در این مرور برآنیم تا نظری اجمالی بر سینمای فلسطین، چگونگی شکل‌گیری آن در ادوار مختلف، فرم و محتوای آثار تولید شده و مهم‌ترین آثار تولیدی که به اهتمام فیلمسازان برجسته در واکنش به جریانات سیاسی و اجتماعی در تمام دوران اشغال تاریخ، فرهنگ و هویت ملی، بپردازیم.

طبق مستندات، فلسطین همانند جوامع عرب در دهه‌ی ۱۹۲۰ میلادی با هنر سینما آشنا شد و اما در دهه‌ی ۳۰ بود که تاسیسات سالن‌ها، نمایش فیلم‌ها، محتوای پخش آثار، چگونگی پخش و الخ زیرنظر دولت بریتانیا، (یک ارباب  کنترل سرزمینی را که متعلق به او نیست در دست می‌گیرد) تثبیت و تصویب شد.

سینمای فلسطین به لحاظ تاریخی به چهار دوره اصلی  تقسیم می‌شود و در این چهار دوره، مراحل متعدد مبارزه و مقاومت فلسطینی‌ها به نوعی تصویر شده است.

دوره‌ی آغازین و اولین جوانه‌های این سینما بر‌می‌گردد به سال‌های ۱۹۳۵ تا ۱۹۴۸، درست در سال‌های آشوب و  تاریخی که جمعی از فلسطینی‌ها ترک وطن را چاره گزیدند.

در گزارشات بدست آمده ذکر شده است که نخستین فیلم فلسطینی را شخصی به نام «ابراهیم حسن سرحان» در شهر یافا ساخته است و این فیلم مستندی است در باب سفر شاهزاده ابن سعود در سال ۱۹۳۵ به فلسطین. ناگفته نماند که در این فیلم «سرحان» از لود تا یافا و از یافا تا تل آویو و اطراف فلسطین به دنبال شاهزاده سعودی رفته و  این جست و جو را به تصویر آورده است و نتیجه‌ی این جست و جو اما مستندی صامت شده است. پیرو این مستند، «سرحان» دست به تولید یک فیلم ۴۵ دقیقه‌ای  به همراهی «جمال الاشار»  زد و پس از آن نیز به همراهی «الاصفار»، مستندی در باب «احمد هلمی پاشا»، عضو کمیسیون عالی اعراب تهیه کردند. در سال ۱۹۴۵ این کارگردان یکه‌تاز، استودیوی تولید «کمپانی فیلم عربی» را به همراه «احمد هلمی الکیلانی» تأسیس کرد و البته تعدادی از فیلم‌های این کمپانی در سال ۱۹۴۸ درست زمانی که «سرحان» پس از بمباران یافا مجبور به ترک شهر شد، ناپدید گشتند.

دوره‌ی دوم سینمای فلسطین، دوران خاموشی نام دارد، بین سال‌های ۱۹۴۸ تا ۱۹۶۷ که دوران طلایی سینمای جهان است، فلسطین پس از فروپاشی، دوران خاموشی را تجربه می‌کند و تقریبا می‌توان گفت در این برهه هیچ فیلم مهمی ساخته نشده است و تلاش‌های سینماگران و نیاز به زیرساخت‌ها، عوامل حرفه‌ای  و امور مالی تقریباً برای دو دهه متوقف شد و فیلمسازان فلسطینی در کشورهای همسایه فیلمسازی را ادامه دادند، ولی بی‌شک یکی از جریاناتی که تاثیرات مخربی بر صنعت فیلم‌ها نوپای این سرزمین گذاشت و به سکوت افزود، هجرت سال ۱۹۴۸ فلسطینی‌ها بود.

فی‌الواقع این دوره‌ای است که فلسطین و مردمانش در سکوت فرو می‌روند و تنها هر از گاهی سوسوی مبارزه شکل می‌گیرد که نهایتا زیر فشار سرمایه‌داری خاموش می‌شود. سرمایه‌داری  که تلاش می‌کند فلسطینی‌ها را دو پاره کند و این‌گونه آن‌ها را از هویت و خودآگاه ملی خلع کند و حافظه‌شان را پاک کند و از وطنشان اخراج.

ناگفته نماند که در سال‌های ۱۹۶۰ علی‌الخصوص پس از جنگ ۱۹۶۷ روش تازه‌ای مطرح شد با عنوان «صلح در ازای زمین» (بازگشت به مرزهای پیش از سال  ۱۹۶۷ از سوی اسرائیل در برابر به رسمیت شناخته شدن از سوی اعراب) و راه حل دو دولت (یک دولت فلسطینی مستقل در کرانه غربی و غزه). هر چند این روش مصادره به مطلوب، به شکلی رسمی از سوی سازمان ملل، آمریکا و اسرائیل تائید شد اما در فعلیت یافتن، کم‌کم محو شد و به دلیل سکونت رو به رشد یهودی‌ها در کرانه باختری، اساسا مفهوم حاکمیت دولت فلسطینی، به ساحت خیال پیوست.

