فکر می­ کنید رضا چه مؤلفه­ های شخصیتی دارد که موجب می ­شود در زمان خودش ابرقهرمان به حساب بیاید؟

در دنیای سینما وقتی یک شخصیت کنش­گر را تصویر می­کنیم برای مخاطب جذاب است. این کنش­ و واکنش­ در شخصیت­هاست که واژه­هایی مانند قهرمان یا ضد قهرمان را می­سازند. قهرمان نقشی جدی در سینما دارد و البته در سینمای ایران قهرمان با المان­های گذشته وجود ندارد. ظاهراً ترجیح داده شده تا در داستان­ها قهرمانی که در تعریف های کلاسیک می گنجد، وجود نداشته باشد و داستان­ها در دل جامعه اتفاق بیفتد.

چه گرایشی در شما موجب می ­شود که فیلم­هایتان درفضا­های خاصی مانند محلات پایین شهر تهران بگذرد و قصه آدم­هایی را روایت کنید که همه به نوعی با دغدغه معیشتی رو به رو هستند؟

علت رقم خوردن اتفاقات فیلم­های ما در این مکان­ها این است که اجتماع با این طبقه از مردم شکل گرفته است و شاهد مشکلات بیشتری در این طبقه هستیم. داستان هایی که در این طبقه از جامعه شکل می­گیرد برای مخاطبان طرح جذابی دارد. به جز این، معماری مناطق جنوب تهران به نظرم سینمایی­تر است و بافت شهری این مناطق روح دارد. هرچه به بالای شهر تهران نزدیک می­شویم این رنگ و لعاب­ها کمتر می­شود. بالای شهر تهران دچار به هم ­ریختگی معماری شده که ریشه آن هم از زمان پهلوی دوم شکل گرفته است و به همین خاطر ترجیح می­دهم که فیلم­هایم در آن فضا شکل بگیرند. البته این سلایق هم ریشه در کودکی من دارد که با این فضاسازی رشد کرده­ام.

«درخونگاه» بازیگران کم­کار و یا گزیده کار دارد که بعد از مدت ها دوری بازی کرده اند؛ معیارتان برای انتخاب بازیگران چه بوده است؟

معمولا زمانی که مشغول نگارش فیلمنامه هستم، به بعضی از بازیگران برای شخصیت فیلم­هایم فکر می­کنم. زمانی که کاراکترهای فیلمنامه­ ام به شکل و هویتی می رسند، با بازیگرهای مدنظرم درباره آن صحبت می­کنم و اگر شرایط در زمان تولید فیلم نیز مهیا بود، با همان بازیگر همکاری می­کنیم. درفیلم­هایی که ساخته ام ۶۰ درصد این اتفاق افتاده و با همان بازیگران کار را پیش بردم. به نظرم هر قصه­ای که نوشته می­شود و شخصیت­های آن شکل می گیرد، خودش صدا می­کند که کدام بازیگر این نقش را ایفا کند. همیشه در انتخاب بازیگران «درخونگاه» دلم می خواست با بازیگرانی کار کنم که شاهد این سبک از نقش آفرینی از آن­ها نبودیم. برای بازی نقش اصلی این کار همیشه امین حیایی را در نظر داشتم، چون معتقدم هنوز نیمی از توانایی­های این بازیگر درسینمای ایران دیده نشده است. امین تا به حال در این پرسوناژ با این فضا کار نکرده بود. بیشترین بازی­های او همان شخصیت­های طنز درفیلم­هاست. زمانی که فیلمنامه این کار را می­نوشتم برای بازی نقش پدر خانواده همیشه به آقای محمود جعفری فکر می­کردم. خانم صامتی چهار سال از امین حیایی کوچک­تراست و برایمان سخت بود که نقش مادر او را بازی کند، اما برای مادر خانواده به کسی نیاز داشتیم که شیرینی خاصی در چهره داشته باشد و فکر می­کنم هیچ کس به اندازه او برای این نقش مناسب نبود. پانته­آ پناهی­ها، مهراوه شریفی­نیا گزینه­هایی بودند که کاراکتر­ها مناسب آن­ها نوشته شده بود.

