فایل صوتی قسمت سوم «مخاطب خاص»

برای نقد آثار سینمایی نیز از چنین رویکردهای می‌توانیم بهره ببریم. در رویکرد اول فیلم و کنش‌های فیلمیک مهم است و منتقد آن را به‌عنوان یک اثر منتزع از تاریخ و فرهنگ جامعه مورد بررسی قرار می‌دهد. فیلم و تکنیک به کار رفته در فیلم مورد توجه است و نگاه اصلی منتقد بر محتوا و اثرگذاری فیلم در جامعه نیست. منتقد میزانسن،دکوپاژ، نحوه حرکت دوربین، کیفیت و نوع تصویربرداری، نورپردازی و…. برایش اهمیت دارد و اگر به محتوا و مضمون فیلم نیز می‌پردازد، از منظر تکنیکی است.

در رویکرد دوم منتقد فیلم را در منظومه‌ی سینما، تاریخ و اجتماع تفسیر می‌کند. در این نگرش دغدغه‌ی اصلی  منتقد مردم، جامعه، فرهنگ و سینما است. او فیلم را به‌عنوان محصولی فرهنگی که بر جامعه‌ای انسانی اثر دارد فهم می‌کند. از نظر این منتقدان سینما به دلیل شرایط و ویژگی‌های خاصی که دارد تأثیری جدی بر روح مخاطب می‌گذارد بنابراین بسیار مهم است که فیلم‌ها چه خوراک فکری برای مخاطب دارد. همان‌گونه که هگل گفته است برای برآورده کردن نیازهای جامعه ابتدا باید نیازهای جامعه راستی آزمایی شوند که آیا حقیقتاً نیازهای اساسی هستند یا خیر، این منتقدان نیز معتقدند ابتدا باید اثرگذاری صحیح این آثارهنری-فرهنگی بر جامعه راستی آزمایی شود، آیا این مدل آثار سینمایی می‌تواند پاسخگوی نیازهای اساسی جامعه باشد یا خیر؟ اگر می‌تواند پاسخ گوی نیازهای اساسی جامعه باشد این فیلم‌ها فیلم‌های مطلوبی هستند. رویکرد اول نقد را می‌توان نقد تحلیلی عنوان کرد و رویکرد دوم نقد قاره‌ای است.

«مرد بازنده» به کارگردانی محمدحسین مهدویان درباره‌ی مردی است که به دنبال عدالت فردی است. قهرمان فیلم با بازی جواد عزتی، بازپرس پرونده قتلی است و در فراز و نشیب‌های حل پرونده متوجه فساد درون سیستم می‌شود. درنهایت او تصمیم می‌گیرد مشکل را به سبک خودش کند.

فیلم قهرمان محور است و این شاخصه در سینمای بدون قهرمان ایران نکته‌ی حائز اهمیتی است. قهرمان در سینما می‌تواند به جوانان انگیزه‌ی کنشگری دهد، مخاطب را با خود همراه کند و طعم شیرین پیروزی را به آن‌ها بچشاند. مخاطب با قهرمان در سینما همزادپنداری دارد و درنهایت با پیروزی قهرمان و شکست مشکلات مخاطب نیز به آرامش می‌رسد. او با قهرمان می‌تواند اموری که نمی‌تواند تجربه کند را لمس کند و از احساس آن موقعیت حتی به صورت مجازی و خیالی بهره ببرد. جواد عزتی در فیلم مرد بازنده به‌عنوان فردی کنشگر، نیاز جامعه به یک فرد عدالت محور درون سیستم را ارضا می‌کند و به مخاطب انگیزه ایستادگی در مقابل نا عدالتی در جامعه می‌دهد.

