مهدی علی میرزایی که پیش از این نامش را به عنوان نویسنده فیلمنامه فیلمهایی همچون «گشت ارشاد» و «در مدت معلوم» دیده بودیم دست به کار اولین ساخته خود با عنوان «پالتو شتری» با فیلمنامه ای از خودش زده است. و البته در این فیلم هم مفاهیم و رگه هایی از فلسفه را به شکل پر رنگ تری مشاهده می کنیم. پالتو شتری در زیر متن قصه خود به مسائل مبتلا به  و متنوع جامعه امروز اشاره می کند. بیکاری قشر تحصیلکرده ای که از دفتر تحقیق و پژوهش  در حوزه علوم انسانی به کافی شاپ داری می رسند. مساله فقر اقتصادی که سبب می شود تا برای دستیابی به پول نقشه های خطرناکی کشیده شود، مبحث مدرک گرایی، کارکرد دانشگاهها در دهه های اخیر، همه و همه در قالب هجویه ای زیبا به مخاطب داستان ارائه می شود. نکته مهم اما در خصوص فیلمنامه کمدی «پالتو شتری» این است که شوخی های روشنفکرانه نویسنده که تلاش کرده از هزل و ابتذال فاصله بگیرد و آن را با شوخی های عامه پسند در هم آمیزد شاید برای تماشاگرعام به شکل کامل قابل دریافت نباشد چرا که در طول داستان، مدام کدهایی از این موضع داده می شود که این کدها برای مخاطب سینمای بدنه و تجاری قابل درک نیست اما این مساله در ساختار جبران شده و علی میرزایی با بهره گیری از ساختار جذاب و ریتم مناسب و همچنین زبان بیانی مطلوب توانسته نگاه خود را بر روی تماشاگران عام نیز بگشاید.

شاید مهم ترین نکته فیلمنامه «پالتو شتری» در این زمینه نیز همین مساله دوری از ابتذال کلامی و حرکتی رایج در به اصطلاح کمدی های این روزهای سینمای ایران  باشد که تلاش می کند تا یک هجویه سالم که شاید در برخی لحظات نمونه ایرانی شده کمدی های مل بروکس باشد را به مخاطب خود ارائه دهد که به نظرم این حرکت ارزشمند و ستودنی است و می تواند زمینه لازم را برای آشنایی مخاطب عام با اینگونه کمدی ها فرام سازد.

داستان با یک فلاش بک و توسط فرید که خود راوی قصه است شروع می شود و در این مدت مخاطب و تماشاگر شاهد مرور یک دوره یکساله از رخدادهایی هستند که در نهایت با بازگشت به زمان کنونی دلیل حرکت فرید را در ابتدای فیلم در یابند و در این بین داستان که در زمان گذشته می گذرد در دل خود نیز مجددا رجعتی به گذشته پیشتر از آن دارد و معتقدم همین شیوه فلاش بک که دردل بیان روایی قصه شکل می گیرد از جمله نکات ارزشمند اثر به شمار می رود که مخاطب و تماشاچی بتوانند با مرتب کردن پازل هایی که هر تکه آن لحظه به لحظه در اختیار مخاطب قرار می گیرد به مفهوم کلی فیلم دست یابند و اگر چنین شود علی میرزایی به موفقیت خوبی دست یافته است.

ساختار نیز متاثر از متن و البته همپای آن حرکت می کند. انتخاب صحیح بازیگران و استفاده درست از آنها در جای خود به ویژه نقش آفرینی خیره کننده بانیپال شومون  به نقش کوهیار، علیرضا مهران به نقش موسی و تا حد ی نیز سام درخشانی به نقش فرید از جمله مهمترین نقاط قوت فیلم به شمار می روند. موسیقی مناسب، استفاده و توجه به جذابیت رنگ و بهره گیری از نماهایی شاد و زنده نوعی انرژی را به تماشاچی منتقل می کند که لحظه به لحظه فیلم با حال خوبی قصه را دنبال کند اگرچه در اواسط فیلم، هم ساختار و هم قصه دچار زیاده گویی شده و سبب افتادن ریتم می شوند اما علی میرزایی با نگاه درست بلافاصله به ریتم مناسب در بیان و ساختار می شود و البته همینجا باید اشاره کنم که فیلم به ویزه در بخش گفتگوی دو نفره فرید و همسر سابق کوهیار نیاز به تدوین مجدد دارد و این همان بخشی است که دقیقا فیلم در آنجا افتاده است.

