در ابتدای این نشست، مهرزاد دانش با تأکید بر نقش اساسی ترجمه در گسترش دانش سینمایی در ایران گفت: با توجه به اینکه خاستگاه سینما متعلق به خارج از مرزهای ایران است، بسیاری از مباحث فنی، تحلیلی و آموزشی نیازمند ترجمه هستند. در این میان، افراد زیادی در انتقال تجربه و دانش نقش داشته‌اند که از جمله آنان می‌توان به محمد شهبا و شیوا مقانلو اشاره کرد.

هوش مصنوعی در ترجمه سینمایی؛ چالش‌ها و واقعیت‌ها

دانش با اشاره به فناوری‌های نوین از جمله هوش مصنوعی، نظر محمد شهبا را درباره کاربرد این فناوری در حوزه ترجمه جویا شد و او در پاسخ  گفت: هوش مصنوعی به‌رغم شوقی که در اطراف آن وجود دارد، هنوز چالشی جدی محسوب می‌شود. این فناوری متکی به پایگاه داده است و فاقد خلاقیت، کنایه‌پردازی و درک تفاوت‌های شخصیتی است.

وی با ذکر تجربه‌ای از کلاس فیلمنامه‌نویسی گفت: در یک تمرین با هنرجویان، فیلمنامه‌ای با کمک هوش مصنوعی نوشتیم اما نتیجه مطلوبی حاصل نشد. زیرا فیلمنامه نیازمند خلق موقعیت‌های فردی و خاص است، چیزی که هوش مصنوعی هنوز از درک آن ناتوان است.

در ادامه نشست، مهرزاد دانش با اشاره به تمرکز شهبا بر نظریه‌های روایت و فیلمنامه‌نویسی از او پرسید که آیا انتخاب این مسیر به دلیل ضعف فیلمنامه در سینمای ایران بوده یا حاصل سفارش ناشران است؟

شهبا در پاسخ گفت: تنها دو کتاب را به‌صورت سفارشی ترجمه کرده‌ام. تمرکز من بر فیلمنامه، به دلیل نو بودن روایت‌شناسی در ایران است. بسیاری از کتاب‌های سینمایی ترجمه‌شده نیز به همین حوزه تعلق دارند. از طرف دیگر، نقش ما در گسترش و اختراع سینما کم بوده و نیاز داریم این خلأ را از طریق ترجمه پر کنیم.

چهار دوره تاریخی ترجمه آثار سینمایی

شهبا در بخش دیگری از سخنان خود به تاریخچه ترجمه آثار سینمایی در ایران اشاره کرد و آن را در چهار دوره تاریخی تقسیم‌بندی کرد:

وی خاطرنشان کرد: دوره اول مربوط به دهه ۲۰ و ۳۰، با ترجمه‌هایی مانند «تاریخ سینما» است که توسط حسین صفاری در سال ۱۳۲۷ به فارسی ترجمه شد، اتفاق افتاد. دوره دوم مربوط به دهه ۴۰ و ۵۰، با آثاری چون «تاریخ سینمای آرتور نایت» که توسط انتشارات امیرکبیر و فرانکلین منتشر شد. دوره سوم نیز پس از انقلاب، با تأسیس بنیاد سینمایی فارابی و شکل‌گیری فصلنامه فارابی صورت گرفت که موجب انسجام نظریه‌پردازی و تربیت سینماگران شد و دوره چهارم از دهه  ۸۰ آغاز شد که با چالش‌هایی همچون ناهماهنگی زبانی و تشتت دیدگاه فلسفی مواجه است.

زبان یکدست در دوران طلایی ترجمه

شهبا با ستایش از کیفیت ترجمه‌های دوره سوم، افزود: مترجمان این دوره به زبان فارسی توجه ویژه‌ای داشتند و با همکاری فرهنگستان زبان، اصطلاحات سینمایی را به‌شکلی یکپارچه ترجمه کردند. نتیجه، نثری پخته و قابل‌فهم بود که فضای نظری سینمای ایران را غنا بخشید.