با توجه به اینکه مخاطبان حال حاضر سینما، عجول و کم حوصله هستند، شما به­عنوان کارگردان و نویسنده به چه نکاتی در فیلم توجه کردید تا مخاطب را تا پایان فیلم همراه کنید؟

هر قصه­ ای لحنی دارد که براساس آن لحن قصه نوشته می­شود. همراه شدن مخاطب با فیلم، فرمول وقاعده نانوشته­ ای دارد و بسته به بازی بازیگر و فیلمنامه و دیالوگ هاست که بتواند با مخاطب همذات پنداری کند.

ما در روند روایت داستان فیلم شاهد این موضوع هستیم که تمام اتفاقات مهم فیلم در بیست دقیقه پایانی اتفاق می­افتد، نگران این موضوع نبودید که مخاطب نتواند تا پایان، همراه فیلم باشد؟

در فیلم «درخونگاه» مخاطب با تعلیق­های متعددی روبه­روست و داستان به روند خودش ادامه می­دهد و مخاطبان با شخصیت­های فیلم آشنا می­شوند و در این تعلیق­ها زمان را سپری می­کند تا به اتفاق مهم داستان برسد. این قصه می­توانست طور دیگری روایت شود، اما گاهی ساختار به نوع داستان و روایت و جبر حاکم در داستان مربوط می­شود. ما می­توانستیم داستان را این طور تصویر کنیم که شخصیت اصلی داستان در دقیقه ۱۵ متوجه شود که تمام سرمایه­اش را خانواده­اش به باد داده­اند و این سؤال مطرح می­شود که باید چطور ادامه می­دادیم؟…ما درنگارش داستان­هایمان درگیر بایدها و نبایدها، اخلاق­گرایی و کانون خانواده هستیم. داستان­هایمان گاهی فدای چیزهایی می شوند که نمی­توانیم آن ها را به تصویر بکشیم؟ قسمت دوم این فیلم زمانی که رضا به خانه شهرزاد می­رود، می تواند ساخته شود، اما آیا می شود این موضوع را ادامه دهیم؟.. من می­توانستم فیلم را طور دیگری روایت کنم، اما آن فیلم هرگز رنگ پرده را نمی­دید.

در اکران جشنواره­ای فیلم «درخونگاه» شاهد صحنه ­هایی بودیم که در اکران عمومی آن حذف شده و پایان­بندی آن تغییر کرده است؛ این موضوع به اصل فیلم ضربه زده و نظرتان درباره این سانسورها چیست؟

درهر فیلنامه­ای صحنه­ها براساس پازلی کنارهم چیده می­شوند. اگر صحنه­ای را در یک فیلم حذف کردیم و به اصل آن ضربه نزد، حتما یک نقطه زائد بوده است. پس قطعا صحنه هایی که بعد از مونتاژ نهایی درفیلم هستند، حضورشان الزامی بوده و حالا حذف آن­ها به فیلم ضربه زده یا نه بحث مفصلی می­طلبد. به­هرحال از دید من به عنوان کارگردان، حذف این صحنه­ها به فیلم آسیب زده و نسخه­ای که بدون سانسور در جشنواره فیلم فجر به نمایش درآمد، حال بهتری داشت. به طور مثال، سکانسی که خانم شهرزاد به دیدن یک دیوانه می­رود کامل حذف شده است، اما در این صحنه اتفاق خاصی نمی­افتد.