از طرف دیگر روح حاکم بر ساختار فیلم، نوعی شیطنت پنهان را نیز القا می کند و سبب می شود تا مخاطبان مختلفی که در شرایط مشابه با داستان و رخدادهای فیلم قرار گرفته اند ناخود آگاه با دیدن فضاها و شنیدن دیالوگهای متنوع و جذاب فیلم، خود،رفتار و تجربه هایشان را یکبار دیگر روی پرده ببینند و مرور کنند. در مجموع باید اذعان داشت که وجود کمدی هایی همچون «پالتو شتری» می تواند یکبار دیگر وضعیت آشفته آثاری که این روزها و سالهای اخیر به نام سینمای کمدی روی پرده هستند را ساماندهی کند و اگر در زمان اکران عمومی این فیلم، مردم استقبال خوبی از آن بعمل آورند شاید بتوان متر و معیار جدیدی را در عرصه ساخت فیلم های کمدی در سینمای ایران تعریف کرد.

نوشته نگاهی به فیلم سینمایی «پالتو شتری»/ ترکیب شوخی‌های روشنفکرانه با طنز عامه‌پسند اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

پرویز شهبازی در ساخته هفتمش نیز همچنان به سراغ بچه های دهه شصت رفته و از این منظر تنها فیلمسازی است که رکوددار رها نکردن مسائل و موضوعات مبتلا به آدمهای این دهه به شمار می رود. مطابق معمول فیلم های قبلی این کارگردان، قصه فیلم در یک بستر اجتماعی شکل می گیرد و در همان مسیر نیز به حرکت خود ادامه می دهد. نگاه منتقدانه شهبازی به جامعه پیرامونش اما در این فیلم گزندگی سابق را نداشته و به نوعی کمرنگ است. این نگاه را در چند صحنه محدود و بی روح از قبیل: اعتصاب کارگران پشت درهای بسته مجموعه ساختمانی، بوروکراسی خشک و بی روح بر سیستم اداری که بسان ماشین و دستگاهی که تا داخلش پول نیندازی حرکت نمی کند و زبان نمی گشاید بخشی از این نقدها هستند که البته به نظر می رسد صرفا برای رفع دغدغه های فکری نویسنده و کارگردان در فیلم گنجانده شده اند چرا که بجز این مساله کارکرد دیگری به عنوان یک عامل پیش برنده ندارند. در این بین طرح برخی مسائلی که نسل دهه شصت در اجتماع کنونی با آن مواجه است در داستان فیلم قابل تامل است. مساله ارتباط آزاد و بدونقید و شرط جوانان که حتی منجر به بارداری ناخواسته دریا می شود. موضوع سقط جنین و یا نگهداری بچه، رویای پولدار شدن این نسل، مساله کارو اشتغال که اینک تبدیل به یک معضل شده، زندگی های جداگانه زن و شوهر ها، مهاجرت و بالاخره دلمشغولی های مهم این نسل که فوتبال و کافی شاپ است همگی از جمله مواردی است که بر احاطه پرویز شهبازی بر موضوعات و مسائل پیرامونی پرویز شهبازی بر نسل یاد شده تاکید می کند.

