آنچه در ادامه می‌خوانید، مصاحبه سوره سینما با مسعود آب‌پرور؛ کارگردان سریال «مستوران» است.

*شما سریال‌های موفق و پرمخاطبی برای تلویزیون ساخته‌اید. به‌راحتی می‌توانستید باز هم یک سریال درام یا تریلر بسازید و در همان مسیری که تابه‌حال موفق بوده‌اید پیش بروید. چطور شد سراغ ساخت سریالی تاریخی رفتید؟ یا بهتر بگویم چطور شد ریسک ساخت سریالی تاریخی را پذیرفتید؟

من خودم را فیلمساز ژانری ثابت و مشخص نمی‌دانم و دوست دارم در ژانرهای مختلف ساخت فیلم و سریال را تجربه کنم. باتوجه‌به مطالعات و تحقیقاتی که در سال‌های دور (شاید سی‌سال پیش) در زمینه افسانه‌ها و قصه‌های کهن داشتم، خودم را برای ساخت اثری با این مضامین آماده می‌دیدم. ضمن اینکه در سال ۷۰ فیلمنامه «دره شاپرک‌ها» را که قصه‌ای تاریخی و فانتزی داشت بازنویسی کردم و در آن فیلم دستیار اول کارگردان بودم. در همان سال‌ها پایان‌نامه تحصیلی‌ام را نیز درباره قصه‌های فانتزی و ارتباط آن با ذهن جوانان نوشته بودم. درکل پیش از ساخت «مستوران» خود را برای ورود به این حیطه آماده می‌دیدم و به‌محض اینکه ساخت این سریال به من پیشنهاد شد با سنجیدن جوانب امر آن را قبول کردم. حتی شاید بهتر است بگوییم «مستوران» من را انتخاب کرد.

*ساخت سریال‌های تاریخی زمان‌بر، پرخرج و مشکلات خاص خود را دارد؛ اما هیچ‌کدام از این مشکلات به‌اندازه محدودیت بودجه سازندگان سریال‌های تاریخی را اذیت نمی‌کند. همکاری با تهیه‌کنندگان و همکاری با سازمان اوج چطور بود؟

همان‌طور که گفتید ساخت سریال‌های تاریخی به‌خاطر ساخت دکور، دوخت لباس، گریم‌های سنگین، حضور هنروران و… بسیار پرزحمت است و روند تولید کندی دارد. در روزهایی که جمعیت حاضر در سکانس‌ها زیاد بود و یا چند نفر از بازیگران اصلی حضور داشتند و باید گریم می‌شدند نمی‌توانستیم زودتر از ساعت ده و یازده ظهر برای فیلم‌برداری آماده شویم. این مشکلات در کارهای رئال و معاصر وجود ندارد. به همه اینها همان محدودیت بودجه که اشاره کردید را هم اضافه کنید.

از صمیم قلب از آشنایی با دوستان در سازمان اوج خوشحالم و از همکاری با آنها لذت بردم. اخیراً شنیدم که این سازمان تولید فیلم و سریال را به‌صورت صنعتی در پیش خواهد گرفت که خبری بسیار خوشحال‌کننده است. به نظر من این سازمان چنین پتانسیلی را دارد و افرادی کارآزموده که به حد کافی در حوزه کاری‌شان تخصص دارند در آن مشغول به کار هستند.

*اغلب سریال‌های تاریخی ما درباره شخصیت‌های مذهبی ساخته شده‌اند و مردم هم معمولاً به‌خاطر تعلقات دینی به این نوع آثار اقبال نشان می‌دهند. ساخت سریالی با داستانی خیالی در مکانی در ناکجاآباد که قصه‌اش در ۵۰۰ سال پیش می‌گذرد در نوع خود جالب است. نظر خودتان چیست؟

به نظر من هم رسانه ملی در تولید و ساخت سریال‌هایی با قصه‌های کهن و ملی ایرانی از زمان ساخت سریال «سلطان و شبان» تابه‌حال غفلت کرده است و شاید اگر سازمان اوج پیشقدم نمی‌شد این تعویق بیشتر هم طول می‌کشید. تا اینجای کار که تقریباً نیمی از سریال پخش شده به نظر می‌رسد که با اقبال عمومی مواجه شده و امیدوارم این اقبال سبب شود که روند تولید این ژانر مغفول مانده به حرکت ادامه دهد.