این روزها شاهد ساخت فیلم­هایی هستیم که ازلحاظ فیلمنامه­ دچار مشکل روایت هستند، فکر می­کنید این مشکلات از چه نقطه­ای سرچشمه می گیرد؟

ما در روایت داستان­ها با محدودیت رو به روهستیم و به همین دلیل است که فیلمنامه­های عجیبی نداریم. این را نباید ازچشم فیلمنامه نویس­ها و یا سازندگان فیلم دید. می­خواهیم در فیلم­هایمان فرهنگ­سازی کنیم حتی به غلط!…ما در این عرصه هنرمندانی داریم که در حرفه خودشان نابغه به حساب می آیند و نمی­توانیم در بعضی زمینه­ ها فعالیت کنیم و تنوع موضوعی نداریم. البته تمام داستان­های جهان یک بار روایت شده و فقط ما می­توانیم از زاویه­ های مختلف به یک موضوع نگاه کنیم. معمولا زمانی که وارد سینمای حرفه­ای می­شویم یک قیچی در ذهنمان به­ وجود می­آید. در صورتی که یک هنرمند کارش خلق کردن است.

ظاهراً درحال حاضر مشغول نگارش فیلمنامه­ای هستید، درباره فضای این فیلمنامه­ بگویید؟

قصه­ ای عاشقانه به نام «سینما ستاره» که در دل سال ۴۸روایت می­شود. این فیلم با تمام کارهایی که تا الان ساخته ­ام فرق می­کند. طبقه اجتماعی آدم­های داستان به نوعی ثروتمند هستند و داستان در طبقه فرهنگی که به آن علاقه ­مندم، نیست. نگارش این فیلمنامه تمام شده و تلاش می­کنم هرچه سریع تر این کار را بسازم. احساس می­کنم سینمای ایران این روزها به این فیلم احتیاج دارد و دچار کمبود فیلم­های عاشقانه است. در دورانی زندگی می­کنیم که یک سری احساسات از میان رفته است و همه در یک تنهایی درونی فرو رفته ایم و به فیلم­هایی که ما را از این فضا جدا کند، احتیاج داریم.

در فیلم­هایی که به آن اشاره کردید، بازهم شاهد سینمای الگو گرفته از کیمیایی هستیم؟

همه علاقه­ مندند بگویند در فیلم­هایم از المان­های سینمای کیمیایی بهره می­برم. اگر در فیلم­هایم این المان­ها وجود دارد، آدم خوشبختی هستم. از کودکی عاشق سینمای کیمیایی بوده­ام و او برایم یکی از محبوب ترین کارگردان­هاست. آقای کیمیایی به قدری المان­های مربوط به سبک خودش را خوب در فیلم­هایش جای داده که سال­ها طول می کشد فیلم­هایم مانند او شود. من به او علاقه­مندم و این طبیعی است که فیلم­هایم تحت تاثیرش باشد. از زمانی که فیلم­سازی حرفه­ای را شروع کردم، مشخص بود که از دنیای سینمای کیمیایی الگو گرفته ­ام. از کسانی که بعد از پیشکش آخرین فیلمم به کیمیایی، تازه متوجه این موضوع شده اند و فیلم را نقد یا تمجید کردند، تعجب می­کنم.

نوشته در آثارمان درگیر اخلاق‌گرایی و کانون خانواده هستیم/ خوشحالم که فیلم‌هایم شبیه آثار کیمیایی است اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

نام فیلم یعنی «سرخ‌پوست» اولین نشانه برای گفت و گوست. سرخپوست های آمریکایی کسانی بودند که در دوره ای آن ها را از مأوای همیشگیشان کوچاندند و در سرزمین های دیگری مجبور به زندگی شدند. نبرد بین سرخپوستان و آمریکایی ها سال ها ادامه داشت تا اینکه بالاخره به شهروندی پذیرفته شدند. احمد سرخپوست هم جزو بی گناهانی است که نسبت به او ظلم شده و اگر دستگیر شود، مرگش رد خور ندارد. این جدال بین سرگرد، احمد سرخپوست و مددکار (که قلبا راضی به مرگ احمدسرخپوست نیست) تا پایان ادامه پیدا می کند. عنصر تضاد و تناقض احساسی و موقعیتی در فیلمنامه «سرخ‌پوست» به شدت برجسته است.

