عقیل جماعتی ، کارگردان مستند، در ابتدا با هدف ثبت تصویری این میراث به دشتستان رفت، اما مسیر ساخت مستند، او را از پشت دوربین به دل ماجرا کشاند. او که روزگاری خود نیز در این تعزیه شبیه‌خوانی کرده بود، این بار تنها به روایت یک آیین بسنده نکرد و در کنار گروهی از اهالی، برای احیای دوباره آن تلاش کرد؛ تلاشی که سرانجام به برگزاری دوباره تعزیه پس از سال‌ها وقفه انجامید.

جماعتی درباره پیشینه این تعزیه گفت: تعزیه کارناوال اسرا از سال ۱۳۵۲ در دشتستان شکل گرفت و امروز تنها تعزیه کارناوالی این شهرستان است. این آیین بخشی از حافظه جمعی مردم منطقه به شمار می‌رود و خودم نیز از دوران کودکی تا نوجوانی در آن حضور داشتم.

کارگردان مستند «اژدهای کارون» با اشاره به شکل‌گیری ایده ساخت مستند توضیح داد: پس از سال‌ها دوری از دشتستان، تصمیم گرفتم درباره افرادی که این تعزیه را پایه‌گذاری کرده بودند مستندی بسازم. آرشیوهایی از دهه ۵۰ به دستم رسید که ظرفیت بالایی برای روایت این میراث داشت، اما وقتی به دشتستان آمدم متوجه شدم چند سالی است این تعزیه برگزار نمی‌شود.

کارگردان مستند «خشت ‌و خون» ادامه داد: در جریان گفت‌وگو با قدیمی‌های تعزیه، کم‌کم ایده احیای دوباره آن شکل گرفت. چون خودم در گذشته شبیه‌خوانی کرده بودم، به اصرار دوستان وارد اجرا شدم و علاوه بر کارگردانی و فیلمبرداری مستند، خودم هم یکی از شبیه‌خوان‌های تعزیه شدم.

جماعتی درباره تصمیم برای ورود عملی به اجرای تعزیه توضیح داد: در مستند نمی‌توان سوژه را ساخت؛ باید آن را پیدا کرد. یکی از بهترین اتفاقاتی که می‌توانست برای این فیلم رخ دهد، زنده شدن دوباره این میراث بود. افراد زیادی را که در گذشته در تعزیه حضور داشتند پیدا کردیم و از آن‌ها خواستیم دوباره به اجرا برگردند، اما بسیاری به دلیل مشغله‌های شخصی حاضر به همکاری نشدند.

وی افزود: در نهایت ناچار شدم خودم بخشی از اجرا شوم؛ تصمیمی که در ابتدا برایم بسیار دشوار بود. هم‌زمان پشت دوربین بودن و حضور مقابل دوربین تجربه سختی بود، اما فکر می‌کنم نتیجه، اثری متفاوت در حوزه مستندهای آیینی و محرم خواهد شد.

این کارگردان مستند درباره فاصله گرفتن از جایگاه صرفاً ناظر گفت: واقعیت این است که از یک جایی غیرتم به جوش آمد. خودم هم خاطره و حافظه‌ای از این تعزیه داشتم و احساس کردم باید دوباره راه بیفتد. از آن مقطع به بعد، احیای تعزیه برایم مهم‌تر از خود مستند شد. به دنبال شبیه‌خوان‌ها و لباس‌های قدیمی رفتیم و حتی لباس‌هایی را که در شهرهای اطراف پراکنده شده بود جمع‌آوری کردیم. بعد که تصاویر ضبط‌شده را دیدم، متوجه شدم همین اتفاق‌ها به مستند جان داده است.

این مستندساز درباره چالش هم‌زمانی ساخت فیلم و ایفای نقش در تعزیه نیز بیان کرد: ابتدا تصور می‌کردم اگر وارد اجرا شوم، باید ساخت مستند را کنار بگذارم، اما وقتی این اتفاق افتاد، دیدم اتفاقاً روایت جذاب‌تری شکل گرفته و خودم هم به یکی از سوژه‌های فیلم تبدیل شده‌ام.