اما نکته قابل توجه در فیلم اخیر شهبازی که معتقدم از ضعفهای فیلمنامه محسوب می شود و فاصله قابل توجهی با داستان فیلم های قبلی شهبازی دارد، گره هایی است که در فیلمنامه وجود دارد و قرار است این گره ها در عین ایجاد تعلیق و پیش بردن داستان کارکرد جذاب خود را برای مخاطب ایفا کنند. اما مشکل آنجا به وجود می آید که اکثریت قریب به اتفاق این گره ها قابل پیش بینی هستند و بیننده بسیار زودتر از باز شدن گره به چگونگی و چرایی آن پی برده است.اینکه چرا شهبازی با وجود احاطه بسیار خوبش بر فیلمنامه نویسی در نگارش این فیلم چنین ساده انگاری کرده از جمله موضوعات مبهمی است که می بایست در زمان اکران عمومی به آن بیشتر پرداخته شود. کنکاش در ویژگی های رفتاری آدمهای اصلی طلا نیز نکات قابل تاملی را عیان می سازد . روابط آدمها دارای صداقت نیست و ادمها با همدیگر صادق نیست رفاقتها ظاهرا از معنای اصلی خود فاصله گرفته و دوستی ها نیز چنین است. تو گویی مفاهیم و موضعاتی همچون صداقت، رفاقت، دوستی، عشق، احساس و علاقه نزد نسل مورد اشاره طلا تعابیر متفاوتی پیدا کرده و یا اساسا شرایط فرهنگی و رفتاری حاکم بر جامعه سبب شده تا هر آدمی بر اساس مصلحت و نگاه خود تعابیری کاملا شخصی و در جهت منافعش از این مفاهیم ارائه کند. پایان قصه شهبازی نیز بر همین مبنا ارائه شده. در انتهای قصه و مشخص شدن وضعیت آدمهای داستان می بینیم که قصه این چهار دوست برای برخی پایان خوش و برای برخی دیگر پایان ناخوش داشته. اما نکته ای که باز هم جزو ابهامات باقی مانده شخصیت طلا دختر بچه فیلم است که نام اثر نیز از همین کاراکتر انتخاب شده و ظاهرا بازگو کننده عشق عمو به برادر زده است. عشقی که تنها زمینه اش جدایی پدر و مادر طلا از همدیگر و انجام وظایف این کودک که از یک بیماری ژنتیکی نیز رنج می برد ذکر شده است. در تمام طول داستان نیز بجز یکی دو مورد کوتاه اثر و نشانه ای از طلا نمی بینیم و به عبارت دیگر معتقدم اساسا شخصیت و موضوع طلا نقش تعیین کننده و محوری در داستان ندارد و حتی سرقت چهارصد هزار دلاری منصور از انبار پدر دریا نیز با هدف اصلی جور کردن سهم شراکت مغازه و پس دادن پول قرضی لیلا صورت گرفته بود و نه درمان بیماری طلا و به واقع مسائل درمانی طلا اولویت اول سرقت دلار نبود. مگر اینکه بپذیریم فرزندی که دریا در شکم دارد قرار است طلا و طلاهای بعدی باشد که اینبار با وضعیت مبهم و سخت تری نیز مواجه است که البته بعید است داستان تا این حد به سمت و سوی مفهوم حرکت کرده باشد.

ساختار اما بر متن چیره و چند گام از آن جلوتر است. در فیلم طلا با شهبازی کارگردانی مواجه هستیم که از شهبازی نویسنده فیلمنامه چیره دست تر می نماید. تدوین مناسب فیلمبرداری خوب بازیهای سنجیده و درست به ویژه هومن سیدی و نگار جواهریان از جمله نقاط قوت فیلم طلا محسوب می شوند اما با این حال باید این نکته مهم را ذکر کنیم که طلا در قیاس با آثار قبلی پرویز شهبازی نمی تواند گامی رو به جلو باشد و از همین رو نمی توان طلا را به عنوان برگ برنده دیگری در کارنامه پرویز شهبازی قلمداد کرد.

نوشته نگاهی به فیلم سینمایی «طلا»/ گره‌هایی که به آسانی گشوده می‌شوند اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

دانش (با بازی صابر ابر) که به همراه شاپور (با نقش آفرینی بابک حمیدیان) در سلمانی کاظم آقا (که نقشش را علی نصیریان بازی میکند) یک حوان پرورشگاهی است که عاشق بازیگری در سینما و تئاتر است و علاقه مفرطی به این حوزه دارد. ذهن خیالپرداز دانش، علاقه اش به یک سوپر استار زن و فانتزی هایی که دارد سبب بروز اتفاقاتی برای او و همکارانش در سلمانی می شود. همایون غنی زاده که خود نویسندگی نخستین اثرش را نیز در کنار کارگردانی بر عهده داشته با در هم آمیختن فضای سوررئال بر بستر فانتزی که در ذهن خیالپرداز دانش روی می‌دهد دنیای جدیدی را پیش روی مخاطب قرار دهد. همه قصه فیلم از ابتدا تا انتها در سلمانی کاظم آقا می گذرد که ظاهرا در یکی از شهرهای ساحلی کشور قرار دارد. زمان فیلم نیز ظاهرا متعلق به دوران پهلوی است اما نشانه هایی که در قصه و ساختار می بینیم مشخص نمی کند که فیلم در دوره پهلوی است یا دوم و اساسا در کدام شهر این اتفاقات رخ می دهد و در واقع قصه بی زمان و مکان است که این نکته البته از مقتضیات فضای فراواقع گرا به شمار می رود. دلمشغولی های دانش شاید به نوعی علاقه دیوانه وار خالقش یعنی همایون غنی زاده به دنیای فیلم و سینما و تئاتر باشد و از همین رو طیف متنوعی از بخشهای کازابلانکا، هزاردستان، بیل را بکش، پاپیون و برخی دیگر از آثار شاخص تصویری ایران و جهان را شاهد هستیم و البته در کنار همه اینها وی تکضرب هایی را نیز از آخرین اثرش در تئاتر که با عنوان «می سی سی پی می میرد» و یکی از آثار شاخص و موفق تئاتر کشور بود که به فاصله کوتاهی دو بار بازتولید شد را به رخ مخطابان می کشد.