علاقه سرگرد به مددکار و احساس دوگانه مددکار برای نجات احمد سرخپوست، موقعیت سرگرد و تلاش او برای تحویل زندانی و گرفتن ترفیع در مقابل اختفا و فرار زندانی، امید نجات زندانی در تقابل با فضای مرگبار زندان، خانواده احمد سرخپوست در تقابل با سرگرد و تناقض بین احساس و وظیفه از جمله مواردی است که می توانیم به آن اشاره کنیم. اما در فیلمنامه ارتباط عاطفی بین سرگرد و مددکار چندان قوام یافته نیست و مخاطب با منطق این سبک عاشقی به دلیل فقدان سابقه ذهنی از این رابطه، همذات پنداری نمی کند و در پایان هم چرایی تصمیم سرگرد را چندان نمی توانیم هضم کنیم. قصه های موازی یا خرده روایت هایی که بتوانند در خدمت قصه اصلی باشند و در عین حال ما را تا پایان با خود همراه کنند، وجود ندارد و قصه تا پایان بر مدار اختفا و اکتشاف می چرخد.

اما چیزی که سرخپوست را «سرخ‌پوست» به عنوان یکی از فیلم های خوبِ جشنواره فجر کرد، فضاسازی، دکور، فیلمبرداری و شخصیت پردازی آن است. از همان آغاز به نظر می رسد فضای زندان به عنوان شخصیت اصلی که محل کنش و واکنش های اصلی است، تأثیر مهم و اساسی روی مخاطب می گذارد و او را به دیدن ادامه فیلم ترغیب می کند. نوید محمد زاده دیگر همان جوان عاصیِ پرصدا که بی گناهی اش را از تمام جامعه طلب می کند، نیست؛ چندسالی از خودش بزرگتر، خوددارتر و درونگراتر است که گریمش به تکامل شخصیتش کمک خوبی کرده است؛ شادمانی اش را فقط مخاطب می بیند و سختی و زمختی اش برای دیگران است. او در بخشی به طور تصادفی در یکی از سلول ها گرفتار می شود و روی زمین می نشیند و تصویری از اعدام مردی را روی دیوار می بیند و باز موقعیت ها عوض می شود تا سرگرد از زاویه نگاه زندانی به همه چیز نگاه کند. اما شخصیت مددکار(ایزدیار) آن طور که باید قوام یافته نیست و نمی تواند تعیین کننده باشد.

شناخته نشدن احمد سرخپوست و مشخص نشدن چهره او به تعلیق و معمایی شدن قصه تا پایان کمک می کند و از طرف دیگر تمرکز روی عکس العمل ها، معلول ها و موقعیت ها کشش فیلم را بیشتر می کند. تابش نور درون محفظه ای که زندانی مخفی است، می تواند نمادی برای امیدواری او برای ادامه مسیر زندگی باشد. موسیقی متن رامین کوشا تکمیل کننده تمام عناصری است که می تواند «سرخ‌پوست» را به یک اثر قابل اعتنا تبدیل کند. «سرخ‌پوست» یک تجربه جدید در سینمای ایران و نوعی درامِ معماییِ کلاسیک است که گوشه ای به فیلم های وسترن آمریکایی می زند. حالا همه ما منتظر دیدن اثر بعدی نیما جاویدی هستیم و سطح توقع ها با دیدن این فیلم بیشتر شده است.

نوشته چرخش بر مدار اختفا و اکتشاف در «سرخ‌پوست» اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

با توجه به آمار معاونت توسعه فناوری و مطالعات سینمایی در سال ۹۶ و آبان ماه ۹۷ در کل کشور در حال حاضر ۲۳۸ سینما با ۴۴۲ سالن داریم که بخشی از این سینماها سیستم فروش آنلاین و مکانیزه ندارند. بیشترین فراوانی تعداد سینما مربوط به تهران با ۶۳ سینما و ۱۷۱ سالن است که ۳۹ درصد کل سالن سینمایی کشور و ۵۹ درصد از کل فروش سینما را به خود اختصاص می دهد. بعد از تهران بیشترین فراوانی به استان خراسان رضوی با ۴۲ سالن و اصفهان با ۳۲ سالن است.