امیدوارم پخش «مستوران» باعث شود ما پی‌درپی شاهد ساخت سریال‌هایی با قصه‌های ملی و تاریخی ایرانی شویم. ضمن اینکه خوشحالم این خبر را هم به مخاطبان این سریال بدهم که فصل دوم «مستوران» چند روز پیش کلید خورد.

*در دهه شصت و هفتاد چندین سریال خوب با قصه‌های ایرانی تولید شدند که حتی حالا جزو نوستالژی‌های مردم محسوب می‌شوند. سریال‌های محبوبی مانند «روزی روزگاری»، «سلطان و شبان» و حتی «مثل آباد». جای خالی سریال‌های تاریخی با حس و حال قصه‌های کهن ایرانی در هر دو مدیوم سینما و تلویزیون حس می‌شود. به نظرتان سریال‌هایی مانند «مستوران» در روزهایی که تلویزیون رقبای جدی مانند پلتفرم‌ها و شبکه‌های مجازی دارد چقدر می‌تواند به آشتی مخاطب با این رسانه کمک کند؟

قصه‌های افسانه‌ای به دلیل لایه‌های معنایی گوناگونی که دارند برخلاف آنچه به نظر می‌رسند به هیچ دوره تاریخی تعلق ندارند و گویای خصلت‌های اجتماعی مردم ما در دوره یا تاریخی خاص نیستند بلکه به خصلت‌های جمعی ما اشاره دارند؛ بنابراین طبیعی است که ما در همه جای قصه در دل دردها، مصائب و مشکلات قهرمانان و شخصیت‌های این‌گونه آثار خودمان را می‌بینیم و چالش‌های ذهنی و شخصی‌مان را جستجو می‌کنیم و به زیبایی پاسخمان را از لابه‌لای سطور، دیالوگ‌ها، روابط، حوادث و فضاها می‌گیریم. چنین قصه‌هایی بدون آنکه اشاره مستقیمی به واقعه خاصی داشته باشند تک‌تک دغدغه‌های ما را گوشزد می‌کنند لذا پیوند عمیقی با ذهن و روح ما دارند. طبیعی است که فقدان تولید چنین آثاری در تلویزیون بین مخاطب و این رسانه فاصله انداخته باشد. امیدوارم مانند گذشته اعتبار به رسانه ملی بازگردد و با ساخت آثار باکیفیت و جذاب در میان رقبای جدی که اشاره کردید جایگاه خوبی به دست آورد.

*در سریال «مستوران» شکل قصه‌گویی و حرکت رفت و برگشتی برای بیان داستان باتوجه‌به نامأنوس بودن این شیوه برای مخاطب تلویزیون چگونه شکل گرفت؟

در مورد نامأنوس بودن این شیوه از روایت برای مخاطب با شما موافق نیستم. افسانه‌ها چه در روایات کتبی و شفاهی و چه در سینما قدمت و عمق بسیاری دارند. افسانه‌ها ساختاری تثبیت شده دارند و اصول اولیه درام از بدنه افسانه‌ها برداشته شده است. ارسطو برای اولین‌بار با مراجعه به گیلگمش اصول اولیه درام را در کتاب «فن شعر» خود طرح‌ریزی کرد و این اصول تا به امروز به دلیل سنخیت و نزدیکی ساختار افسانه‌ها به رویاهای بشر پابرجا مانده است. به‌عنوان‌مثال مارول‌ها و کلاً آثار قهرمانانه در سراسر دنیا موردتوجه نوجوانان و جوانان و عامه مردم قرار می‌گیرند که به همین دلیل، پیوند ناگسستنی این ساختار و شکل روایت با اذهان عمومی و تخیل جمعی جوامع را همراه دارند. ممکن است که فرهیختگان شیوه‌های مدرن قصه‌گویی را بیشتر بپسندند اما وقتی از مدیوم تلویزیون صحبت می‌کنیم یعنی به عامه مردم اشاره داریم که اقبال خوبی به آثاری با شیوه‌های روایتی کلاسیک نشان می‌دهند.