جماعتی درباره اهمیت ثبت تصویری آیین‌های سنتی گفت: آیین همیشه جایگاه خودش را دارد. وقتی خبر برگزاری دوباره تعزیه منتشر شد، استقبال مردم بسیار چشمگیر بود و نشان داد چنین مراسمی هنوز برای جامعه اهمیت دارد. با این حال ثبت تصویری آن هم ضروری است؛ چون اگر روزی دوباره این آیین متوقف شود، دست‌کم سندی از آن باقی مانده که شاید سال‌ها بعد دوباره انگیزه احیای آن را ایجاد کند. حتی امیدوارم این میراث در آینده ثبت ملی شود.

کارگردان مستند «خشت و خون» درباره میزان تأثیرگذاری خود در احیای این آیین نیز تأکید کرد: قضاوت درباره این موضوع زود است. امسال پس از حدود ۱۰ سال دوباره تعزیه برگزار شد و بازتاب خوبی هم داشت، اما اینکه این اتفاق حاصل حضور ما بوده یا نه، زمان مشخص می‌کند. اگر سال‌های آینده نیز این تعزیه ادامه پیدا کند، می‌توان گفت این تلاش اثرگذار بوده است.

جماعتی درباره هدف اصلی مستند خود نیز گفت: نگاه من به تعزیه صرفاً مذهبی نیست، بلکه آن را بخشی از هویت و فرهنگ ایرانی می‌دانم. تعزیه پیشینه‌ای بسیار طولانی در ایران دارد و موسیقی، اشعار و ساختار آن ریشه در فرهنگ ایرانی دارد که در بستر مذهب ادامه پیدا کرده است. دوست دارم مخاطب پس از دیدن فیلم، پیش از هر چیز تعزیه را به عنوان یک میراث ملی بشناسد، نه فقط یک آیین مذهبی.

نوشته از احیای یک تعزیه ۵۰ ساله تا روایت آن در قاب مستند اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

کارگردان مستند «خشت و خون» درباره شکل‌گیری ایده فیلم توضیح داد: جرقه اصلی این مستند از یک بحث خانوادگی شکل گرفت؛ گفت‌وگویی میان پسرم و پدربزرگش درباره اژدها و موجودات افسانه‌ای. نسل ما معمولاً این مسائل را باور ندارد، اما همین اختلاف نگاه باعث شد وارد یک مسیر پژوهشی شویم تا ببینیم واقعاً چنین روایت‌هایی از کجا آمده‌اند و چرا همچنان در ذهن مردم باقی مانده‌اند.

او ادامه داد: در طول فیلم، تقابل اصلی میان آدم‌هایی است که به این مسائل باور دارند و کسانی که آن را صرفاً خرافه می‌دانند. همین تضاد، هسته اصلی روایت را شکل داده است. فیلم در نهایت به نقطه‌ای می‌رسد که این اژدها به یک فاجعه تاریخی در ایران پیوند می‌خورد و ماجرا ابعاد تازه‌ای پیدا می‌کند.

کارگردان مستند «اژدهای کارون» درباره ساختار فیلم گفت: این اثر یک مستند هیبریدی و ترکیبی است؛ یعنی از مصاحبه، آرشیو، نریشن و روایت‌گری استفاده می کنیم. تلاش کردیم ساختاری چندلایه داشته باشیم تا مخاطب صرفاً با یک روایت مستقیم مواجه نباشد.

جماعتی درباره دغدغه اصلی خود در ساخت این فیلم گفت: چند سال است روی مسئله خرافه در جنوب کشور کار می‌کنم. در جنوب، آیین‌ها و رسم‌هایی وجود دارد که گاهی با خرافه اشتباه گرفته می‌شوند، در حالی که بخشی از فرهنگ و هویت مردم‌اند.

او ادامه داد: هدف من این بود که نسل جدید بتواند تفاوت میان «رسم» و «خرافه» را تشخیص دهد. خیلی وقت‌ها ما آیین‌های بومی و فرهنگی را بدون شناخت، خرافه می‌نامیم؛ در حالی که این رسوم بخشی از حافظه فرهنگی یک جامعه هستند.