در این میان اما گزارشی به دست می‌آید از «سرحان» که درگیر ساخت اولین فیلم داستانی‌ اش در اردن است با نام «مبارزه در جراش»  و همین‌طور یک فلسطینی دیگر به نام «عبدالله کاواش» که در سال ۱۹۶۴ دومین فیلم بلند اردنی خود را با عنوان «میهنم، عشق من» کارگردانی می‌کند.

دوره‌ سوم اما، دوره‌ی سینما در تبعید نامیده شده است که بازه‌ی زمانی ۱۹۶۸ تا ۱۹۸۲ را در بردارد. پس از سال ۱۹۶۷ سینمای فلسطین تحت حمایت سازمان آزادی‌بخش فلسطین تأسیس شد و بودجه آن از طرف تشکیلات فتح و دیگر سازمان‌های فلسطینی مانند PFLP و DFLP تأمین شد. در این دوره بیش از ۶۰ فیلم که بیشتر آن‌ها مستند بودند، ساخته شد. همچنین نخستین جشنواره اختصاصی فیلم‌های فلسطینی در سال ۱۹۷۳ در بغداد برگزار شد،  بغداد اما میزبان دو جشنواره بعدی فیلم‌های فلسطینی در ۱۹۷۶ و ۱۹۸۰ نیز بود. «مصطفی ابوعلی» یکی از اولین کارگردانان فلسطینی بود که در سال ۱۹۷۳ به تأسیس انجمن سینمای فلسطین در بیروت کمک کرد. ذکر این نکته لازم است که تنها یک فیلم دراماتیک در آن دوره و در سال ۱۹۸۲ با عنوان ««بازگشت به حیفا» ساخته شد، فیلمی که اقتباسی بود از رمان کوتاه از «غسان کنفانی».

در این‌ بین اما جریان عجیبی در سینمای فلسطین رخ می‌دهد که از آن با عنوان ناپدید شدن آرشیو فیلم‌ها یاد می‌شود. سال ۱۹۸۲ سازمان‌های مختلف به همراهی هم، آرشیو ویژه‌ی فیلم‌های فلسطینی را ایجاد کردند. بزرگترین آرشیو از این قبیل، توسط بنیاد فیلم PLO یا واحد فیلم فلسطین اداره می‌شد. در همان سال اما زمانی که سازمان آزادی‌بخش فلسطین مجبور به بیرون رفتن از بیروت شد، آرشیو که در انبار بیمارستان هلال احمر بود، تحت شرایطی که هنوز هم مجهول مانده، به ناگهان ناپدید شد. اخیرا اما، چندین فیلم از این آرشیو  توسط «آرنا سلا» محقق و متصدی آرشیو، در بایگانی نیروهای دفاعی اسرائیل در تل هشومر یافت شد. «سلا» خواستار انتشار فیلم‌هایی که در بایگانی IDF  باقی مانده‌ بودند، شد.

دوره چهارم این سینما، که دوره‌ی بازگشت به خانه نام دارد، تقریبا از ۱۹۸۰ تا به امروز را در برمی‌گیرد. سینمایی که فی‌الواقع محصول ابتکار عمل چندین نفر از هنرمندان است. شدت بیشتر مبارزات، اعتراضات گسترده، دستور کار پیمان اسلو و… همه و همه در این دوره باعث شد که کارگردانان محکوم به تبعید در وطن و یا فراتر از مرز، به فکر سرمایه‌ی خلق اثر بیافتند.

شاید بتوان گفت سینمای فلسطین از آغاز این دوره تا بدین‌جا روزگار دیگری را سپری می‌کند، علاوه بر این‌که در جوامع بین‌المللی حضور پررنگ‌تری دارد در داخل اما شکلی از سانسور را تجربه می‌کند، فی‌المثل در غزه، تمامی پروژه‌های فیلم باید قبل از اکران عمومی در وزارت فرهنگ حماس تأیید شوند و فیلمسازان مستقل ادعا کرده‌اند که وزارت فرهنگ با محتوایی که با احکام حماس مطابقت ندارد برخورد جدی می‌کند. در پرونده‌ای قابل توجه در سال ۲۰۱۰، «حماس» نمایش فیلم کوتاهی را به کارگردانی «خلیل الموزاین» که در جشنواره فیلم کن ارسال شده بود، به دلیل صحنه چهار ثانیه‌ای که در آن زنی با موهای باز شده نشان داده می‌شود را ممنوع کرد. در سال ۲۰۱۱، یک جشنواره فیلم به میزبانی مرکز امور زنان غزه که شامل مستندات و قطعات داستانی در مورد مسائل زنان بود برگزار شد که البته به دستور وزارت فرهنگ صحنه‌های زیادی از فیلم‌ها سانسور شد.