*یکی از نقاط قوت «مستوران» طراحی صحنه و لباس آن است. چشم مخاطب عادت کرده در سریال‌های تاریخی کاراکترها و مردم کوچه و بازار را با پوشش‌هایی در طیف رنگ‌های تیره و خاکستری ببیند. اما هم در فضا و دکور و هم در لباس‌های بازیگران تنوع رنگ و طیف رنگ‌های شاد وجود دارد.

شاید بخشی از مسئله به نگاه همکارانم بازمی‌گردد که گاهی پیش از آنکه تیغ سانسوری وجود داشته باشد دچار خودسانسوری می‌شوند. همکاران من در این پروژه بسیار خوش‌فکر و باتجربه بودند. ما سعی کردیم دست از خودسانسوری برداریم و با این تصور که ممکن است تلویزیون چنین فضا و رنگ و لعابی را برنتابد خودمان را محدود نکنیم. خوشبختانه چنین اتفاقی نیفتاد و سریال با کمترین محدودیت از سمت شبکه اول روی آنتن رفت. همین موضوع نشان می‌دهد رسانه تلویزیون تاب‌آوری لازم را برای تغییر دیدگاه و وسعت بخشیدن به نگاه خود دارد و ادامه راه دیگر بستگی به همکارانم دارد.

*بازخورد مخاطبان تاکنون چطور بوده؟ نظرات را در شبکه‌های اجتماعی و نشریات دنبال می‌کنید؟

نظرات و کامنت‌ها را در شبکه‌های اجتماعی و خبرها و یادداشت‌هایی که در مطبوعات نوشته می‌شود و برایم ارسال می‌کنند می‌خوانم. اما هنوز فرصت نداشته‌ام که به طور جدی و فراگیر درباره نظرات تحقیق کنم چراکه به‌شدت درگیر آماده‌سازی قسمت‌های بعدی سریال که هنوز شما ندیده‌اید هستیم. ما چسبیده به پخش حرکت می‌کنیم و هر قسمتی که شاهد پخش آن هستید همان روز و ساعاتی پیش از پخش آماده می‌شود و این موقعیت بسیار استرس‌زاست. به همین خاطر در حد فرصت کوتاهی که دارم شبکه‌های اجتماعی را رصد می‌کنم.

*و صحبت پایانی …

به همکارانم خسته نباشید گفته و برای همه‌شان آرزوی موفقیت دارم و امیدوارم در ایام نوروز شاهد پخش فصل دوم «مستوران» باشیم.

نوشته آب‌پرور: «مستوران» با کمترین محدودیت روی آنتن رفت اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

محمد کارت را احتمالاً بسیاری با اولین فیلم بلند سینمایی او یعنی «شنای پروانه» به یاد می‌آورند. کارت در همان فیلم اول بلند سینمایی خود اثبات کرد که به‌خوبی فضای موردتوجه جامعه ایرانی را می‌شناسد و می‌تواند یکی از مهم‌ترین کارهایی که در طول سال‌های اخیر در سینمای اجتماعی ایران تک‌چهره‌هایی مانند اصغر فرهادی و سعید روستایی آن را انجام داده بودند، به ثمر برساند. فیلم‌های کمی در سینمای اجتماعی ایران در دهه ۹۰ توانسته بودند موفقیت فراوانی از نظر اقبال مخاطب به دست بیاورند و محمد کارت با «شنای پروانه» این اتفاق را برای خویش رقم زد.

اما این موفقیت کارت از «شنای پروانه» شروع نشده بود. او در طول سال‌های دهه ۹۰ با ساخت چند مستند درباره فضایی که در اصطلاح «جنوب شهری» خوانده می‌شود، موفق شد به دل جرم و جنایت و آسیب‌های اجتماعی بزند و فضایی متفاوت ازاین‌دست را روایت کند. او چنان در مستندهایش – «پیله»، «آوانتاژ»، «معلق»، «بختک»، «خون‌مردگی»، «سمفونی مرگ» و… – به سراغ آسیب‌های اجتماعی در فضای شهری رفت و به معنای دقیق کلمه به «خیابان» پرداخت که می‌توان آنها را در میان بهترین نمونه‌های این ژانر در ایران به‌حساب آورد. با چنین تجربه ارزشمندی بود که کارت دل به ساخت فیلم کوتاه داد و به طور رسمی فضای فیلمسازی را بر اساس درام‌های تراژیک و پرخطر اجتماعی آغاز کرد.