این مستندساز درباره چالش‌های تولید پروژه گفت: یکی از سخت‌ترین اتفاقات مسیر تولید، هم‌زمانی تصویربرداری با جنگ ۱۲ روزه بود. بخشی از فیلم در جزیره خارک تصویربرداری می‌شد و شرایط به شدت پیچیده بود.

این کارگردان مستند افزود: ما حتی بخش‌هایی تصویربرداری از زیر آب داشتیم. در مقطعی تقریباً همه جزیره تخلیه شده بود و بسیاری از نیروهایی که با ما همکاری می‌کردند، مجبور شدند خارک را ترک کنند. همین مسئله تولید را بسیار سخت، پرهزینه و فرسایشی کرد.

او ادامه داد: بخشی از مشکلات با کمک روابط انسانی و شناختی که مردم جزیره از هم داشتند حل شد. در بسیاری از مواقع، امکان دریافت مجوز رسمی وجود نداشت و ما با گفت‌وگو، رفاقت و اعتماد محلی توانستیم برخی تصاویر را ثبت کنیم.

جماعتی درباره مخاطبان «اژدهای کارون» گفت: فکر می‌کنم مخاطب اصلی این فیلم نوجوانان و جوانان باشند؛ به‌خصوص نسل جدیدی که امروز درگیر پرسش درباره هویت، فرهنگ و باورهای بومی است. این فیلم تلاش می‌کند بدون قضاوت، مخاطب را وارد یک فضای پرسش‌گرانه کند؛ جایی میان واقعیت، افسانه و فرهنگ عامه.

عوامل اصلی مستند «اژدهای کارون» عبارتند از: نویسنده و کارگردان: عقیل جماعتی، تصویربرداران: سبحان ابوذر و ابوالفضل حیدری، صداگذار: سلمان ابوذر، تهیه‌کنندگان: عقیل جماعتی و رسول پولادی، صدابردار: بهناز باغبان، عکاسی پشت صحنه: دنیا فخار، محصول: مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی.

نوشته «اژدهای کارون»؛ مرز باریک خرافه و واقعیت در جنوب ایران اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

بدین ترتیب این اثر برای نخستین بار جمعه ۲۴ بهمن حوالی ساعت ۲۳ از شبکه افق پخش می‌شود و پس از آن محسن یزدی مجری برنامه با کارگردان به گفتگو مینشیند.

مستند «خشت و خون» به کارگردانی عقیل جماعتی، روایتی از تاریخچهٔ مقاومت مردم تنگستان در برابر استعمار و تجاوز بیگانگان، به‌ویژه در دوران جنگ جهانی اول است.

این فیلم به قلعهٔ‌ تاریخی «کلات اهرم» می‌پردازد که یکی از مهم‌ترین سنگرهای مقاومت مردم جنوب در برابر نیروهای بیگانه بوده است. داستان استعمار و ماجرای مقاومت مردم در برابر آن، از زبان تنها خشت به جا مانده از این قلعه روایت می‌شود.

«خشت و خون» با ترکیب روایت‌های تاریخی و مستند، سعی دارد تصویری زنده و ملموس از مقاومت مردم این منطقه در برابر اشغالگران به مخاطبان ارائه دهد.

مردم غیور ایران در قلعهٔ «کلات اهرم» در بوشهر، مقاومتی شگفت‌انگیز در برابر نیروهای خارجی از خود نشان دادند و با حفظ خاک و هویت ملی، جایگاه ویژه‌ای در تاریخ مبارزات مردمی دارند.

فصل دوم برنامه «کافه مستند» با اجرای محسن یزدی، تهیه‌کنندگی مهدی انصاری و سردبیری نگین ریاضی در حال پخش است که هر جمعه ساعت ۲۳ روی آنتن می‌رود و تکرار آن شنبه ساعت ۱۴ است.

نوشته نمایش مستند «خشت و خون» در برنامه «کافه مستند» اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.