مدیران سازمان سینمایی و جشنواره از همان ابتدای فعالیت تا به امروز در قالب مصاحبه و یادداشت‌های مختلف تمرکز ویژه‌ای روی چارچوب‌های فرهنگی و محتوایی داشته‌اند. یعنی دائما درحال اشاره و مرور اصول فرهنگی و آرمان‌های انقلاب‌اند. این رویه در یک حالت عادی نه تنها لازم که واجب است. این جزو مقدمات فکری برای سیاست‌گذاری مدیران فرهنگی در جمهوری اسلامی است. انقلابی که کلیدواژه و اصولا روش مبارزه‌اش فرهنگی و اجتماعی بوده و مدعی است که صدورش از کانال فرهنگی است، کاملا طبیعی است که مدیران سینمایی‌اش هم به دنبال همان گفتمان در سینما و خصوصا جشنواره فیلم فجر باشند. جشنواره‌ای که بی‌شک مهم‌ترین و گسترده‌ترین رویداد فرهنگی کشور است. جشنواره فیلم فجر به نوعی بهار سینمایی کشور است که نقش مهی در ترکیب اکران سال آینده سینمای ایران دارد. اما آیا باید نگاهی واقع‌بینانه درباره وضعیت فرهنگی و بسط گفتمان انقلاب در جشنواره داشته باشیم یا صرفا آن را محدود به شعار یا مصاحبه کنیم؟

البته تکرار کلیدواژه‌های موردنظر محدود به مسئولان سینمایی نبوده و در یکی دوماه اخیر مصاحبه‌های متعددی با مسئولان فرهنگی و سیاسی تهیه شده که توسط رسانه جشنواره منتشر شده است. آیا این کار ایرادی دارد؟ قطعا نه! پس مشکل و دغدغه اصلی این یادداشت چیست؟ مشکل اصلی ایجاد توقعات فزاینده گفتمانی از جشنواره امسال در میان مسئولان و علاقمندان به انقلاب اسلامی است. آیا فراموش کرده‌ایم که دولت فعلی و دستگاه متولی فرهنگی‌اش تنها چندماه است که شروع به کار کرده‌اند؟ کافی است که در یک مرور ساده، اسامی فیلم‌هایی را که متقاضی حضور در جشنواره چهلم فیلم فجر هستند بررسی کنیم. مگر نه آن‌که بجز انگشت‌شمار فیلم،(احتمالا یک یا دو فیلم)، مابقی آثار همگی محصول پروسه بررسی، صدور مجوز و ساخت دولت قبل‌اند؟ مگر نه اینکه خروجی دولت قبل امروز در قالب فیلم‌هایی مثل «چپ، راست» برای دولت جدید دردسرساز شده است؟ پس پرواضح است که دولت فعلی لااقل در بخش تولید فیلم‌ها نقش خاصی نداشته است. نقش مجموعه فرهنگی دولت فعلی محدود به انتخاب و داوری است. یعنی فیلم‌هایی که قبلا ساخته شده‌اند، توسط شورای انتخاب منتخب دولت فعلی بررسی می‌شوند اما نهایتا هرچه از این فیلتر عبور کند هم محصول ریل‌گذاری فرهنگی این دولت نیست. مثل یک هندوانه دربسته است! ممکن است دربین آن آثار فیلم‌هایی ارزشمند به لحاظ فرهنگی و گفتمانی وجود داشته باشد و بالعکس. در چنین شرایطی دلیل ایجاد این میزان توقع در بین دغدغه‌مندان چیست؟ مگر نه این که ممکن است در جشنواره با فیلم‌هایی روبرو شوند که توقعاتشان را برآورده نسازد؟ آن وقت قرار است برای آن‌ها توضیح دهیم که اصولا دولت فعلی در پروسه تولید این فیلم‌ها تاثیر چندانی نداشته و صرفا توانسته از میان آن‌ها چندتایی را دست‌چین کند. حالا این را بگذارید درکنار یک واقعیت درباره جشنواره فیلم فجر که محدود به این دوره نیست. اصولا جشنواره فیلم فجر به دلیل تنوع سلایق و تعدد آثار، در شرایط فعلی امکان ایجاد فضای غالب گفتمانی را ندارد. این شرایط ایده‌آل در زمانی رخ می‌دهد که تولید و هدایت فیلم‌ها با یک تحول اساسی صورت بگیرد. پس قاعدتا مانند هر دوره، با جشنواره‌ای مواجه خواهیم بود که بخشی از فیلم‌هایش بد، بخشی قابل قبول و تعداد کمی ایده‌آل است! حال با درک این مطلب باید روی این نکته تاکید کنیم که دولت فعلی صرفا مجری جشنواره‌ایست که با سیاست‌ها و تصمیمات دولت قبل به این جا رسیده است. لازم است مسئولان ارشد و جشنواره دوره چهلم، با نگاهی به این مسائل ساعت جشنواره را تنظیم کنند تا درعین برگزاری یک جشنواره جذاب و بی‌حاشیه، با رویدادی روبرو شویم که قرار است داشته‌های سینمای ایران را به نمایش بگذارد و وزارت ارشاد از الان به فکر جشنواره سال آینده باشد. این نگاه با واقعیات هم‌خوانی بیش‌تری دارد و موجب سرخوردگی احتمالی دغدغه‌مندان نیز نمی‌شود.