وی همچنین به آسیب‌های دوره چهارم اشاره کرد و بیان داشت: برخی مترجمان نسل جدید به سراغ متونی رفته‌اند که فهم آن‌ها از توان ترجمه این افراد فراتر است، به همین دلیل با کتاب‌هایی روبه‌رو می‌شویم که درک آن‌ها دشوار است.

نگاه فلسفی در ترجمه آثار سینمایی

در ادامه، مهرزاد دانش از شیوا مقانلو درباره انگیزه‌هایش برای ترجمه کتاب‌های فیلمنامه‌نویسی پرسید و مقانلو گفت: این موضوع همیشه برای ناشران جذاب بوده، اما در دوره‌ای که سینمای ایران بر مبنای دیجیتال شکل نگرفته بود، امکان استفاده از این آثار محدود بود. اما امروز  این کتاب‌ها خود به موجودیتی مستقل بدل شده‌اند.

وی افزود: در دهه هفتاد و اوایل دهه هشتاد، تحولی مهم رخ داد و افراد آشنا به فلسفه، به ترجمه متون سینمایی روی آوردند. کسانی مانند بابک احمدی و مانی حقیقی به این عرصه ورود کردند و مفاهیم نظری پست‌مدرن به سینمای ایران وارد شد. همچنین نشریه ارغنون نیز شماره‌ای را به نظریه فیلم اختصاص داد که همچنان قابل ارجاع است.

مقانلو با اشاره به پروژه «برترین فیلمنامه‌های جهان» خاطرنشان کرد: ما تلاش کردیم از هر ژانر بهترین فیلمنامه را انتخاب کنیم تا مخاطب با طیفی متنوع آشنا شود. اما به دلایل مختلف، این پروژه ادامه نیافت. خانه سینما در آن مقطع لوح تقدیری به من داد که دلیل آن تربیت نسلی از مترجمان جوان بود.

ساختار متفاوت فیلمنامه‌ها؛ ابزار آموزش سینمایی

وی ادامه داد: فیلمنامه‌ها اغلب برای کارگردان خاصی نوشته می‌شود، برخلاف نمایشنامه‌ها که کاربردی گسترده‌تر دارند. بنابراین هر فیلمنامه می‌تواند نوعی کلاس درس باشد. برای مثال، زبان و ساختار «هتل بزرگ بوداپست» با «کازابلانکا» تفاوت‌های بنیادینی دارد و همین تفاوت برای علاقه‌مندان آموزنده است.

چالش‌های ترجمه نظریه‌ها و نگاه نهادی

در بخش دیگری از نشست، دانش نظر شهبا را درباره الگوسازی نهادهای دولتی در ترجمه نظریه‌های سینمایی جویا شد و شهبا پاسخ داد: در نمایش و تولید فیلم‌ها شاید این نگاه هدایتگر دیده شود، اما در ترجمه نظریه‌ها، دخالتی صورت نگرفته است. هرچند نشریاتی چون «فیلم» نگاه فلسفی به فیلم‌هایی داشتند که در ذات خود فلسفی نبودند.

بحران در ترجمه‌های جدید و ضعف گفتمانی

شهبا درباره بحران در ترجمه‌های نسل جدید گفت: دلیل اصلی این بحران، وارد نشدن اصطلاحات تخصصی مکتب‌های سینمایی به زبان فارسی است. بسیاری از مترجمان جوان نیز به متونی روی آوردند که فراتر از توان درکشان بود و همین مسئله باعث تولید آثاری شد که به سختی فهمیده می‌شوند.

چالش‌های فرهنگی و اقتصادی پیش‌روی ترجمه

مهرزاد دانش در ادامه چالش‌های پیش‌روی مترجمان را از مقانلو جویا شد. او در پاسخ  بیان داشت: امروزه یکی از چالش‌ها، قانع کردن مخاطب به خرید کتاب ترجمه‌شده است. در گذشته، دسترسی محدود به فیلم‌ها، باعث تمایل بیشتر به مطالعه می‌شد. اما امروز که حتی یک کودک هم می‌تواند به‌راحتی به فیلم‌ها دسترسی داشته باشد، خرید یک کتاب با قیمت بالا برایش توجیه ندارد.