حالا بد نیست نگاهی به آمار سالن های سینمای شهرستان های کمتر برخوردار بیندازیم. چهار استان کشور شامل ایلام(سینما فرهنگ)، زنجان (سینما بهمن)، سیستان و بلوچستان(سینما اشراق) و کهکیلویه و بویراحمد تنها یک سالن سینما دارند و فرض کنید اگر کسی از شهرستان های حاشیه ای بخواهد به سینما برود باید کیلومترها بپیماید تا به یک سالن برسد. همچنین از مجموع ۴۳۴ شهرستان، ۱۴۳ شهرستان و در شهرها هم هزار و ۲۴۵ شهر پرده نمایش دارند و اگر به طور منصفانه نگاه کنیم، بیشتر از هزار شهرستان ما فاقد پرده نمایش هستند و این برابر با ۸۸ درصد از جمعیت می شود؛ یعنی ۸۸ درصد پرده نمایش ندارند. همچنین نسبت تماشاگران به کل جمعیت کشور حدود ۲ درصد است.

بررسی ها نشان می دهد که یک توازن منطقی بین مقدار فروش و افزایش سینماهای مدرن و چندسالنه وجود دارد؛ یعنی شهرهایی که صاحب پردیس سیمایی و چندین سالن مدرن هستند، بیشترین مقدار فروش را داشتند. به عنوان مثال؛ پردیس کوروش تهران با ۱۲ سالن، ۱۲ درصد فروش، ۹ درصد بیننده کل کشور را داشته و پس از آن پردیس سینمایی آزادی با پنج سالن ۶ درصد بیننده و پردیس باغ کتاب تهران با ۱۰ سالن، ۴ درصد کل فروش را به دست آوردند.

همچنین ۱۰ استان برتر از نظر جذب تماشاگر هم تهران، خراسان رضوی، اصفهان، فارس، البرز، مازندران، خوزستان، قم، گیلان و همدان هستند. ارزان ترین استان برای تماشای فیلم بوشهر با چهار هزار و ۴۰۰ تومان و گران ترین استان هم تهران با متوسط قیمت بلیت بیش از ۱۰ هزار تومان است.

طبیعی است که با وجود این آمار «هرکه بامش بیش، برفش بیشتر» می شود و ورق به نفع پردیس های چندسالنه بر می گردد. اما اخیرا محمود اربابی معاون توسعه فناوری و مطالعات سینمایی درباره فروش و مخاطب سیما در ۹ ماهه اول سال ۹۷ گفته است که ۲۳ میلیون و ۸۶ هزار و ۲۳۴ نفر به سینما رفتند. این در حالی است که جمعیت کل ایران بیش از ۸۲ میلیون نفر است و در این ۹ ماه اگر بخواهیم نیمه خالی لیوان را نگاه کنیم، حدود ۵۸ میلیون و ۹۳۳ هزار و ۷۷ نفر و برابر با رقمی حدود ۶۰ میلیون نفر به سینما نرفتند و یکی از علت های مهم آن می تواند کمبود سالن در کل کشور و توزیع نشدن عادلانه آن ها در کل استان ها و شهرستان ها باشد.

حالا بد نیست با تمام مشکلات سالن های سینمایی کشور، نگاهی به بودجه مصوب تعیین شده برای سال ۹۸ سینما بیندازیم. رئیس جمهوری لایحه بودجه سال ۹۸ را صبح سه شنبه چهارم دی تقدیم مجلس کرد. در این لایحه، بودجه سال ۹۸ حدود ۱۴۱ هزار میلیارد تومان برآورد شده که رقم مصوب آن در سال ۹۷ حدود ۱۲۳هزار میلیارد تومان بوده و نسبت به سال گذشته افزایش پیدا کرده، اما بودجه دو بخش سینما و تئاتر برخلاف سال های قبل کاهش پیدا کرده است.

