در ابتدای این نشست، سپیده حیدرآبادی مدیر روابط عمومی خانه سینما با اشاره به غیبت کیانوش عیاری به دلیل کسالت از ارسال پیام ویدیویی توسط او خبر داد.

عیاری در این ویدئو در سخنانی درباره فیلم گفت: این فیلم درخشان است. هنر همیشه جاودان و تحت هر شرایطی جاری است. کارگردان فیلم بدون هیچ‌گونه خودنمایی در عرصه‌های کارگردانی، نگارش سناریو و فیلمبرداری، این اثر را مقابل دوربین برده است.

بازیگران ناشناخته، اجراهای درخشان

عیاری ادامه داد: «سامی» وابسته به سینمایی است که من به آن علاقه‌مند هستم. اینگونه آثار بدون خودنمایی، تماشاگر را درگیر خود می‌کنند. در سه روز گذشته، دو بار این فیلم را تماشا کرده‌ام و در نوبت دوم از دیدن آن رضایت بیشتری داشتم. فیلمی که در هفتاد و پنج دقیقه ساخته شده، گویی تنها پنجاه دقیقه به نظر می‌رسد؛ این امر نشان می‌دهد اثر از ساختاری سنجیده و بسیار درست برخوردار است.

عیاری با اشاره به ویژگی‌های این اثر بیان کرد: در «سامی» هیچ پلان اضافی به چشم نمی‌خورد. یکی از ویژگی‌های مثبت فیلم، استفاده از زبان بومی است. با وجود اینکه بازیگر اصلی اثر چهره‌ای ناشناخته است، نقش خود را به درستی و همچون یک بازیگر باتجربه ایفا کرده است. این موضوع در شیوه نقش‌آفرینی سایر بازیگران نیز مشهود است. بازیگر نقش ابوزائد نیز ارائه‌ای بی‌کم و کاست داشته و من مشتاق همکاری با او هستم.

در ادامه این نشست پرویز جاهد، نویسنده، منتقد و پژوهشگر سینما نیز درباره فیلم گفت: سال‌هاست با حبیب باوی ساجد آشنا هستم و می‌دانم او دغدغه سینما دارد و در فیلم‌های خود نشانه‌هایی از نئورئالیسم ایتالیایی را بازنمایی کرده است.

جاهد افزود: سادگی فیلم، یکی از ویژگی‌های نئورئالیسم است؛ سبکی که پس از جنگ جهانی دوم در سینمای ایتالیا در روایت، شخصیت‌پردازی، فضاها و میزانسن‌ها مشهود بود. چزاره زاواتینی، فیلمساز و نظریه‌پرداز جنبش نئورئالیسم، معتقد بود این جنبش سینمایی در واقع به تصویر کشیدن زندگی کارگر خسته‌ای است که صبح به سر کار رفته و غروب به خانه بازمی‌گردد و اگر فیلمی بتواند این موضوع را با سادگی منتقل کند، موفق خواهد بود.

فیلمی درباره ملال، تنهایی و ترومای نسل‌ها

وی ادامه داد: ساجد در این فیلم به سراغ موضوعی رفت که برای من تازگی داشت؛ مین‌هایی که از جنگ مانده و سرزمینی که پس از سی سال همچنان دارای افرادی معلق است، موضوع جالبی است. در چنین شرایطی، شخصیت‌ها تنها انتظار می‌کشند و این انتظار، تم اصلی فیلم را شکل می‌دهد. ملال، تنهایی، خستگی و انتظار در زندگی این افراد به خوبی تصویر شده است.

این منتقد باسابقه با اشاره به تجربه زیسته خود از زندگی در جنوب کشور، تصریح کرد: زمان جنگ، من در آبادان حضور داشتم و سرباز بودم. پس از شکسته شدن محاصره آبادان و در شب حمله، می‌دانستیم که عراقی‌ها جلوی خاکریز خود را مین‌گذاری کرده بودند. وقتی حمله شروع شد، با مسیری پر از مین مواجه شدیم و تعدادی از دوستان من به شهادت رسیدند. یادآوری این تراژدی برای من بسیار دردناک است.