انتخاب تعداد زیادی از چهره های شاخص سینما و تئاتر حتی برای ایفای نقش های کوچک از ویزگی های «مسخره باز» به شمار می رود. نگاهی به اسامی بازیگران فیلم نشان می دهد که نسل های اول و دوم و سوم بازیگری در این کار حضور دارند از علی نصیریان و رضا کیانیان گرفته تا هدیه تهرانی و صابر ابر و بابک حمیدیان و محسن حسینی و مهدی کوشکی و داریوش موفق و دیگران. که معتقدم همه انتخابها درست و در جهت همراهی با فیلم بوده و بدون تعارف هیچ بازی بدی در فیلم نمی بینیم و انصافا همه بازیها خوب و درخشان هستند و این مساله از نکات بسیار مثبت فیلم محسوب می شود. انتخاب یک لوکیشن ثابت برای یک فیلم با مدت زمان دو ساعت از کارهای سخت (و حداقل غیر ممکن در سینمای ایران) است که نمونه هایش را کمتر در سینمایمان دیده ایم اما غنی زاده موفق می شود تا تماشاگر را در این فضا حفظ کرده و او را مشتاق برای ادامه داستان نگاه دارد. و این مساله با وجود تکرارهای فراوان که حاصل چرخش ذهن فانتزی دانش از یکسو و روزمرگی حاصل از آدمهای داستان از سوی دیگر است باز هم شکل موفقی به خود می گیرد.

ادای دین به آثار کلاسیک سینمای ایران و جهان و بهره گیری از برخی سکانس های اثر گذار این آثار جدا از علاقه دیوانه وار غنی زاده به مقوله تصویر و فیلم سینما کاملا همسو با رخدادهای قصه پیش می رود و از این بابت فانتزی های این بخش بسیار دیدنی و جذاب از کار درامده اند که سبب به وجود آمدن فضای مفرح ذهنی و اشتیاق برای پیگیری ادامه ماجراها می شوند.  به همینها باید اضافه کنیم طراحی صحنه و هوشمندانه فیلم را که به مدد جلوه های ویژه رایانه ای در هرچه باور پذیر تر ساختن قصه و ساختار کمک حال خوبی برای کارگردان بوده و همچنین تدوین بسیار خوب که سبب شده تا با بهره گیری از تعداد زیادی نماهای تقطیع شده زبان روایی فیلم در ساختار زبان قابل قبولی باشد و فیلم دارای ضرباهنگ مناسبی شود.

در مجموع «مسخره باز» شاید پاسخ به یکی از نیازهای علاقه مندان پیگیر و جدی سینمای ایران باشد که در پی تماشای فیلمی سورئال که موضوع عشق به فیلم و سینما را دستمایه کار خود قرار داده هستند و از این منظر همایون غنی زاده با مسخره بازش یکی از کمبودهای جدی سینمای ایران را در حوزه مذکور تا حدی پر کرده است. این فیلم احتمالا در اکران عمومی با واکنش کاملا موافق و کاملا مخالف تماشاچیان مواجه خواهد شد و بدون تردید تماشاچی  با نظر میانه برای این اثر وجود نخواهد داشت. فقط باید آرزو کنیم که گروه داوری آثار جشنواره سی و هفتم نیز همینگونه باشند یعنی یا کاملا مخالف یا کاملا موافق. بعبارت دیگر یا اصلا هیچ جایزه ای به فیلم تعلق نگیرد یا «مسخره باز» بتواند در روز پایانی با تعدا زیادی جوایز به خانه برود. در این صورت است که تکلیف سینمای ایران هم روشن می شود که آیا مدیران و سیاستگذارانش کلا چنین فیلمی را می خواهند یا از پایه با این مسخره بازی ها!؟ مخالفند.