شهبا  با بیان اینکه در ترجمه، نمی‌توان به‌طور کامل به لحن نویسنده وفادار ماند، تاکید کرد: در بهترین حالت شاید بتوان ۲۰ درصد از لحن او را منتقل کرد. چراکه زبان‌ها ساختار و بار معنایی متفاوتی دارند.

لزوم رعایت کپی‌رایت

مقانلو درباره راه حل معضل ترجمه‌های موازی از یک اثر بیان داشت: تنها راه، پایبندی به قانون کپی‌رایت است. اگر ترجمه‌ای مناسب و دقیق از کتابی وجود دارد، مترجم دیگری نباید وارد همان حوزه شود. ترجمه باید هدفمند و مبتنی بر نیاز باشد.

آینده ترجمه آثار سینمایی

در پایان این نشست، محمد شهبا با اشاره به اهمیت محتوایی آثار بیان داشت: باید دید یک کتاب تا چه اندازه دارای تازگی است. برخی فیلم‌های هنری ساختار دوپرده‌ای دارند که می‌تواند منبع خوبی برای ترجمه باشد. من معتقدم درست است که بازگشت به شرایط طلایی دوره سوم ممکن نیست، اما می‌توان با دقت در انتخاب آثار و ترجمه‌های علمی و دقیق، راه را برای نسل جدید مترجمان هموار کرد.

در حاشیه این نشست حامد جعفری مدیرعامل بنیاد سینمایی فارابی به همراه مدیران این بنیاد از غرفه هنرگان کتاب، محل برگزاری نشست‌های سازمان سینمایی بازدید کردند.

سلسله نشست‌های «کتاب و سینما» هر روز توسط سازمان سینمایی در سرای هنرگان کتاب سی و ششمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران برگزار می شود.

گفتنی است، هشتمین نشست امروز چهارشنبه ۲۴ اردیبهشت ساعت ۱۶ با حضور مهرداد غفارزاده  و مهرزاد دانش با موضوع «از واژگان تا تصویر» برگزار می‌شود.

نوشته محمد شهبا: ترجمه سینمایی ایران چهار دوره تاریخی دارد اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

در ابتدای این نشست، مهرزاد دانش  به تأملاتی درباره‌ی نسبت خود با نقد فیلم پرداخت و گفت: در ابتدا تصورم این بود که نقد فیلم فرصتی برای بیان نقاط ضعف و قوت یک اثر است. اما بعد به این نتیجه رسیدم که این نگاه، من را در جایگاه معلمی قرار می‌دهد که قصد دارد به هنرمند درس بدهد؛ و این درست نیست. بنابراین، سعی کردم از رویکرد تعلیمی فاصله بگیرم و به سوی تفسیر آثار بروم. با گذشت زمان، دریافتم که حتی تفسیر صرف نیز کافی نیست؛ بلکه نقد باید مبتنی بر کشف و شهود باشد. در موقعیت سوم، با خودم گفت‌وگو کردم و به شهوداتی رسیدم که آن‌ها را به‌عنوان یافته‌های فرامتنی با دیگران به اشتراک می‌گذارم تا بستری برای گفت‌وگو پیرامون اثر فراهم شود.

نقد باید با رویکرد فرمالیستی آغاز شود

شیوا مقانلو در ادامه با تأکید بر تمایز میان نقش‌های مختلف در مواجهه با اثر هنری گفت: شاید منتقدِ سینما یا ادبیات ترجیح دهد از داوری صرف در باب خوبی یا بدی یک اثر عبور کرده و از فاز تعلیمی فاصله بگیرد. در خصوص تفسیر نیز معتقدم که هر کسی را نمی‌توان مفسر نامید؛ چراکه این جایگاه نیازمند تجربه، دانش و گذر زمان است.

وی با تأکید بر نقش تحلیل در نقد امروز افزود: بیش از هر زمان دیگری، نیازمند تحلیلگرانی هستیم که بتوانند اثر را با دقت بررسی و موشکافی کنند، بی‌آن‌که ذهنیات و برداشت‌های شخصی خود را بر تحلیل، تحمیل کنند. درست آن است که نقد را با رویکرد فرمالیستی آغاز کنیم و سپس، بسته به اثر، از دستگاه‌های تحلیلی متنوعی همچون روان‌کاوی، جامعه‌شناسی و دیگر روش‌ها بهره بگیریم. در این میان، مخاطب‌شناسی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چراکه باید بدانیم قرار است چه کسی نقد ما را بخواند و چگونه آن را دریافت کند.