نوشته توقعات را بالا نبریم! اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

اول – «ماتریکس» را باید یک انقلاب فنی و تکنولوژی در سینما بدانیم. این فیلم شهرت زیادی را به‌خاطر جلوه ویژه معروف خود موسوم به تأخیر گلوله کسب کرده‌است، فرایندی که طی آن دوربین ظاهراً با حرکتی با سرعت معمولی در حال ضبط صحنه‌ها به‌صورت صحنه آهسته است. تکنیکی که برای تولید این جلوه ویژه استفاده شد، در واقع نسخه‌ای توسعه داده شده از تکنیکی قدیمی در فیلم‌برداری، موسوم به تصویربرداری برش زمانی است. تکنیکی که طی آن مجموعه‌ای از دوربین‌ها در اطراف هدف قرار می‌گیرد و تصویربرداری به‌صورت همزمان انجام می‌شود. این تکنیک و البته اتفاقات فنی مختلف دیگر باعث شد که فیلم برادران واچوفسکی به منبع الهام‌بخشی برای فیلم‌های بعد از خود باشد. به همین دلیل «ماتریکس» را باید یکی از محصولات جریان‌ساز سینمای جهان بنامیم. البته همین تکنیک‌ها و طراحی برخی از صحنه‌های اکشن نیز منبع الهام دیگری داشت. واچوفسکی‌ها برای ساخت ماتریکس از انیمه‌های ژاپنی الهام گرفته بودند.

دوم – نکات قابل توجه «ماتریکس» محدود به مسائل فنی و تکنیکی نبود. محتوای این فیلم هم تا مدت‌ها مورد بحث محافل کارشناسی بود. فیلم ماتریکس به‌خاطر داشتن محتوای سنگین و ساختار پیچیده فلسفی شهرت دارد. این فیلم همچنین نمونه‌ای از سبک سایبرپانک و علمی تخیلی به‌شمار رفته و شامل منابع متعددی از ایده‌ها و تفکرات فلسفی و مذهبی است. برخی سعی کردند با اشاره به شخصیت «نئو» داستان فیلم را با فضای منجی‌گرایی تطبیق دهند اما عده‌ای نیز آن را دقیقا دارای تفکرات الحادی دانستند و «ماتریکس» را دارای تمی ضدخداباورانه معرفی کردند. به هرحال و با هرتفسیری، باید سه‌گانه مشهور برادران واچوفسکی را دارای محتوایی پیچیده و سراسر نمادگرا بدانیم.