نوشته نگاهی به فیلم سینمایی «مسخره باز»/ خیالپردازی‌های زیبای یک عشق سینما اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

«ناگهان درخت» همچون ساخته قبلی این فیلمساز روایت عاشقانه ای است از مردی که از ابتدای زندگیش تا کنون در جستجوی عشق بوده و این عشق را در نگاه همکلاسی، در شعرها در رفتارهای مادرش و در بسیاری موارد دیگر یافته و کشف کرده و از این رو تفاوات اساسی با اکثر قریب به اتفاق مردان محیط پیرامون خود دارد. تفاوتی که در راحت بودن و خونسردی و صبوری و سکوت بیش از حدش سبب شده تا مدام در صف اول خرابکاری ها و بی عرضگی ها قرار گیرد که این روند از ابتدا تا انتهای داستان همراه مخاطب است.

فرهاد یک مرد ویژه است مردی که کردار و رفتارش با معیارهای یک مرد ایرانی همخوانی ندارد و از همین رو این ویژگی رفتاری و اخلاقی و فرهنگی که در تضاد با موارد معمول در جامعه قرار می گیرد از او شخصیتی بسازد که از نظر اطرافیانش غیر قابل درک است و نباید جدی گرفته شود و بحساب بیاید.هرچند که مخاطب که از ابتدای داستان با فرهاد و قصه اش بدون واسطه مواجه شده در می یابد که او ویژگی های اخلاقی رفتاری و فرهنگی متمایزی دارد که اگر چه با متر و معیارهای جامعه کنونی همخوان نیست اما دارای ارزش های مثبت است. ارزشهایی که دیده نمی شوند و اصلا قرار نیست دیده شوند و از همین رو از نگاه اطرافیان و حتی مخاطب با چهره و کاراکتری کاریکاتور گونه مواجهیم که از انجام شاید ساده ترین امور دم دستی نیز عاجز بوده و یا به شکل درستی انجامش نمی دهد.

فیلم جدید یزدانیان با همه اینها اما در مقام مقایسه با فیلم قبلیش، مقدار زیادی شخصی تر است و آنچنان که باید قابل تعمیم نیست و به نظرم همین نگاه شخصی در عین ویژگی های بارزش تبدیل به نقطه ضعف فیلم شده و دقیقا در همین نقطه است که معتقدم «ناگهان درخت» یک عاشقانه شخصی است. بازی قابل قبول پیمان معادی در این فیلم را نیز می بایست از نقاط قوت آن محسوب کرد. چرا که معادی به صورت کامل موفق شده تا تصویری از فرهاد را به تماشاگر ارائه دهد که بسیار باور پذیر و منطبق با همان چیزی است که کارگردان در پی اش بوده است.همچنین نباید از کنار بازی خانم زهره عباسی به نقش مادر بی تفاوت عبور کرد. این بانو نیز با نقش آفرینی درخشان خود سبب شد تا یک مادر دیگر در عرصه بازی به سینمای ایران معرفی شود. لوکیشن های بکر و زیبای شمال، دریا، خانه هایی با بافت قدیمی و نم زده که همچنان بوی نوستالژی و اصالت می دهند، مانند اثر قبلی یزدانیان حس و حال زیبایی به تماشاگر داده و به او آرامش تزریق می کنند. موسیقی متن نیز نسبت به کار قبلی پیشرفت کرده و البته موسیقی در «ناگهان درخت» بروز و ظهور بیشتری دارد  گویی یکی از واجبات فیلم جدید صفی یزدانیان است.

در مجموع معتقدم اگرچه «ناگهان درخت» با آن پایان بندی جالبش فیلم محترم و خوبی است اما اولا و در مقام مقایسه با «در دنیای تو ساعت چند است؟» برتری ویژه ای ندارد که بتوانیم ان را به عنوان یک امتیاز یا یک گام رو به جلو در کارنامه صفی یزدانیان قلمداد کنیم و دوم اینکه به نظر می رسد این فیلم نیز نگاه خود را به حضور و موفقیت در جشنواره های خارجی متمرکز کرده که البته به دلیل سادگی، صداقت، و تم عاشقانه اش به نظر می رسد حضور و نمایش های موفق و درخشانی را در رخدادهای سینمایی در عرصه بین الملل کسب کند اگرچه بعید به نظر می رسد مافیای اکران سینمای ایران فضایی را برای هر چه بیشتر و بهتر دیده شدن این فیلم در اختیار سازندگانش قرار دهد.

*عضو انجمن منتقدان و نویسندگان سینمایی ایران

نوشته نگاهی به فیلم سینمایی «ناگهان درخت»/ حکایت سنگ و پای لنگ اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.