این مترجم در پاسخ به پرسش مهرزاد دانش مبنی بر این‌که «نقد چیست؟» گفت: زمانی که با یک رمان ضعیف روبه‌رو می‌شوم، معمولاً به‌وضوح می‌فهمم که اثر از کیفیت لازم برخوردار نیست. اما تلاش می‌کنم از بیان مستقیم چنین قضاوت‌هایی پرهیز کرده و به‌جای آن، با شکافتن لایه‌های اثر، فضا را به‌گونه‌ای پیش ببرم که مخاطب خود، متوجه نقاط ضعف شود. شاید این رویکرد تا حدی محافظه‌کارانه به نظر برسد، اما به مخاطب این فرصت را می‌دهد که بدون گارد گرفتن در برابر تحلیل، آن را بشنود و درگیر شود. ما نباید با واژگان خود به یک اثر ستاره بدهیم یا آن را سلب امتیاز کنیم. نقد، جهان یک اثر هنری را برای مخاطب ملموس‌تر و قابل درک‌تر می‌کند و چگونگی مواجهه‌ی او با آن را توضیح می‌دهد.

تفاوت نقد فیلم و کتاب از منظر زمان و تجربه

دانش ادانه داد:  در سینما، فیلم دو ساعته است و بلافاصله پس از تماشا، میکروفون‌ها به سوی منتقدان نشانه می‌روند، بی‌آنکه فرصتی برای تأمل در رسوبات ذهنی‌شان باقی بماند. در نتیجه، نقد فیلم اغلب در لحظه و بر پایه ادراک و احساس آنی شکل می‌گیرد. اما این وضعیت درباره کتاب صدق نمی‌کند؛ چرا که کتاب با تأمل خوانده می‌شود و نقد آن حاصل فرایندی طولانی‌تر و عمیق‌تر است. فیلم اما ناگزیر از تکیه بر احساس و دریافت آنی مخاطب در لحظه است.

همدلی جمعی در سینما و تجربه فردی در ادبیات

مقانلو نیز  گفت: تمام مخاطبان یک فیلم، زمانی که در سالن سینما می‌نشینند، تجربه‌ای با زمان‌بندی و مکان‌بندی یکسان از یک اثر سینمایی دارند. در این وضعیت، واکنش‌های احساسی شما با دیگران هم‌راستا می‌شود و نوعی همدلی جمعی شکل می‌گیرد. اما در نقد ادبی این‌گونه نیست؛ هیچ دو نفر مطالعه‌ی یک اثر را هم‌زمان آغاز و به پایان نمی‌برند. شرایط مطالعه برای هر فرد متفاوت است و در نتیجه، داده‌های حسی و تجربه‌ی ادراکی حاصل از خواندن یک کتاب نیز برای هر مخاطب منحصر به‌ فرد خواهد بود.

در بخش دیگری از این نشست، مقانلو در پاسخ  به این سوال که «رویکرد شما هنگام نقد آثار هنری چیست؟»گفت: هرچه اثر از کیفیت بالاتر و لایه‌های بیشتری برخوردار باشد، دست منتقد برای انتخاب قالب و روش تحلیلی آزادتر است. من بسته به ویژگی‌های هر اثر، قالب مناسب را انتخاب می‌کنم. چون برای هر اثر هنری که خوانده می‌شود، جهانی ذهنی مختلف ایجاد می‌شود، نقد ادبی به منتقد این امکان را می‌دهد که در فرایند کشف و شهود، از انعطاف بیشتری برخوردار باشد. این در حالی است که در نقد سینمایی، به‌واسطه تصویر مشخصی که در ذهن مخاطبان ایجاد می‌شود، این آزادی کمتری وجود دارد.