اولین نقطه‌ای که به طور کامل توجه‌ها را به کارت جلب کرد، فیلم کوتاه «بچه‌خور» بود. یک فیلم ۱۸ دقیقه‌ای که ساخت آن در سال ۱۳۹۷ ظهور کامل یک کارگردان مستعد در ژانر سینمای اجتماعی ایران را نوید می‌داد. «بچه‌خور» داستان نوجوانی را روایت می‌کرد که با دست‌فروشی زندگی می‌گذراند و عاشق دختری است که در یک قمارخانه کار می‌کند. داستان از آنجا اوج می‌گیرد که برای قماربازان چیزی وسوسه‌انگیزتر از قمار روی این دختر نیست. در این شرایط است که پسر با تمام وجودش تلاش می‌کند دختر را نجات دهد. کارت در «بچه‌خور» فضایی تراژیک از زندگی دو نوجوان عاشق را بدون هیچ‌گونه اضافه‌گویی ساخت و در آنجا نشان داد که توانایی دارد بر خلاف بسیاری از هم‌نسلان خود آسیب‌های اجتماعی فضای جنوب شهری را به بهترین شکل ممکن روایت کند.

از میانه همین تجربه‌ها بود که کارت اولین فیلم سینمایی خود را ساخت. او در «شنای پروانه» دقیقاً به سراغ یک فضای جنوب شهری رفت و همان‌طور که خود بارها تاکید کرده فضای این فیلم را با تجربه گرفتن از فضای جنوب شهر در شهرهای مختلف ایران بنا کرد. کارت اما در ساخت فضای ملتهب و پر از بحران «شنای پروانه» تنها نبود. او در نوشتن اولین فیلم بلند سینمایی خود دو همکار داشت که یک سال پیش از حضور «شنای پروانه» در جشنواره فیلم فجر، اولین فیلم بلند سینمایی خود را با کارگردانی مشترک به جشن سینمای ایران آورده بودند. پدرام پورامیری و حسین دوماری که پیش از آن با فیلم سینمایی «جان‌دار» نشان داده بودند که به‌عنوان استعدادهای تازه سینمای ایران قدم در راه گذاشته‌اند، در کنار محمد کارت ترکیبی را ساختند که شاید بتوان از نظر نگارش فیلمنامه در سینمای ایران آن را یکی از ترکیب‌های برنده دانست. فیلمنامه «شنای پروانه» تا آخرین لحظه مخاطب را درگیر خویش می‌کرد و به دلیل استفاده از شخصیت‌های فراوان و حرکت حجت (با بازی جواد عزتی) به‌عنوان شخصیت اصلی برای پیداکردن کسی که برادرش را به پای چوبه اعدام کشانده، یکی از پر جزئیات‌ترین سناریوهای نوشته شده در سال‌های اخیر بود.

اما کارت پیش از آنکه دوباره به سینما بازگردد و فیلم دوم سینمایی خود را بسازد، به همراه پورامیری و دوماری، فیلمنامه تازه‌ترین اثر خود را به شبکه نمایش خانگی آورد. رویکرد کارت در قبال روزگاری که ساخت فیلم سینمایی و اکران آن در سینماها با اما و اگرهای فراوانی روبه‌رو می‌شود، احتمالاً یکی از تأثیرگذارترین تصمیمات یک کارگردان جوان در مسیر حرفه‌ای اوست. تصمیمی که گوش هر مخاطب همیشگی و غیر همیشگی سینما و تلویزیون ایران را درباره هر ساخته محمد کارت تیز می‌کند.