جاهد تاکید کرد: فیلم «سامی» نشان می‌دهد که ترومای جنگ پس از سی سال همچنان در فرد باقی می‌ماند و حتی کودکان در اثر این موضوع ناقص و معلول به دنیا می‌آیند. من از حبیب باوی ساجد برای تصویر کردن این فاجعه سپاسگزارم.

در ادامه، مهدی نادری، فیلمساز، گفت: دین ادا نشده بسیاری نسبت به حبیب باوی ساجد در خود احساس می‌کنم به همین دلیل خود را به این نمایش رساندم. این فیلم بارها قابل تماشا است.

نادری افزود: جنوب ایران به لحاظ اقتصادی و فرهنگی، فخر خاورمیانه است. مردم جنوب با تمام مشکلاتی که با آن مواجه هستند، همچنان با آغوش باز پذیرای مهمان هستند و درب خانه آن‌ها همیشه به روی مهمان باز است. هنگام تماشای این فیلم، بغض همراه من بود. من با منطقه جنوب آشنایی خوبی دارم و مسئله تاریخی زمانه کنونی به رودخانه‌ها، آیین‌ها و زبان ملت‌های کهن در گسل‌های تمدنی بازمی‌گردد.

وی ادامه داد: فیلم‌های بسیاری درباره جنگ ساخته شده است، اما به عقیده من «سامی» با همه آن‌ها متفاوت است. این فیلم شرافتمندانه به واقعیت‌هایی اشاره دارد که از آن‌ها بی‌خبر بودیم. سالی که در جشنواره اجتماعی آبادان با حبیب باوی ساجد آشنا شدم، به منطقه عملیاتی جنگی در خرمشهر سر زدیم و با ویرانه‌ای مواجه شدیم.

«سامی»؛ فیلمی بدون فریم اضافه

نادری بیان کرد: به عقیده من، «سامی» تجسم یک فعالیت ادبی نیز به شمار می‌رود. زبان زیبای عربی در این فیلم از شمایل زیبایی برخوردار است و مشخص است فیلمساز با دقت قابل توجهی جملات را در کنار یکدیگر قرار داده و در ادامه، برگردانی تصویری از آن ارائه کرده است.

نادری با تاکید بر بعد شاعرانه فیلم  خاطرنشان کرد: فیلمساز خود به عنوان فردی جنوبی، از میان مشکلات بسیار به بیانی شاعرانه دست پیدا کرده و با ذهنیت عاقلانه یک فیلمساز، اثری تولید کرده که حتی یک فریم اضافه در آن وجود ندارد.

وی ادامه داد: فیلم «سامی» حاوی زمینه‌های نشانه‌شناسانه است که به صورتی گویا ارائه شده‌اند.

سپس سپیده حیدرآبادی دبیر جلسه، سوالی درباره انتخاب زبان عربی، اسامی شخصیت‌ها و موضوع وقایع‌نگاری هم‌زمان با ساخت فیلم پرسید که به صورت کتاب درآمده است و حبیب باوی ساجد، کارگردان فیلم  گفت: از اینکه پس از هفت سال فیلم  در چنین جمعی به نمایش درآمده است بسیار خوشحالم. انجمن صنفی سینمای مستند در اکران این فیلم بسیار من را همراهی کردند که از آن‌ها سپاسگزارم.

روایت انتخاب زبان بومی در «سامی»

وی درباره انتخاب زبان عربی در فیلم توضیح داد: با توجه به جغرافیای محل رخداد فیلم، انتخاب این زبان بدیهی‌ترین امر ممکن بود. برای باورپذیری اثر، باید زبان برآمده از هر اقلیم و جغرافیا مورد تاکید فیلمساز قرار گرفته و به آن‌ توجه شود. در جنوب کشور، فیلم‌های متعددی با محوریت کاراکترهای عرب ساخته شده است که در واقع به فارسی با لهجه صحبت می‌کنند و این موضوع با واقعیت رئالیستی مطابقت ندارد.

