می توان از علل ناکارآمدی کیفرهای سالب آزادی و توجه نمودن قانونگذاران به کیفرهای جایگزین حبس به مواردی از جمله ۱- ناتوانی در پیشگیری از جرم ۲- جرم‌زا بودن محیط زندان ۳- تحمل هزینه های اقتصادی بر جامعه ۴- تراکم جمعیت زندان ۵- مشکلات بهداشتی موجود در زندان ۶- ایجاد مشکلات اجتماعی و خانوادگی ۷- تاثیرهای روانی بر زندانی ۸- بیکاری و طرد اجتماعی ۹- تاثیر سوء به شخصیت زندانی ۱۰- پایین بودن سطح بهداشت و اخلاق اشاره کرد.

لزوم طرح مجازات جایگزین حبس، سیاست جنایی و قوانین کیفری را در مسیر اصلاح جوامع تامین امنیت و اهداف مجازات مجرم وارد فصل جدید گردیده از این رو مجازات جایگزین حبس وارد متون حقوقی کشورهای مختلف از جمله جمهوری اسلامی ایران گردید و از این قاعده مستثنی نبوده است.

ولی متاسفانه یکی از مهم‌ترین معضلات پیش‌روی نظام قضایی کشور جهت کاهش مجازات حبس استفاده از مجازات‌های جایگزین و استفاده از تدابیری چون تعلیق مجازات، تخفیف و آزادی مشروط و اعمال سیستم زندان های باز و نیمه باز، عدم قابلیت پذیرش این اقدامات از سوی مردم است.

سیاست‌های قوه قضاییه جهت کاهش استفاده از مجازات‌های حبس در نتیجه اندیشه‌ها و جهش‌ها است که در دوران معاصر در حوزه حقوق کیفری مطرح شده است ولی تفکر عمده مردم کشور ما از مجازات تفکرات مربوط به مکاتب کلاسیک حقوق کیفری است. جامعه ما هیچ گاه حاضر نیست اقداماتی چون خدمات عمومی و کار عام المنفعه (نظیر کار در بیمارستان ها و مراکز خیریه) را به عنوان مجازات بپذیرد. از دیدگاه یک فرد عادی تعلیق مجازات رها کردن مجرم و نشان از ضعف نظام قضایی است و آزادی مشروط یعنی عدم اعمال کیفر و کسی که با آزادی مشروط از زندان آزاد می شود به سزای اعمال خود نرسیده است. در چنین شرایطی که تفکر حاکم به عامه مردم از مجازات، سزا دهی به مجرم است و نه اصلاح او، اعمال سیاست‌های اصلاحی در مجازات‌ها که نتیجه آن کاهش مجازات زندان است نمی‌تواند مثمرثمر باشد. مجازات زمانی می‌تواند نتیجه‌بخش باشد که مردم آن را به عنوان مجازات بپذیرند بازدارندگی مجازات تا حدود زیادی بستگی به طرز فکر مردم از آن مجازات دارد مجازاتی که از نظر مردم مجازات نباشد جنبه بازدارندگی ندارد و فقط باعث بدبینی عامه مردم نسبت به سیاست‌های قضایی می‌شود. در راستای رسیدن به اهداف قانونگذار، ارگان‌های مختلف از جمله رسانه‌ها نقش کلیدی داشته که خوشبختانه رسانه ملی در این امر، اقدامات فرهنگی موثری انجام داده است که می توان به سریال «محکومین» اشاره کرد که تاثیر به سزایی در دیدگاه و اذهان عمومی داشته است.

*پریسا قنبری وکیل پایه یک دادگستری

نوشته تاثیر بسزای رسانه ملی و سریال «محکومین» در ترویج مجازات جایگزین اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

وی ادامه داد: در تمام کشورهای دنیا مجازات جایگزین به جای زندان در نظر گرفته می‌شود و این نوع تنبیهِ مجرم را به صلاح جامعه می‌دانند. البته برخی از مجرمین مانند کلاهبردارها و آن دسته از افرادی که خشونت طلب هستند بهتر است که در زندان بمانند. اما متقابل، برخی از مجرمانی که به صلاح جامعه است که در زندان نباشند چرا که برخی از آنها زمینه جرم در گذشته را نداشتند.