این مدل نقد یک نقد قاره‌ای است زیرا فیلم را به‌عنوان یک محصول فرهنگی درون جامعه که نیازی از جامعه را مرتفع کرده مدنظر دارد. اگر موضع منتقدی در مورد بازی بازیگران، کارگردانی، تصویربرداری «مرد بازنده» باشد موضع این نقد تحلیلی است. البته یک نقد درباره‌ی فیلم می‌تواند هم به امور تخصصی فیلم و هم محتوا و ارتباط آن با جامعه بپردازد. در این نوشتار موضع منتقد به فیلم موردتوجه است یعنی منتقد فیلم، هنگام نوشتن فیلم موضعی تحلیلی دارد اما به دلیل شرایط متن مجبور است وارد فضای نقد قاره‌ای شود یا بالعکس یعنی منتقد فیلم را مانند قطعه پازلی کوچک در یک پازل فرهنگی-رسانه ای بزرگ‌تر مدنظر دارد و برای پیش برد متن خود وارد نقد تحلیلی می‌شود.

دانلود فایل صوتی قسمت سوم «مخاطب خاص»

نوشته نقد تحلیلی و نقد قاره‌ای + فایل صوتی اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

فایل صوتی قسمت اول «مخاطب خاص»

در ابتدا لازم است بدانید برای درک داستان «تل‌ماسه» حتماً جستجویی ویکی‌پدیایی در مورد کتاب اصلی و داستان آن انجام دهید. «تل‌ماسه» فیلمی است که سعی دارد حال و هوای شرقی را در قالب فیلمی امریکایی نشان دهد. فیلم، اقتباسی از کتابی به همین نام نوشته فرانک هربرت است. هربرت این کتاب را با الهام از نشانگانی در فرهنگ شرق بخصوص فضای فرهنگی اسلام نوشته است. کتاب و فیلم نشانگان مشترکی با جهان‌بینی اسلام دارند اما این اشتراکات تنها اشتراک در لفظ است نه معنا، زیرا معنای نمادها متأثر از فرهنگ‌هایی است که در آن نمادها رشد و پرورش‌یافته‌اند و با تغییر فرهنگ، معنای این نشانه‌ها تغییر خواهد کرد.

فرهنگ‌ها نتیجهٔ سیر و روند تاریخی گروه‌های انسانی است که باتوجه‌به مقتضیات اقلیمی و اندیشه ای طی کرده‌اند. فرآورده‌های فرهنگی تابعی از فرهنگ‌هایی است که در آنجا شکل گرفته اند. بنابراین خوانش‌های درون فرهنگی برای فهم فرآورده‌های فرهنگی امری حیاتی است. یکی از مهم‌ترین فراورده‌های فرهنگی مدرن، سینما است. سینما با استفاده از ابر پیرنگ‌ها (۱) که میان جوامع بشری مشترک است و مردم با این راویت ها آشنایی دارند، معانی جدید واژگان و نشانگان مشترک فرهنگی را باز تعریف می‌کند. سینما با نمایش دادن و داستان گویی خاص خود، نشانه‌های مشترک با فرهنگ‌های دیگر را باز تعریف و در یک فرآیند زمان‌مند معانی فرهنگی خود را جایگزین معانی فرهنگ‌های مختلف کرده است. به همین دلیل امروزه نسلی از مردم با فرهنگ‌های بومی مختلف، وجود دارند که سلایق و نوع نگاه شان به امور مشابه است.

هنگام تفسیر و نقد فیلمهایی که با ابرپیرنگ های بومی ما قرابت معنایی دارد باید توجه داشت که این دو سطح را با یکدیگر خلط نکرد؛ یک سطح مربوط به مرجع ابرپی‌رنگ در فرهنگی است که فیلم با توجه به آن ساخته شده و سطح دیگر مربوط به اشتراک معنایی این ابرپی‌رنگ با فرهنگ بومی است. در تحلیل فیلم باید به این نکته توجه نمود که خواستگاه اثر کدام فرهنگ است و اگر فیلم گزاره‌های مشترکی با فرهنگ دیگری داشت، اولویت با سیاق فرهنگی خواستگاه فیلم است. فیلمساز با توجه به فرهنگی که در آن رشد کرده است به روایت‌ها و نشانه‌ها درون فیلم معنا می‌دهد. البته هر فیلم در ساختار تاریخی و فرهنگی متفاوت، ممکن است معناهای مختلف و حتی متضاد با معنای اولیه پیدا نماید و این نکته تفسیر فیلم‌هایی که پی رنگهای مشترک با فرهنگ‌های دیگر را دارند، سخت‌تر می‌کند.