باوی ساجد درباره کتاب «سینمای بی‌چیز» گفت: زمانی که مشغول ساخت فیلم «سامی» بودم با دشواری‌هایی مواجه شدم که آن را در کتاب مطرح کردم. علی‌رغم سختی‌های کار و فعالیت به صورت دوشیفته، خود را متعهد کرده بودم که روزانه گزارشی در خصوص هر روز از مراحل فیلمبرداری به نگارش درآورم. در نتیجه مجموعه نوشتارهایی آماده شد که فکر کردم می‌تواند به فیلمسازان جوان که سال‌ها با درهای بسته مواجه بوده‌اند، کمک کند.

کارگردان «سامی» با اشاره به اهمیت به تصویر کشیده شدن دغدغه‌های شخصی توسط فیلمسازان جوان گفت: به عقیده من، جوان‌ها نباید برای ساخت فیلم خود در پی حضور بر فرش قرمز و همکاری با ستارگان سینما باشند. تلاش کردم با نگارش کتاب «سینمای بی‌چیز» بر این امر تأکید کنم. آقای تهامی‌نژاد نیز در نقد خود بر این کتاب، به درستی به واکاوی سینمای بی‌چیز پرداخته‌اند.

وی ادامه داد:  اگر فردی دغدغه ساخت فیلم دارد، باید تمام توجه خود را تنها معطوف به ساخت فیلم کند و به همکاری با ستارگان سینما توجه نکند. ایده این فیلم نخستین بار در سال ۱۳۹۳ به ذهن من خطور کرد. در ابتدا قرار بود «سامی» یک فیلم مستند بلند باشد اما زمانی که ایده به خوبی در اعماق ذهنم شکل گرفت، به این نتیجه رسیدم که باید در قالب فیلمی داستانی ساخته شود.

باوی ساجد بیان کرد: متأسفانه در سال‌های اخیر داشته‌های طلایی سینمای مستند قربانی درام شده و به همین دلیل فیلم‌های مستند قابل باور نیستند. بنابراین تصمیم گرفتم پس از چهار سال و در سال ۱۳۹۷ این فیلم را به صورت داستانی کارگردانی کنم.

باوی ساجد در خصوص خصلت‌های فرهنگی جنوب کشور نیز گفت: خطه جنوب گویی روحی تنیده شده در فرهنگی هزارتو است و نمی‌توان آن را تنها در یک فیلم به تصویر کشید. تلاش کردم در «سامی» به بخشی از این موارد در فرهنگ جنوب نور بتابانم و از جمله در شیوه نامگذاری‌ها به این موضوع توجه داشتم. فیلم‌هایی از جمله «ناخدا خورشید»، «آنسوی آتش» و «دونده» که در خطه جنوب مقابل دوربین رفته‌اند، برای من اهمیت زیادی دارند و به همین دلیل چندین بار به تماشای آن‌ها نشسته‌ام.

باوی ساجد بر نقش کیانوش عیاری در تولید این اثر تاکید کرد و بیان داشت: آقای  عیاری از مرحله پیش‌تولید مشاوره‌های بسیاری به من ارائه دادند و حتی باعث تغییر نام فیلم شدند و از ایشان بسیار ممنونم.

جنوب ایران خودش لوکیشن سینمایی است

در ادامه، پرویز جاهد در پاسخ به سوال حیدرآبادی درباره اهمیت ارزش و اعتبار خطه جنوب در سینمای ایران گفت: جنوب ایران به معنای واقعی کلمه یک لوکیشن سینمایی است و انگار دوربین در هر نقطه‌ای گذاشته شود، باز هم با سینما مواجه هستیم. زمانی که با تصویر لوله‌های نفت مواجه شدم، به یاد کتاب «زمین سوخته» احمد محمود افتادم. به عقیده من، فیلم «سامی» دارای تصویرسازی مناسبی بوده و از نظر بصری بسیار غنی است.