چالش‌های اقتباس از آثار ادبی در سینما

مقانلو در پاسخ به این پرسش مبنی بر اینکه چرا سینمای ایران به اندازه کافی از گنجینه ادبی برای اقتباس استفاده نمی‌کند، گفت: یکی از مشکلات اصلی، مسئله بودجه است. بار اصلی تولید فیلم بر دوش نویسنده قرار دارد، اما برای او بودجه کافی اختصاص نمی‌دهند و جایگاه نویسنده در سینما چندان جدی گرفته نمی‌شود. علاوه بر این، در جامعه سینمایی، توجه به خواندن آثار ادبی اهمیت ندارد. بسیاری از سینماگران گمان می‌کنند که خودشان می‌توانند بنویسند و نویسندگی را به‌عنوان یک فن و تکنیک نمی‌بینند. چنین نگاهی بسیار آسیب‌زننده است.

وی ادامه داد: در هنرگان کتابی که پیشتر در حاشیه نمایشگاه برگزار شده بود، ایده‌ای نوآورانه برای دسترسی مخاطبان به خلاصه‌ کتاب‌ها از طریق کیو آر کدها ارائه شد که برای هر کتاب اختصاص داده شده بود. این ابتکار به ویژه در نمایشگاه‌ها بسیار کاربردی بود و می‌تواند به‌عنوان یک منبع غنی برای سینماگران در دفاتر فیلم و کانون‌های سینمایی مورد استفاده قرار گیرد. این ایده می‌تواند یک گنجینه ارزشمند برای سینماگران باشد و باید آثار جدید به آن افزوده شوند تا در دسترس جامعه هدف قرار گیرد. در چنین فضایی، ناشران نیز کتاب‌های خود را معرفی می‌کنند بدون آنکه حاشیه‌ای پیرامون آن شکل بگیرد.

دانش در ادامه گفت: در واقع، این کار پلی میان ادبیات و سینما است.

مقانلو نیز در پاسخ تاکید کرد: اگر بخواهیم آثار سینمایی‌مان در سطح جهانی رقابت کنند، چاره‌ای جز وام گرفتن از ادبیات ایران و فرهنگ این مرز و بوم نداریم.  این رویکرد می‌تواند همکاری‌های بیشتری میان دنیای سینما و ادبیات را رقم بزند و فرصتی بی‌نظیر برای ارتقای کیفیت آثار سینمایی ایران ایجاد کند.

دانش در  ادامه بیان داشت: کارگردان‌هایی مثل ناصر تقوایی و داریوش مهرجویی خودشان نویسنده بودند و نمونه‌های موفقی از اقتباس‌های سینمایی را ارائه دادند. چه در «ناخدا خورشید» تقوایی و چه در آثار اقتباسی مهرجویی، شاهد این نکته هستیم که آنها توانستند با اقتباس از آثار ادبی به سینما عمق و ارزش اضافه کنند. مهرجویی حتی در اقتباس از آثار ایرانی هم موفق عمل کرد، همانطور که در فیلم «لیلا» مشاهده می‌کنیم.

مقانلو نیز در ادامه افزود: ما در گذشته ادبیات موج نویی داشتیم که امکان اقتباس از آن وجود نداشت، اما امروز در ادبیات ایران داستان‌هایی داریم که بسیار مناسب برای اقتباس سینمایی هستند. یکی از چالش‌ها هم بحث کپی‌رایت است. گاهی اوقات نویسندگان متوجه نمی‌شوند که از آثارشان اقتباس صورت گرفته و حتی از آنها اجازه گرفته نمی‌شود. این مسائل اخلاقی و انسانی باید رعایت شوند.

دانش در پاسخ به سوال یکی از حاضران درباره چگونگی اقتباس فیلم «فروشنده» ساخته اصغر فرهادی نیز گفت: فروشنده اصغر فرهادی برداشتی آزاد از «عزاداران بیل» نوشته علامحسین ساعدی و همچنین «مرگ فروشنده» اثر آرتور میلر بود.

مقانلو نیز در پایان بیان داشت : منتقد ادبی باید کتاب بخواند و به نظریه‌‌های ادبی و سینمایی روز حاکم باشد. او باید بتواند سلیقه خود را از مبانی نقدش جدا کرده و همیشه دانشی به روز داشته باشد.

نوشته مهرجویی و تقوایی اقتباس‌های سینمایی خوبی ارائه دادند اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.