این روزنامه‌نگار ادامه داد: آنچه امروز به‌عنوان مستند ورزشی در ایران می‌بینیم، در بهترین حالت ماکتی ابتدایی از یک مستند حرفه‌ای است. تلاش‌هایی صورت گرفته، اما این آثار در مقایسه با تولیدات جهانی بسیار معمولی به نظر می‌رسند. چه در مستندهای پرتره و چه در آثار رویدادمحور، اغلب با آثاری روبه‌رو هستیم که فقط به سوژه نزدیک شده‌اند و نتوانسته‌اند ابعاد مختلف آن را واکاوی کنند.

کارگردان مستند «بوی خون» با اشاره به برخی نمونه‌های داخلی افزود: مستندهایی که درباره چهره‌هایی مانند فرشاد پیوس، حمید علیدوستی یا علی پروین ساخته شده‌اند، در مقایسه با آثاری که پلتفرم‌هایی مانند نتفلیکس یا شبکه‌هایی چون HBO تولید کرده‌اند، بسیار معمولی هستند. در مستندهای خارجی، مخاطب چنان با شخصیت اصلی همراه می‌شود که احساس می‌کند او را به‌خوبی شناخته است.

این مستندساز تأکید کرد: همچنین اگر موضوع یک رویداد ورزشی باشد، حجم تصاویر آرشیوی، اطلاعات و زوایای پنهان ارائه‌شده به مخاطب، تجربه‌ای کامل و آموزنده ایجاد می‌کند. در مقابل، مستندهای ورزشی ایرانی معمولاً چیزی فراتر از دانسته‌های قبلی مخاطب ارائه نمی‌کنند و نهایتاً مجموعه‌ای از گفت‌وگوها و اطلاعات محدود در اختیار او قرار می‌دهند.

این روزنامه‌نگار درباره دلایل محدود بودن مستندهای ورزشی در ایران گفت: به نظر من، ورزش و شخصیت‌های ورزشی از سوی بخشی از جامعه مستندسازی، سوژه‌ای جدی تلقی نمی‌شوند. در حوزه‌های سیاسی، فرهنگی و اجتماعی مستندهای بسیار خوبی ساخته شده، اما کمتر شاهد حضور مستندسازان شاخص در حوزه ورزش هستیم.

وی ادامه داد: انگار تصور می‌شود این سوژه‌ها اهمیت لازم را ندارند؛ در حالی که اگر مستندسازی حرفه‌ای با همان حساسیت و دقتی که درباره شخصیت‌های فرهنگی و اجتماعی کار می‌کند، به سراغ یک ورزشکار یا رویداد ورزشی برود، می‌تواند اثری ماندگار خلق کند.

سعیدی افزود: از سوی دیگر، برخی افرادی که وارد این عرصه می‌شوند، تجربه و تسلط کافی در مستندسازی ندارند و نمی‌توانند حق مطلب را درباره سوژه ادا کنند؛ در حالی که فعالان حرفه‌ای حوزه‌های دیگر معمولاً توان بیشتری در پرداختن به سوژه دارند.

او درباره آینده مستند ورزشی در ایران گفت: تا زمانی که مستندسازان حرفه‌ای احساس نیاز نکنند که باید درباره رویدادها و شخصیت‌های ورزشی آثار جدی بسازند، تحول خاصی رخ نخواهد داد. مستندسازان جوان نیز باید از شیفتگی و برخورد احساسی با سوژه فاصله بگیرند و با نگاهی حرفه‌ای و همه‌جانبه به آن بپردازند.

این روزنامه‌نگار با اشاره به رویدادهایی مانند جام جهانی بیان کرد: معمولاً در چنین مقاطعی بیشتر شاهد برنامه‌سازی تلویزیونی هستیم تا تولید مستندهای ماندگار. در حالی که ضرورتی ندارد منتظر جام جهانی یا المپیک بمانیم؛ مدال‌آوران طلایی کشتی ایران یا بسیاری از قهرمانان ورزشی، خود سوژه‌هایی ارزشمند برای مستندسازی هستند.

این کارگردان مستند بیان کرد: تولید مستند نیازمند سرمایه است. حتی اگر مستندسازی ایده‌ای خوب داشته باشد، بدون سرمایه‌گذار تحقق آن دشوار خواهد بود. بخش خصوصی معمولاً وارد این حوزه نمی‌شود؛ بنابراین نهادهای دولتی و فرهنگی باید با همکاری فدراسیون‌ها و حامیان مالی، شرایط تولید را فراهم کنند. در غیر این صورت، این روند ادامه خواهد داشت و اتفاق ویژه‌ای رخ نخواهد داد.

سعیدی در پایان گفت: مستندهای متعددی را که درباره بازیکنان و باشگاه‌های بزرگ فوتبال جهان ساخته شده‌اند، دنبال کرده‌ام. این آثار به دلیل برخورداری از تصاویر آرشیوی غنی، اطلاعات دقیق و روایت جذاب، مخاطب را سیراب می‌کنند و هر کدام دریچه‌ای تازه برای شناخت یک بازیکن، یک باشگاه یا بخشی از تاریخ فوتبال می‌گشایند.