اهمیت تصویر جنوب ایران در فیلم «سامی»

پرویز جاهد در ادامه گفت: فیلم به سمت و سوی جریانی در سینما حرکت می‌کند که نماینده آن در ایران سهراب شهید ثالث بود؛ آثاری دارای قاب‌های گسترده که شخصیت‌ها در آن بدون کنش خاصی حرکت می‌کردند. در «سامی»، شخصیت اصلی فردی نظاره‌گر است و شاهد کنش خاصی از سوی او نیستیم. این نوع سینما در ذات خود نمی‌تواند حاوی کنش‌مندی باشد، زیرا کاراکترها اسیر وضعیتی تحمیلی هستند و انگار تقدیر آن‌ها به همین صورت رقم خورده است.

وی با بیان اینکه سینمای ایران آنطور که باید از داشته های بصری و روایی جنوب کشور به درستی استفاده نکرده است، افزود: متأسفانه سینمای ایران بسیار کم از ویژگی‌های جنوب کشور استفاده کرده و در این زمینه فقیر است. داستان‌های بسیاری از فیلم‌های فارسی در جنوب می‌گذشت و با وجود اینکه خصلت‌های زیبایی‌شناسانه نداشتند، جغرافیا و فضای این خطه را بازتاب می‌دادند. زنده‌یاد ناصر تقوایی معتقد بود حتی فیلم داستانی ضعیف نیز می‌تواند بخشی از زندگی واقعی افراد را بازتاب دهد.

جاهد ادامه داد: جنوب ایران از نظر هنری و ادبی نیز بسیار غنی است و تعداد زیادی از نویسندگان ایرانی متعلق به این خطه هستند.

این منتقد باسابقه تصریح کرد: سینما نسبت به ادبیات در تصویر کردن منطقه جنوب ایران ضعیف‌تر عمل کرده است، زیرا عمده فیلم‌ها در تهران و فضاهای آپارتمانی ساخته می‌شوند. البته ساخت فیلم در جنوب کشور هزینه‌های زیادی به همراه دارد و به همین دلیل تهیه‌کننده‌ها ترجیح می‌دهند در تهران به فعالیت خود ادامه دهند.

وی افزود: ویژگی‌های سینمای نئورئالیسم ایتالیا شامل وابستگی به لوکیشن واقعی، استفاده از نابازیگر و اجتناب از امکانات عجیب و غریب سینمایی بود. آن‌ها بسیار ساده فیلم‌های خود را می‌ساختند. به نظرم این رویکرد در فیلم «سامی» نیز مشهود است و می‌تواند سرمشقی برای فیلمسازان جوان‌تر باشد که به دنبال دریافت هزینه‌های زیاد هستند. با امکانات محدود نیز می‌توان قصه‌هایی درباره درد، رنج و سرزمین تولید کرد.

پرویز جاهد در بخش دیگری از صحبت‌های خود گفت: موضوعی که فیلم به آن می‌پردازد بسیار مهم است و دست روی موضوعی گذاشته است که تا به حال در سینمای ایران مطرح نشده بود و به همین دلیل، پرداختن به «سامی» اهمیت دارد.

وی ادامه داد: من درباره موج نوی سینمای ایران فعالیت‌های زیادی انجام داده‌ام و به عقیده من، فیلم «گاو» یکی از درخشان‌ترین فیلم‌های تاریخ سینمای ایران است. اما دوستانی هستند که روی موارد منفی این فیلم دست می‌گذارند و این موضوع اهمیت اثر را زیر سؤال نمی‌برد. این فیلم‌ها متکی به برداشت‌های بلند هستند و استراتژی آن‌ها در ارتباط با مونتاژ تعریف نمی‌شود. هر سینما دارای جنس خاص خود است و نقد هر اثر باید مرتبط با معیارهای آن گونه از سینما صورت گیرد.

جاهد افزود: به عقیده من، «سامی» فیلمی بی‌ادعا است و اثری که به دلیل تجسم درد و هم‌دردی انسانی با سوژه، اثر بسیار زیبایی محسوب می‌شود.