اما با این حال می‌توان گفت  از سال‌های آخر قرن بیستم تاکنون،  کارگردانانی چون خلیفی، مشهروی، نصار، سلیمان و… که از دل این جامعه بیرون آمدند، سینمای فلسطین را وارد عرصه‌ی بین‌المللی کردند و هویت ملی، جامعه، فرهنگ و هنرشان را در دوران بحران و مقاومت به نمایش گذاشتند، بحرانی که به زعم ژیژک، انسانی نیست بلکه بخشی از ساز و کار نظامی است که همانند کرم به دور خود پیله‌ای تنیده است.

از دوران اول و در سال ۱۹۳۵، که «سرحان»، فیلم ۲۰ دقیقه‌ای را از سفر شاهزاده سعود به اورشلیم و یافا را می‌سازد گرفته تا فیلمسازی پیشرفته و کارگردانان صاحب سبکی همچون میشل خلیفی که از برجسته‌ترین فیلمسازان سینمای فلسطین در دوره‌ی سوم است و فیلم‌های مستند اولیه او که در این دوره خلق شد، آغازگر رویداد مهمی در این سینما به شمار می‌آید. فی‌المثل نخستین فیلم خلیفی با نام «خاطرات پربار» در سال ۱۹۸۰، اوج فرآیندی بود که از اوایل دهه ۱۹۷۰ آغاز شده بود و قرار بود در فیلم‌های بعدی ادامه یابد، فیلمی که جوایز متعددی را دریافت کرد و یا فیلم داستانی او با عنوان «عروسی در جلیله» که با استقبال بینظیری مواجه شد و با اینکه با تحسین منتقدین مواجه شد اما به دلیل شکل بازنمایی‌اش از جامعه فلسطین و همزیستی با اسرائیل، ناراحتی، خشم و خصم اعراب را به همراه داشت.

و یا فیلمساز برجسته‌ی دیگر: ایلیا سلیمان که با دو فیلم  داستانی «گاه شمار ناپدید شدن» در سال  ۱۹۹۶ و همین‌طور «دست خدا» که در سال ۲۰۰۲ برنده‌ی جایزه ‌ی انتخاب داوران کن شد و به لحاظ مالی از حمایت حکومت اسراییل برخوردار شد و البته مورد انتقاد جامعه‌‌ی اعراب  قرار گرفت.

و یا «رشید مشهروی» فیلمساز مطرح دیگری که فیلم‌هایش در عرصه‌ی بین‌المللی شناخته شده‌اند و در آثارش شکلی از مبارزه روزانه را برای ابقا در بین ساکنان اردوگاه‌ها و یا در مناطق اشغالی به نمایش گذاشته است.

«حکومت نظامی» که به سال ۱۹۹۳ ساخته شد و در هفته منتقدان کن به نمایش درآمد و جوایز زیادی را دریافت کرد و یا «حیفا» که در سال ۱۹۹۵، فیلم برگزیده کن شد.

«علی نصار» کارگردان مطرح دیگر این سینما که با دو فیلم «راه شیری» در سال ۱۹۹۷ و یا «در ماه نهم» در سال ۲۰۰۲، که نامزد هفت جایزه اسکار اسرائیلی شد ولی بنا به دلایل سیاسی هیچ جایزه‌ای را دریافت نکرد.

در نهایت اما به اهتمام و اصرار چنین فیلمسازان و هنرمندان محکوم به تبعید و از وطن خویش غریب، نبض این سینما تا بدین جا از تپیدن بازنایستاده و آثاری در آن خلق شده که بدل به بخش مهمی از تاریخ، فرهنگ و هنر این سرزمین شده است.