«یاغی» همه آن چیزی که مخاطب شبکه نمایش خانگی محتاج آن است را با هم دارد. از کارگردان و تیم نویسندگان فیلمنامه که بگذریم، «یاغی» در ترکیب بازیگران به طور هوشمندانه به سراغ شخصیت‌هایی رفته که هر یک از آنها مهم‌ترین آدم‌هایی هستند که در سال‌های اخیر سینمای ایران به خود دیده است. کارت با بهره‌گیری از گروه بازیگران فیلم «شنای پروانه» و بازگرداندن قدرتمندانه علی شادمان در نقش جاوید، برای بازیگران چهره سریال خود به سراغ پارسا پیروزفر (در نقش بهمن) و طناز طباطبایی (در نقش طلا) رفته است. این زوج هر چند که قبلاً در کنار یکدیگر در سینمای ایران نقش‌آفرینی نکرده‌اند اما ترکیب آنها همان نقطه قوتی است که یک سریال تلویزیونی در شبکه نمایش خانگی به آن احتیاج دارد. در این بین بازی درخشان علی شادمان در نقش جاوید است که نشان می‌دهد محمد کارت کار خود را در بازی گرفتن درست از بازیگرانش به درستی انجام می‌دهد.

جاویدِ «یاغی» همه خصوصیات یک شخصیت ساده و در عین حال بسیار پیچیده را دارد. جاوید از فراز و نشیب‌های زندگی در محله «لیان شامپو» – محله‌ای در فضای جنوب شهری که کارت مختصات ساخت آن را به خوبی می‌داند – قرار است بزرگ شود و در دنیای قهرمانی بزرگی کند. او همه خصوصیت‌های یک قهرمان را دارد: کشتی‌گیر خوبی است؛ لوطی است؛ در میان یک گروه خشن عاقل‌تر از بقیه است و از همه مهم‌تر عاشق است و عاشقی کردن را هم بلد است. نویسندگان «یاغی» در تعریف شخصیت جاوید سنگ‌تمام گذاشته‌اند و همه کوشش خود را به کار گرفته‌اند تا علاوه بر تاکید به صداقتِ شخصیت، حس نوع‌جویی مخاطب به او را هم برانگیزانند.

فیلمنامه «یاغی» که با نگاهی به رمان «سالتو» – نوشته مهدی افروزمنش – نوشته و ساخته شده، مجمع‌الجزایر جزئیات است. نویسندگان با دقت تمام این جزئیات را به کار گرفته‌اند و همین رویکرد است که می‌تواند آنها را به دنیای پرحادثه زندگی جاوید رهنمون کند. یکی از ویژگی‌های مهم «یاغی» این است که در پایان هر اپیزود به طور هوشمندانه‌ای اتفاق یا حادثه‌ای مهم رخ می‌دهد تا تماشاگر آماده و مهیا به انتظار پنجشنبه بعد بنشیند. علاوه بر این، قدرت کارگردانی کارت برای در آوردن صحنه‌های هیجان‌انگیز – حتی در لحظه‌های آرام و عاشقانه فیلمنامه – فضایی متفاوت را برای «یاغی» رقم زده است. در این میان موسیقی بامداد افشار و دوربین سامان لطفیان هم به کمک آمده تا همه آنچه که در این سریال نیاز است را یک جا داشته باشیم. هوشمندی بامداد افشار در استفاده درست از موسیقی و پلان‌های فوق‌العاده لطفیان در تعقیب و گریزها و حتی فضاهای آرام سریال «یاغی» را به یک اتفاق متفاوت در شبکه نمایش خانگی تبدیل کرده است.

آنچه تاکنون در «یاغی» دیده‌ایم محصول یک همکاری همه‌جانبه است که همچون تمام سالتوهایی که جاوید به رقبایش بر روی تشک کشتی می‌زند، کار را در آورده است. «یاغی» محمد کارت از جایی در نیمه‌شب‌های خوف‌انگیز خیابان‌های تهران شروع می‌شود و از فرهنگ جنوب شهری اتصال عجیبی به فضای لاکچری شمال شهر می‌دهد. داستانی که هنوز مانده تا پیچ و خم‌های آن خود را نشان دهد اما تا همین چند اپیزود ابتدایی هم می‌توان گفت که پیوند پسری که از خیابان به تشک کشتی رسیده و به هر آنچه در مقابلش قرار می‌گیرد سالتو می‌زند، یک اتفاق ویژه برای تماشاگر ایرانی است. گویی این سالتوی خیابانی قرار است رنگ و معنای اتفاق‌های بی‌شمار بعدی باشد. اتفاق‌هایی که خود را در قامت معما نشان خواهد داد و باید به‌تدریج و پله پله حل شود.

نوشته سالتوی خیابانی اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.