در ادامه مهدی نادری گفت: به عقیده من، «سامی» در سبک و ژانر خود از جمله بی‌نقص‌ترین آثار محسوب می‌شود. به تمام فیلم‌های بزرگ تاریخ سینما می‌توان ایرادهایی وارد دانست، اما «سامی» دارای تخیلی نزدیک‌تر به انسان عادی است تا فیلمی که صرفاً برای سرگرمی ساخته شده باشد. عباس کیارستمی در سخنرانی خود در دانشگاه تورنتو درباره فیلم‌های «خواب‌آور» گفت و به این موضوع اشاره داشت که وقتی اثری در دنیای پراضطراب، تماشاگر خود را به حالتی خلسه‌وار فرو ببرد، دستاوردی مثبت را کسب کرده است.

در پایان نشست حبیب باوی ساجد نیز در پاسخ به پرسش حیدرآبادی درباره نقدهای نوشته شده بر فیلم در جهان عرب بیان داشت: برای من جالب است که عمده این نقدها مرتبط با موضوعی بود که قدرت‌های جهانی منکر وجود آن هستند. امیدوارم این فیلم بتواند بر بخش‌های نادیده موضوع‌ مورد اشاره نوری بتاباند.

در این نشست افرادی همچون امیر اسفندیاری، میثم شاه‌بابایی، حمید زرگرنژاد، حمید جعفری، امیر فرض‌اللهی، بابک بهداد، حسین نژاد، حسن رضایی، علیرضا عطار، مهدی اسدی، نصرت کریمی، مهدی نادری، ناصر غلامرضایی، حمیدرضا مدقق، پرویزجاهد، علی رستمی، رضا غبیشاوی، سنا نیسی، سیدمحمد آل‌مهدی، مستانه رجبی، علی مغازه‌ای، فائزه سودانی، نوید تقوی، فرشاد شهلایی، طیبه نیک‌آزاد، عبدالرضا منجزی، محمدرضا مرزوفی و بابک اعطا حضور داشتند.

نوشته فیلم «سامی» در خانه سینما نقد و بررسی شد اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

این مستند تولید مرکز گسترش و موضوع آن درباره تاریخچه پیدایش تعزیه است. جاهد در این فیلم با بهرام بیضایی، لاله تقیان، پیتر چلکوفسکی استاد رشته مطالعات اسلامی و خاورمیانه دانشگاه نیویورک و … صحبت کرده است.

با تغییر برنامه نمایش‌های مستند، «یک وجب خاک» ساخته نیما مهدیان (تولید مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی) با یک هفته تاخیر به چهارشنبه ۲۵ تیرماه موکول می‌شود.

نوشته اکران مستندی از پرویز جاهد درباره تاریخچه پیدایش تعزیه اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

پس از نمایش فیلم «خانه سیاه است»، فخرالدین سیدی مستندساز که اجرای برنامه را بر عهده داشت، گفت: در روزهای اخیر مقاله‌ای از آقای تهامی نژاد خواندم که او عنوان کرده بود، زمانی که دانشجوی رشته روزنامه نگاری بوده است، ابراهیم گلستان از آن‌ها دعوت کرده تا به تماشای اثر بنشینند و او برای اولین بار در استودیو گلستان با «خانه سیاه است» رو‌به‌رو شده بود.

فروغ سینما را از راه تدوین آموخت

در ادامه پرویز جاهد منتقد و پژوهشگر سینما گفت: از موزه سینما برای نمایش این اثر سپاسگزارم. سلیمان میناسیان فیلمبردار این فیلم همچنان زنده است و در لندن زندگی می‌کند. البته وی به دلیل بیماری، شرایط مطلوبی ندارد.

وی افزود: «خشت و آینه» اولین اثر داستانی و «خانه سیاه است» اولین اثر مستند است که صدابرداری آن‌ها سر صحنه انجام شده است. اکنون و پس از این همه سال اهمیت این مستند در دنیا شناخته شده  به همین دلیل در مجامع سینمایی و  جشنواره ها«خانه سیاه است» بارها به نمایش درآمده و مقالات و پایان نامه‌های مختلفی درباره ارزش آن نوشته می‌شود و این موضوع ما را به یاد روزهایی می‌اندازد که در دهه ۴۰ بسیاری از منتقدان ایرانی به این اثر و فروغ فرخزاد حمله کرده و کارگردانی اثر را انکار می‌کردند.