تهیه‌کننده مجموعه تلویزیونی «گمشده» بیان کرد: این طرح را زمانیکه به یکی از شبکه های سیما ارائه کردم این قانون در ایران وجود نداشت به همین دلیل فضایی برای فعالیت در این زمینه نبود، به همین دلیل اقدامی برای آن صورت نگرفت. اما موضوع مورد توجه قرار گرفت. اواخر سال ۹۴ قانونگذاران به این مسئله توجه کردند و مجازات جایگزین را در برخی موارد برای مجرمان در نظر گرفتند. سال گذشته این طرح را به شبکه یک سیما ارائه کردم، با توجه به نگاهی که در این شبکه بود مورد توجه قرار گرفت. به عنوان یک برنامه ساز و فعال فرهنگی باید این دغدغه را داشته باشم که رسانه ها نباید درگیر این موضوع باشند که تنها به مباحثی بپردازند که مخاطب زیادی داشته باشد بلکه وظیفه رسانه ها فرهنگسازی است.

مفید گفت: زمانی که این طرح را به سیما ارائه کردم برخی بیان می‌کردند که شاید به دلیل تنوع در موضوعات مخاطب زیادی نداشته باشد اما خوشبختانه در سری جدید مشاهده کردیم که “محکومین” در جذب مخاطب موفق عمل کرده است.

وی با اشاره به مجازات جایگزین تاکید کرد: آن دسته از مجرمانی که به دلیل یک اتفاق درگیر یک جرم شده اند، زمانی که به زندان می‌روند، از معاشرت‌هایی برخوردار می‌شوند که به صلاح جامعه نیست و یک جوان و بزهکاری که تازه وارد جامعه شده است، نباید این آموزش‌ها را ببیند. علاوه بر این موضوع آسیب‌پذیر شدن خانواده‌های این افراد بسیار افزایش می‌یابد.

این کارگردان ادامه داد: علاوه بر این موضوعات، زمانی که مجرم در زندان است بار مالیاتی بسیاری را تحمیل می‌کند. به همین دلیل ضرورت دارد که مجازات جایگزین در کشور جدی‌تر گرفته شود. در حال حاضر در کشور این موضوع قانون شده است اما به نظر می‌رسد قضات به دلیل سخت بودن مجازات جایگزین و قضاوت سخت از انجام آن خودداری می‌کنند.

تهیه کننده «محکومین» افزود: با وجود اینکه مجازات جایگزین یک قانون شده است اما پخش این سریال، سیستم قضایی را برای اجرای این قانون علاقمند‌تر می‌کند.

مفید گفت: افرادی هستند که به صورت غیرعمد مرتکب جرم شده‌اند و به‌ ذاتا بزهکار نیستند. قانون مجازات جایگزین، این اجازه را به قضات می‌دهد که مجازات‌های دیگری به ‌جز زندان برای این افراد در نظر بگیرند. در کشور ما بیش از ۲۰۰ هزار زندانی وجود دارد که بخشی از آنها به حبس زیر دو سال محکوم شده‌اند. شاید اگر بستر فرهنگی برای پیاده کردن این قانون فراهم شود، قضات هم تمایل بیشتری به صدور چنین احکامی داشته باشند.

این تهیه‌کننده گفت: جرایم غیرعمد عمدتا در خانواده‌های آبرومند رخ می‌دهد و آنها را دچار بحران می‌کند. همچنین اجرای حکم زندان، هزینه‌هایی برای سازمان زندان‌ها و دولت به همراه دارد و همه اینها باعث می‌شود این قانون برای ساخت یک سریال تلویزیونی جذاب و مفید باشد. البته به لحاظ نمایشی نیز موضوعی تازه و متنوع است که قابلیت طرح داستان‌های موثر و دیدنی را دارد.

به گفته این تهیه‌کننده، سریال محکومین قصد دارد ضمن روایت قصه‌هایی که از واقعیت الهام گرفته شده‌اند، در این زمینه فرهنگ‌سازی کند.

وی ادامه داد: این کار یک اثر۳۰ قسمتی است که در ابتدا با آقای سیدجلال سیدحاتمی صحبت کرده بودیم و خوشبختانه از عهده کار برآمدند. اما با توجه به اینکه می بایست تا دی ماه این مجموعه را برای پخش آماده می‌کردیم مجبور شدیم بخشی از کار را به آقای حسین قناعت بسپاریم.

مفید افزود: در این مجموعه ۴۴۴ بازیگر ایفای نقش کردند که حدود ۳۸ نفر از بازیگران در این مجموعه شاخص هستند.۲۶۰ لوکیشن اصلی داشتیم. کار پرزحمتی بود که خوشبختانه به خوبی انجام شد.

«محکومین» هر شب به غیر از پنجشنبه‌ها حوالی ساعت ۲۲:۱۵ از شبکه یک روی آنتن می رود.

نوشته بهروز مفید: محور اصلی سریال «محکومین» پرداختن به قانون مجازات جایگزین است اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.