بر این اساس، در جدول خلاصه بودجه این وزارتخانه، برای سازمان سینمایی و سمعی و بصری در سال ۹۸، ۲۰۵ میلیارد تومان برآورد شده که این رقم، سال گذشته در همین بخش ۲۲۲ میلیارد و ۸۰۰ میلیون تومان بود و شاهد یک کاهش نسبی در بودجه سینما هستیم. همچنین برای حمایت و گسترش سینمای ملی ۱۲۸ میلیارد و ۹۷۷ میلیون تومان و برای حمایت از برگزاری جشنواره فجر ۱۴ میلیارد و ۵۰۰ میلیون تومان در نظر گرفته شده است. به طور کلی، بودجه سازمان سینمایی ۹ درصد کاهش یافته است.

با توجه به آمار ارائه شده، به نظر می رسد در روزهای سختِ تنگنایِ اقتصادی سینما حاشیه نشین قصه اختصاص بودجه است. امسال انقلاب اسلامی چهل ساله می شود و کاش نهادهای دولتی و متولیان سینما به مناسبت چهلمین سالگرد انقلاب، بانی تأسیس حداقل ۴۰ سینما در ۴۰ شهرستان محروم می شدند تا تمام شعارهای عدالت خواهانه این انقلاب محقق شود. وقتی سالن و امکانات سینما نباشد به قول قیصر امین پور« نه هست های ما چونان که بایدند، نه بایدها!»

نوشته سفره رنگین سینما در کلانشهرها/ بیش از هزار شهرستان فاقد سینما هستند اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

البته فیلم های طنزی مانند «تگزاس» -که در حال حاضر در صدر جدول فروش قرار دارد- و «خجالت نکش» به عنوان دومین فیلم جدول فروش، با دست اندازهای مختلفی مانند نیم بها شدن بلیت در ماه رمضان، طولانی شدن زمان اکران فیلم های نوروز، فقدان تبلیغات مناسب تلویزیونی و رسانه ای و همچنین پخش فوتبال جام جهانی در سینما رو به رو شدند که روی آمار فروش و اقتصاد فیلم ها چندان بی تأثیر نیست. با این وضعیت کمبود سالن و اکران سریال های معروف شبکه نمایش خانگی مانند «شهرزاد» و «ساخت ایران» در سینماها در حقیقت مشکل دیگری به مشکلات اکران اضافه می شود و مسیر فیلمسازان و تهیه کنندگان برای فیلمسازی دشوار خواهد شد. بسیاری از تهیه کنندگان و فیلمسازان نیز خواستار حمایت از فیلم بعد از اکران شدند و ظاهرا آیین نامه شورای صنفی نمایش برای افزایش تعداد گروه های سینمایی چندان کارآمد نبوده است. این موانع از این جهت ذکر شد که تا حدودی به دلایل کاهش فروش فیلم های کمدی امسال، نسبت به سال گذشته در همین بازه های زمانی اشاره کنیم.

هرچند که موضوع اکران فیلم ها در بسیاری از اوقات به دست صاحبان فیلم ها نیست و به طور مستقیم به پخش، فروش و سینمادار مربوط می شود و گردن فیلم ها را فشار می دهد، اما این نکته را هم باید در نظر گرفت که در بازه های زمانی متفاوت این شرایط فرق می کند. اگر بخواهیم در سطحی کلان نگاه کنیم، باید این موضوع را مد نظر قرار دهیم که حداقل در ایران احوال خوب یا بد مردم تأثیر بسزایی در استقبال از سینماها و پرشدن گیشه ها دارد. انگار دغدغه های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی و رویارویی با مشکلات مختلف توان تماشاگر را برای فیلم دیدن و سینما رفتن گرفته است و توجه به تفریح و سینما جزو الویت های بعدی مردم به حساب می آید. به هرحال، در مقطع فعلی به پژوهش و مخاطب سنجی که روی مؤلفه های کلان مؤثر بر نیاز مخاطب به سینما تمرکز کند، به شدت احساس می شود؛ چرا که توجه به این امر تأثیر مثبتی بر آینده اقتصادی سینماها خواهد داشت.

نوشته وقتی معادله فروش با ترکیب یکسان بازیگران جواب نمی‌دهد! اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.