این منتقد سینما ادامه داد: این فیلم اولین بار در کانون فیلم تهران که توسط فرخ غفاری راه اندازی شده بود، به نمایش درآمد. ذکر این نکته حائز اهمیت است که شکل‌گیری فیلمخانه ملی ایران نیز نتیجه زحمات  وی است. در اکران مذکور بسیاری از منتقدان و سینه فیل‌های ایرانی حضور داشتند و حملات تندی به سازندگان اثر صورت گرفت.

جاهد بیان داشت: «خانه سیاه است» با سفارش انجمن کمک به جزامی‌ها ساخته می‌شود اما از سطح فیلم گزارشی و تبلیغاتی فراتر رفته و به یک بیانیه شاعرانه و فلسفی درباره یک بیماری مهم و مربوط به عهد عتیق تبدیل می‌شود.

جاهد ادامه داد: فروغ فرخزاد به عنوان منشی وارد استودیو گلستان شده و به تدریج اصول کار را می‌آموزد. همچنین سهراب سپهری و نجف دریابندری از دیگر چهره‌های حوزه ادبیات هستند که به استودیو گلستان رفت و آمد داشتند، با این وجود نکات چندانی از سینما نمی‌دانستند. فروغ در تدوین فیلم «موج و مرجان خارا» نقش داشت و سینما را از راه تدوین آموخت.

وی خاطرنشان کرد: زمانی که گلستان سفارش این فیلم را دریافت می‌کند، متوجه این نکته می‌شود که حتما فروغ باید این اثر را کارگردانی کند.

جاهد خاطرنشان کرد: به اعتقاد من «خانه سیاه است» آغازگر نوعی سینمای مستند مدرنیستی در ایران است و رد سبک مینیمالیسم را می‌توان در فیلم مشاهده کرد. آن زمان برداشت بلند در سینمای ایران رایج نبوده است در صورتی که این موضوع در فیلم به چشم می‌خورد. «خانه سیاه است» دارای وجوه مینیمالیستی است که بعدها در سینمای آوانسیان و کیارستمی شاهد این موضوع هستیم.

جاهد با بیان اینکه نگاه همدلی برانگیز فروغ نسیت به حاشیه نشین‌های جزامی به گونه‌ای است که پیشتر شاهد آن نبودیم، افزود: فروغ شاعری دردمند و دارای نگاه انسانی بود. نکته مثبت اینکه دید آمیخته به شفقت و ترحم او باعث نشده تا کاراکتر‌ها جلوه‌ای خار و ذلیل پیدا کنند. این فیلم با یک ذهنیت شاعرانه ساخته شده است و مشابهت‌های بسیاری با کتاب شعر «آیه‌های زمینی» دارد.

وی ادامه داد: بر خلاف شعر «آیه‌های زمینی» که نومیدانه است، در فیلم و در دل سیاهی زندگی، همچنان کاراکترها نور را طلب می‌کنند. تضاد و دیالکتیک نور و ظلمات در سرار «خانه سیاه است» جاری است.

جاهد با بیان اینکه فرآیند تحقیق در این فیلم لحاظ شده است، بیان داشت: من فیلمی درباره سلیمان میناسیان فیلمبردار این اثر ساخته‌ام و او تعریف می‌کند که ذهن فروغ بسیار با این موضوع درگیر بوده‌است.‌پیش از آغاز فیلمبرداری، گروه بدون فروغ فرخزاد  برای افتتاح یک جزام خانه به مشهد می‌روند. قرار بوده این فیلم در مشهد ساخته شود، اما وقفه‌ای در روند فیلمبرداری شکل می‌گیرد و دکتر راجی تبریز را پیشنهاد می‌کند.