نوشته مقایسه مستندهای ورزشی ایران با نمونه‌های جهانی، شوخی است اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

وی افزود: ورزش به‌طور ذاتی واجد ظرفیت‌های دراماتیک است. هر ورزشی با فراز و فرود، تعلیق، شکست، پیروزی و لحظات پیش‌بینی‌ناپذیر همراه است و همین ویژگی‌ها آن را به سوژه‌ای جذاب برای سینما تبدیل می‌کند. این ظرفیت‌ها به مستندساز امکان می‌دهد تا از دل واقعیت، روایتی دراماتیک و تأثیرگذار خلق کند.

امین تفاوت اصلی مستند با گزارش را افزودن لایه‌های معنایی دانست و توضیح داد: گزارش ورزشی در اصل وظیفه ثبت و پخش یک رویداد را بر عهده دارد و نهایتاً با انتخاب نماها و شیوه کارگردانی می‌تواند آن را جذاب‌تر ارائه کند. اما مستند ورزشی باید فراتر از ثبت یک مسابقه یا رویداد عمل کند. مستندساز باید ایده و نگاه مشخصی نسبت به سوژه داشته باشد و بتواند معنایی تازه از دل آن استخراج کند. تفاوت اصلی مستند با گزارش در همین افزودن لایه‌های معنایی و روایی است.

او ادامه داد: مستند موفق صرفاً تصاویر را کنار هم نمی‌چیند، بلکه از دل یک مسابقه، یک شخصیت ورزشی یا یک رویداد، مفهومی فراتر از خود آن رویداد ارائه می‌دهد؛ مفهومی که می‌تواند به زندگی، امید، شکست، تلاش یا دیگر تجربه‌های انسانی مرتبط باشد.

فوتبال «عین خود زندگی»

این منتقد سینما با اشاره به ظرفیت‌های ویژه فوتبال برای روایت‌های سینمایی گفت: به تعبیر زنده‌یاد حمیدرضا صدر، فوتبال «عین خود زندگی» است. فوتبال سرشار از فراز و فرود، تعلیق و پیش‌بینی‌ناپذیری است. در یک مسابقه ممکن است تیمی تا آخرین لحظه تحت‌فشار باشد اما درنهایت به پیروزی برسد. همین ویژگی‌ها باعث می‌شود فوتبال از منظر دراماتیک، ظرفیت فوق‌العاده‌ای برای سینما داشته باشد.

وی افزود: البته ساخت فیلم خوب درباره فوتبال کار آسانی نیست. برخلاف ورزش‌هایی مانند بوکس، کشتی یا ورزش‌های رزمی که معمولاً بر یک قهرمان و فضای محدود متمرکز هستند، فوتبال یک ورزش جمعی با اتفاقات پیچیده و فراوان در یک زمین بزرگ  است و همین موضوع روایت سینمایی آن را دشوارتر می‌کند. به همین دلیل تعداد آثار شاخص درباره فوتبال، به خصوص در سینمای داستانی  چندان زیاد نیست.اما در سینمای مستند به دلیل قابلیت‌هایی که دارد و آزادی عمل بیشتر نسبت به سینمای داستانی شاهد آثار  خوبی به خصوص در ۲۰ سال گذشته بوده‌ایم.

دور از گزارش نزدیک به روایت

امین با اشاره به رشد مستندهای فوتبالی در سال‌های اخیر گفت: در یک دهه گذشته مستندهای متعددی درباره تاریخ فوتبال و چهره‌های مطرح این ورزش ساخته شده که بسیاری از آن‌ها فراتر از یک گزارش صرف عمل کرده‌اند و توانسته‌اند روایت‌هایی انسانی و ماندگار ارائه دهند. درواقع در میان مستندهای خارجی ازجمله آثاری که توجه من به آن‌ها جلب شده است می‌توانم به مستند «مارادونا به روایت کاستاریکا» اشاره کنم.

او درباره وضعیت مستند ورزشی در ایران نیز بیان کرد: تولید مستند ورزشی حرفه‌ای نیازمند سرمایه‌گذاری و حمایت جدی است. بسیاری از سوژه‌های ورزشی، به‌ویژه در ورزش‌های تیمی، هزینه‌های تولید بالایی دارند و بدون حمایت نهادها و سرمایه‌گذاران، ساخت آثار باکیفیت دشوار خواهد بود.

فیلمی که مخاطب عام را به مستند ورزشی جذب کرد

این منتقد سینما در پایان از مستند «جایی برای فرشته‌ها نیست» به‌عنوان یکی از نمونه‌های موفق مستند ورزشی ایران یاد کرد و گفت: این فیلم از نظر کیفیت سینمایی، جذابیت دراماتیک و توانایی جذب مخاطب، اثری درخشان بود. اگر هم‌زمان با همه‌گیری کرونا اکران نمی‌شد، می‌توانست به موفقیت بسیار بیشتری در گیشه دست پیدا کند حتی شاید از پرفروش‌های سال می‌شد. این مستند نشان داد که می‌توان با حفظ کیفیت هنری، مخاطب گسترده را هم جذب کرد . «جایی برای فرشته‌ها نیست» الگویی موفق برای تولید مستندهای ورزشی در ایران ارائه داد. البته قبل‌تر «آتلان» هم تولید شده بود که یک مستند ورزشی درخشان بود و بسیار هم موردتوجه قرار گرفت اما دربرگیری «جایی برای فرشته‌ها نیست» را نداشت.

نوشته تفاوت مستند ورزشی با گزارش ورزشی در خلق معناست اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.