نوشته مروری بر سینمای فلسطین، سینمای آشوب و ابرام اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

سینمای فلسطین را به چهار دوره تقسیم کرده‌اند که با اشغال صورت‌بندی می‌شود. تا قبل از روز نکبت در سال ۱۹۴۸ سینماگران فلسطینی چون ابراهیم حسن سرحان با حداقل امکانات و البته فقر دانش سینمایی، مشغول به ساختن فیلم‌های شدند فی‌المثل از سفر پادشاه سعودی و کمک‌رسانی به فقرا و ایتام. امری که برای آن روزهای فلسطین شگفت و تازه بود و امیدبخش. سینمای قبل از ۱۹۴۸ چندان به سیاست نمی‌پرداخت و در آغاز راهی بود که بعدها می‌بایست رسالت تاریخی خویش را در نهایت بر عهده گیرد. دوره اول را «آغاز» نامیده‌اند و مبتنی است بر تلاش‌های سینماگرانی که سرزمین‌شان هنوز گرفتار اشغال‌گری نشده اما خطر آن به شکل‌های مختلف احساس می‌شد. مرحله دوم با اتفاقات تلخی چون روز نکبت رقم خورد و «سکوت» نامیده شد. دورانی که تا جنگ شش روزه در ۱۹۶۷ ادامه یافت و نوعی حیرت و بهت بود از عمق فاجعه. به قول نوریت گرتز و جرج خلیفی در کتاب «سینمای فلسطین»  بعد از روز نکبت «وقتی حیات جامعه فلسطین عرب به عنوان یک موجودیت سیاسی و اجتماعی به پایان رسید، سکوتی مطلق حاکم شد. زندگی شهری در شهرهای ساحلی تقریباً به طور کامل ناپدید شد، بیش از ۳۵۰ روستا و محلات شهری از نقشه جغرافیا پاک شد، و تقریباً نیمی از ساکنان عرب فلسطینی بی‌خانمان و به پناهنده تبدیل شدند. تجربه تبعید، که یک تراژدی ملی و شخصی بوده، همه چیزها را برای نسلی که این فاجعه را از سر گذرانده بودند، تحت‌الشعاع قرار داد.»اما روشنفکرانی چون عبدالکریم الکرمی، غسان کنفانی، معین بسیسو و…اعتراض کردند و بار دیگر آرمان‌های رهایی و مقاومت سردادند.. گروه‌های سیاسی چون فتح، هسته اولیه‌اش در این دوره شکل یافت و بتدریج نسل تازه‌ای در مقابل اشغال‌گری پدیدار شد. اما سینما محصول چندانی در این دوره نتوانست تولید کند و همچنان در یک سرگردانی و تعلیق طولانی روزگار گذراند. دوره سوم که «تبعید» نامیده می‌شود از شکست اعراب مقابل رژیم صهیونیستی موسوم به نکسه آغاز شد. دورانی تباه با انفعال تمام عیار دولت‌های عربی که بار دیگر امید به مبارزه را به نیروهای فلسطینی چون فتح به رهبری یاسر عرفات بازگرداند. دورانی که به سینمای مستند میدان داد که به ثبت رویدادهای مبارزاتی مبادرت ورزد و توجیه‌گر آرمان‌های مبارزاتی فلسطینی باشد. همه آنچه که به مقاومت نیروهای فلسطینی مربوط بود می‌بایست ضبط و ثبت شود. تظاهرات، میتینگ‌های سیاسی، مصاحبه با معترضان، و این گونه بود که در حدود ۶۰ فیلم مستند ساخته شد تا تاریخ فلسطین یکی از درخشان‌ترین دوران مبارزاتی علیه اشغال را ثبت کند. در نهایت به آخرین مرحله می‌رسیم. دوره چهارم که از اوائل دهه هشتاد میلادی آغاز شد به سینماگران این امکان را داد که از طریق فرم با مسئله اشغال مبارزه کنند. گویی دیگر آن مستندسازی‌ها نمی‌توانست وضعیت معاصر را بازنمایی کند و می‌بایست زیباشناسی خلاقانه‌ای به میدان مبارزه آید. کارگردان‌هایی چون میشل خلیفی، رشید مَشهراوی و ایلیا سلیمان در پی سینمایی متفاوت از گذشته بودند. دیگر تنها نمی‌شد از نگاه غربی و با نگاه شرق‌شناسانه به مردمان بی‌خانمان فلسطین نظر افکند و مشغول بازنمایی سوژه «قربانی» از مردم فلسطین بود و در جشنواره‌ها با وجدان معذب به جایزه دادن مشغول شد. نسل جدید کارگردانان فلسطینی به زندگی روزمره تحت اشغال پرداختند و از یاد نبردند که برای بازنمایی منصفانه از یک دوران، می‌توان تناقضات درونی یک جامعه را بدون لکنت نشان داد حتی اگر یک ملت بی‌خانمان مثل فلسطینان باشند. از این باب سینمای این روزهای فلسطین از کلیشه‌ها در حال گذر کردن است و کمابیش تلاش دارد مبارزه مردم فلسطین را در پیوند با زندگی روزمره به تصویر کشد. ترکیبی از زندگی قهرمانی و امر روزمره.

نوشته کوتاه درباره سینمای فلسطین/ علیه اشغال سرزمین و نگاه شرق‌شناسانه اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.