وی ادامه داد:  «خانه سیاه است» در دورانی ساخته شده که ساختار گرایی بحث روز به شمار می رفته است. این تاثیر و ساخت دوگانه‌ها در فیلم‌های گلستان نیز وجود دارد. در اینجاست که دو گانه «زیبایی و زشتی»، «رنج و خوشبختی»، «شب و روز» و «نور و ظلمت» مطرح می‌شود و در تدوین فیلم نیز دقیقا همین کار را صورت می‌دهد.

وی یادآور شد: از نظر تاریخی، «خانه سیاه است» یک فیلم درجه یک مدرنیستی در تاریخ سینمای ایران است و همچنین یک فیلم مقاله ممتاز به شمار می‌رود و فروغ توانسته یک موضوع سفارشی را کاملا مال خود کرده و جهان‌بینی شخصی خود را در آن ارائه کند. نماهای فیلم گویا تقطیع شعر فروغ است و این فیلمساز توانسته در این خصوص موفق عمل کند و اثر در نهایت نگاه بدبینانه همراه با کورسوی امید که ریشه در جهان بینی شخصی فروغ دارد را عیان می‌کند.

صداگذاری های زیادی در فیلم وجود دارد

در ادامه این نشست پیروز کلانتری نویسنده و مستندساز پیشکسوت نیز گفت:  صدابرداری این فیلم در صحنه بوده اما این موضوع به صورت کامل در تدوین اجرا نمی‌شود و درنهایت شاهد هستیم که صداگذاری‌های زیادی در فیلم وجود دارد.

وی افزود: عباس بهارلو در آن زمان با نام مستعار غلام حیدری در مطبوعات می‌نوشت. او کتابی به نام «فروغ فرخزاد و سینما» نوشته که اثر جالبی است. بیش از نود درصد مطالب این کتاب درباره «خانه سیاه است» دربرگرفته و او می‌گوید ما جزئیات زیادی درباره فعالیت فروغ در مجموعه فیلم‌های «چشم انداز» نمی‌دانیم.

کارگردان «پرسه» گفت: «خانه سیاه است» فیلم فروغ است و ارتباطی با ابراهیم گلستان ندارد. اما این موضوع باعث مناقشاتی شده است. فروغ کارهای زیادی در استودیو گلستان انجام داده و مخصوصا به عنوان تدوین‌گر حضوری فعال داشته است. او دو سفر به خارج از کشور داشته و در آن‌ها سینما را دنبال کرده است. به عقیده من در حدود نود درصد این فیلم، نقش فروغ جریان دارد. امروز که دوباره شاهد این فیلم بودم به این نکته رسیدم که «خانه سیاه است» با  آن دوره و زمانه نسبت نزدیکی دارد.

وی با بیان اینکه بستری که این فیلم در آن ساخته می‌شود نیز دارای اهمیت است، بیان داشت: سینمای مستند ایران به عنوان یک جریان به دو سرفصل تقسیم می‌شود. استودیو گلستان سال ۱۳۳۷ به وجود آمد و در آنجا فیلم‌های زیادی ساخته می‌شود. این استودیو در بخش خصوصی شکل گرفت و تکیه به نوعی تهیه‌کننده دارد که کارگردان هم است. افراد بسیاری در این استودیو کار می‌کنند. اما سینمای مستند ایران از سال ۱۳۴۳ و زمانی که وزارت فرهنگ و هنر شکل می‌گیرد آغاز می‌شود.

وی ادامه داد: جریانی که گلستان به وجود آورد به یک جریان و پیشنهاد ادامه‌دار تبدیل نمی‌شود. شروع سینمای متفاوت ما با فیلم‌هایی همچون «گاو» یا فیلم «خشت و آینه» است.