سوم – «ماتریکس» از جهات مختلف در سینما ماندگار شده است. این فیلم منبع تولید محصولات هنری جانبی دیگری هم شد. علاوه بر این، مجموعه ماتریکس تنها به فیلم محدود نماند و به دنیای کتاب‌های کمیک، بازی‌های ویدیویی و فیلم‌های انیمیشن کوتاه نیز راه پیدا کرد، که در این مسیر، واچوفسکی‌ها نقش مهمی به‌عهده داشتند. این فیلم جزو ۱۵فیلم برتر تاریخ سینما ارزش‌گذاری شده و منتقدان نقدهای مثبت زیادی درباره‌اش نوشتند.

بعد از پایان اکران قسمت سوم «ماتریکس»، هرازچندگاهی خبرهایی غیررسمی از ساخته شدن قسمت چهارم به گوش می‌رسید تا این که امروز و با گذشت بیش از ۱۷ سال از اکران سومین فیلم از این مجموعه، قسمت چهارم آن با نام «رستاخیزهای ماتریکس» (The Matrix Resurrections) در دسترس قرار گرفت. معمولا تولید ادامه فیلم‌های موفق کاری بسیار پرریسک است. چون با توقعات مخاطبانی همراه هستید که از شما انتظار تکرار یک موفقیت دیگر را دارند. حالا و با این نگاه، آیا قسمت چهارم «ماتریکس» مخاطبانش را راضی می‌کند؟ اجازه بدهید تعارف را کنار بگذاریم و در یک کلمه بگوئیم:«فاجعه»! قسمت چهارم «ماتریکس» یک فاجعه تمام عیار است. دیگر خبری از «برادران» واچوفسکی نیست و حالا همان‌ها که تغییر جنسیت داده‌اند یک افتضاح تمام عیار را ساخته‌اند. البته فقط «لری» سایق و «لانا»ی فعلی در این افتضاح شریک است و «اندی» قبلی و «لی لی» فعلی نقش چندانی در این فیلم ندارد. به حاشیه نرویم! نیازی نیست که یک منتقد یا حتی مخاطب جدی سینما باشید. اگر فیلم را دیده باشید به راحتی متوجه این شکست سنگین می‌شوید. سه‌گانه ابتدایی دارای یک هویت مشخص بود که اثری از آن در قسمت چهارم نیست. فیلم چهارم شمارا بیش‌تر به یاد کمیک‌های عامه‌پسند مارول -تازه آن هم نه موفق‌هایش!- می‌اندازد. «نئو» و «ترینیتی» در هپروت سیر می‌کنند. البته انگار بیش از همه کارگردان در زمان ساخت این فیلم در هپروت بوده است. قصه آشفته است و حتی از آن خلاقیت‌های تکنیکی گذشته هم خبری نیست. بدمن قصه نه ابهت دارد و نه کاریزما. اصلا انگار هیچ چیز سرجای خودش نیست. این افتضاح تاجایی پیش می‌رود که جاهایی فیلم تنه به ژانر کمدی می‌زند! برخلاف سه‌گانه اول خبری از یک فرم کلاسیک که با فضای مدرن تلفیق شده نیست. کاراکترهای اصلی که در سه فیلم قبلی در کنار «نئو» عمق داشتند در این فیلم شبیه به فیلم‌های تینیجری هستند. لانا واچوفسکی سعی کرده فیلم را با پیشرفت تکنولوژی و حال و هوای امروز، به روز کند اما نتیجه‌اش درست از آب درنیامده. متوسط نمره منتقدان در متاکریتیک۶۴ و در راتن تومیتوز۷۹ است. «رستاخیزهای ماتریکس» آنقدری ناامیدکننده است که در جاهایی حس می‌کنید سازندگان به طور عمدی قصد وهن سه‌گانه اول را داشته‌اند! قسمت چهارم ماتریکس احتمالا پایانی غم‌انگیز از یک پدیده سینمایی است.

نوشته خواهران واچوفسکی علیه برادران واچوفسکی اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.