منجی و دستوپیا، بعنوان یکی از پیرنگ‌های روایت در فیلم «تل‌ماسه» مورد توجه سینما گران قرار داشت. در فرهنگ غربی منجی مانند فرهنگ ادیان ابراهیمی معنا و مفهوم متعالی ندارد. در فرهنگ غربی منجی بعنوان انسانی متعالی جایگاهی ندارد، زیرا مهم‌ترین ویژگی مدرنیته تهی کردن جهان از تمام شئون و تحویل بردن این شئون ذیل کمیت است و ناجی بشریت نیز از این ویژگی مستثنی نیست. در فرهنگ غرب منجی و نجات‌دهنده انسان‌ها از دستوپیا، امری فانتزی است.

منجی در این نگاه اَبَر انسانی با قدرت‌های خارق العاده مادی است که با انسان متعالی از منظر دینی، تفاوت ماهوی دارد. تصور فیلم «تل‌ماسه» در مورد منجی ابر انسانی است که توسط انسان‌های دیگر تولید می‌گردد. گروهی به نام «بنی جزیره» سالیان سال با اصلاح نژاد در صدد رسیدن به منجی آخرالزمان هستند و این کار به هیچ عنوان در جهت رسیدن به یک زندگی متعالی یا فردی متعالی از نظر معنوی نیست. این گروه منجی را ابر انسانی می‌دانند که توانایی‌های بیشتری نسبت به دیگر انسان‌ها دارد و این نقاط قوت از سنخ فضایل انسانی نیست. هدف این منجی تعالی بخشیدن به انسان نیست بلکه فقط نجات او از دست حاکمی ستمگر است. در سمت مقابل، منجی در فرهنگ دینی فردی متعالی است که توسط خداوند برگزیده شده تا با نشان دادن ظرفیت واقعی انسان‌ها، انسان‌ها را به سمت فضایل اخلاقی و معنوی راهنمایی کند و آگاهی داشتن، از مهم‌ترین ارکان انتظار منجی است.

در تحلیل فیلم «تل‌ماسه» لازم است دقت شود، مانند نگاه فیلم به منجی و نگاه فرهنگ دینی ما، میان معنای نمادها در فرهنگ غربی و فرهنگ ما خلط صورت نگیرد. همچنان که شاعر می‌گوید: «دانه فلفل سیاه و خال مه رویان سیاه/ هردو جانسوزند، اما این کجا و آن کجا»

نکته مهم و حائز اهمیت برای تفسیر این گونه فیلم‌ها همان گونه که پیش‌تر توضیح داده شد، این است که اول معنای نشانه‌ها و علامت‌ها در فرهنگ مبدأ مورد توجه قرار گیرد و سپس نمادهایی که اشتراک دارند با توجه به معنای فرهنگی ما معنا شوند. در نتیجه می‌توان ادعا کرد «تل‌ماسه» در مورد منجی از نگاه دنیای مدرن است نه از دید اسلام، موضوعی که لازم است توسط اندیشمندان و صاحب نظران مورد توجه قرار گیرد.

* پژوهشگر حوزه فلسفه و سینما

(۱) هر فرهنگ بومی ابر پیرنگ های خاص خودش را دارد و برخی از این نسخه‌های بومی شده‌ی ابر پیرنگ‌های جهانیاند. (سواد رروایت، اچ. پورتر ابوت، رویا پورآذر، نیسام اشرفی، ص ۹۶)

دانلود فایل صوتی قسمت اول «مخاطب خاص»

نوشته منجی ما یا منجی آنها؟ + فایل صوتی اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.