فیلم دارای جهانی شاعرانه است

کلانتری خاطرنشان کرد: زمانی که به سینمای مستند نگاه می‌کنیم، «خانه سیاه است» از زوایای بسیاری جز اولین‌ها به شمار می‌‌رود. فیلم‌های مستند و داستانی گلستان پس از فیلم مستند فروغ، تفاوت‌های زیادی را تجربه می‌کند. فیلم نگاهی امیدوارانه دارد و با یک وضعیت سخت رو به رو می‌شود و این موضوع به کرات مورد توجه بوده است. فیلم «خانه سیاه» است در میان منتقدان خارج از ایران نیز بسیار دیده شده  و جاناتان رزنبام و کریس مارکر آن را ستودند.

وی ادامه داد: گفته می‌شود در سینمای مستند اساس بر تحقیق است و اگر این اتفاق رخ ندهد ، قوامی در کار نیست. «خانه سیاه است» در ۱۲ روز فیلمبرداری شده اما تدوین آن ماه‌ها به طول انجامیده است. باید دید تحقیق چه نقشی در این فیلم دارد. اگر فیلمی صرفا بخواهد به موضوع خاص بپردازد دارای تاریخ مصرف خواهد بود و باید جهان فیلمساز را در خود داشته باشد تا به ماندگاری دست پیدا کند. این فیلم دارای جهان شاعرانه فروغ و همینطور طنازی و عمیق خاص خود است.

کلانتری در خصوص فرآیند تحقیق در ساخت یک فیلم مستند ، گفت تحقیق در کل مسیر یک فیلم جریان دارد و اینگونه نیست که ابتدا تحقیق انجام شده و بعد بر مبنای آن فیلمی ساخته شود. فروغ این فیلم را بیرون کشیدن زیبایی از زشتی نمی‌بیند، چراکه این موضوع بسیار در فیلم مطرح شده است و به نظر من هم بحث بی‌ربطی است. ابتدا باید پرسید زیبایی و زشتی به چه معناست زیرا هر کدام دارای معانی گسترده‌ای هستند. فروغ همانطور که در آن دوره به عنوان یک شاعر زن مشهور بود اما همواره به حاشیه رانده می‌شد و این موضوع بر خلاف تصور رایج است.. به عقیده من فیلم در تدوین دچار ضعف است. من گاهی این فیلم را بدون گفتار تماشا کرده‌ام و باید بگویم تصویر دارای قدرت زیادی است و بدون گفتار متن نیز اثر گذار است. با دیدن «خانه سیاه است» گاهی به یاد فیلم «شب و مه» ساخته  آلن رنه می‌افتم که دارای موقعیتی دهشتناک است. به نظر من مکان‌های زیاد و پیام‌های کوتاه به نوعی آشوب تصویری منجر شده و من هیچ‌گاه نتوانستم با آن ارتباط برقرار کنم. در این اثر، دو فضای شروع و وسط متعلق به گلستان است و او به عنوان تهیه‌کننده نیاز دیده که این فضا را مشخص کند. من مطمئنم متن‌های این مستند از جنس گلستان و متعلق به اوست.

کلانتری ابراز داشت: فیلم درباره «جزامی‌ها» نیست و در بستر موقعیت جزامی‌ها، فیلمساز گفت‌وگوی خود با خالق را شکل می‌دهد. البته او با جزامی‌ها به عنوان وسیله رفتار نکرده بلکه آن‌ها را برای شکل دهی به گفت‌و‌گو به عنوان یک بستر دیده است.

وی بیان داشت: در فیلم مشاهده‌گر فیلمساز دخالتی نمی‌کند اما نوعی انتخاب را صورت می‌دهد و به جز این مسئله، نمی‌توان به شکلی دیگری فیلم را تولید کرد و قرار نیست هر آنچه که در طبیعت وجود دارد عینا در فیلم مستند ثبت شود، چراکه در این صورت دیگر خلاقیت هنرمند معنایی ندارد.

در این برنامه افرادی همچون: پیروز کلانتری، پرویز جاهد، سعید رشتیان، ارد عطارپور، فخرالدین سیدی، پروین ثقه الاسلامی، محمد مقدم، محمدعلی حسین نژاد،  فاطمه محمدی مدیرعامل موزه سینما و … حضور داشتند.

نوشته نمایش و بررسی «خانه سیاه است» در موزه سینما اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.