در پایان اکران با حضور محمدرضا اصلانی (کارگردان فیلم)، سودابه فضائلی (نویسنده،‌ مترجم، اسطوره‌شناس)، سعید عقیقی (فیلمنامه‌نویس و منتقدسینما) و رضا درستکار نشست نقد و بررسی فیلم برگزار شد.

اصلانی در ابتدای نشست درباره این مستند گفت: “شیشه” قرار بود که دیالوگی بین فضای داخل و خارج ایجاد کند ولی در تهران در ابتدا ساختمان‌ها ساخته می‌شوند و بعد روی آن‌ها شیشه می‌کشند. این مسئله به‌جای گسترش دیالوگ، فضای محاصره‌ای ایجاد می‌کند تا فضای دیالوگ و …؛ چنین مسائلی مرا به‌شدت تکان می‌دهد و مسئله این است که چطور معماران ما چنین صورتبندی را رقم می‌زنند؟! چون واقعیت از مجازش شکل می‌گیرد.

او ادامه داد: به‌نظر من واقعیت با مجسمه‌ها و آثار باستانی شکل می‌گیرد، نه از آیینه‌ها. مردم در آیینه‌ها می‌آیند و می‌روند و اثبات هم نمی‌شوند. برای من فیلم «تهران، هنر مفهومی» طرح این مسئله بود.

«تهران، هنر مفهومی» از مستندهای محبوبم است

درستکار این سؤال را مطرح کرد که ما درک می‌کنیم که از طریق این شکل موازی روایت، تصویری از تزاحم در تهران را شاهدیم، اما حرکت مداوم و گردشی دوربین، آیا بازتاب‌دهنده شکل مفهومی زندگی مردم این شهر است یا اصرار برای انتخاب یک فرم برای گزارشی از اکنون تهران!؟

عقیقی در پاسخ توضیح داد: ویژگی اصلی مردم ایران این است که همیشه می‌خواهند بروند تا زودتر به خانه برسند. در حین این رفتن هم زیاد به‌جایی توجه ندارند. اما اگر شما به‌قصد نگاه کردن به فضای شهر تهران بنگرید، متوجه این تصاویر مواج که از شیشه‌ها و آیینه‌ها ساطع می‌شوند، خواهید شد.

او ادامه داد: کاری که فیلم‌ساز در فیلم با استفاده از حرکت دوربین انجام می‌دهد نشان دادن همان چیزی است که همیشه هست و ما به آن توجه نداریم.

عقیقی همچنین درباره آشنایی‌اش با محمدرضا اصلانی گفت: من جزو هنرجویان الف کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان بودم و در پاییز ۱۳۵۷ یکی از فیلم‌های آقای اصلانی رفع توقیف شد، «چنین کنند حکایت» من آن فیلم را در کانون دیدم و به نظرم بسیار جالب آمد. حدود ۱۰ سال قبل از اینکه آقای اصلانی را برای اولین بار ببینم، توانستم در خیابان ناصرخسرو در کنار داروهای قاچاق نسخه‌ای از فیلم «شطرنج باد» را پیدا کنم و از وقتی‌که این فیلم را دیدم آن را در هرجایی که توانستم نمایش دادم. بعدازآن بود که موفق شدم آقای اصلانی را برای اولین بار ببینم.

او عنوان کرد: پرداختن به هنر آوانگارد در همه کارهای اصلانی دیده می‌شود. اگر شما فیلم «جام حسنلو» را ببینید، فیلمی که آقای اصلانی در ۲۴ سالگی آن را ساخته است از دیدن فیلم «تهران، هنر مفهومی» در دهه ۹۰ تعجب نمی‌کنید. این فیلم جزو مستندهای محبوب من از دهه ۹۰ است. چون تمام نشان‌های مشاهده واقعیت از دریچه فیلم‌ساز آوانگارد در آن دیده می‌شود.

من به مخاطبم توهین نمی‌کنم

اصلانی در پاسخ به این سؤال که چرا در فیلم شما جذابیتی برای مخاطب عام وجود ندارد توضیح داد: آیا مخاطب عام مثلا رساله سهروردی را می‌فهمد یا برایش جذاب است؟! در ایران در سال، حدود ۱۰۰ فیلم برای مخاطب عام ساخته می‌شود. آن‌ها به‌اندازه کافی خوراک دارند. حالا چه لزومی دارد که من به فکر ساخت فیلم برای آن‌ها باشم؟!

او تأکید کرد: من با مسئله‌های خودم زندگی می‌کنم، همان‌طور که هرکسی با مسائل خودش زندگی می‌کند. بنابراین مسئله‌های خودم را هم مطرح می‌کنم. نه مسئله‌های عمومی را. من تکرارکننده هیچ مسئله عمومی نیستم. برای من مسئله آن است که چه چیزی پنهان است نه آنکه آشکار است. در پدیدارشناسی درباره تهران، ساده کردن موضوع و مطرح کردن اینکه تهران، تهران است توهین به مخاطب است و من به مخاطبم توهین نمی‌کنم.

اصلانی افزود: هر یک از ما مسئول خودمان هستیم و تاریخی که با آن مواجه‌ایم. در نهایت باید بگویم من برای تاریخ کار می‌کنم نه برای تماشاگر یک دوره‌ی خاص.

سعید عقیقی درباره «تهران، هنر مفهومی» ادامه داد: اصل قضیه این است که اگر هدف شما ایجاد تفاوت بین تصویری از گذشته و امروز است، این روی دکوپاژ فیلم اثر می‌گذارد. به همین دلیل است که در این فیلم تصاویر معاصر مواج هستند و تصاویر گذشته را واضح می‌بینیم. حتی این تفاوت را در بخش صدا هم می‌توانیم بشنویم و درک کنیم. فیلم دو راوی دارد که گاهی صدایشان در هم تداخل ایجاد می‌کند و حتی گاهی کلمات یکدیگر را تکرار می‌کنند.

او اضافه کرد: «تهران، هنر مفهومی» خودش کلیدواژه‌ای در اختیار ما قرار می‌دهد تا رویکرد ایرانی به کانسپچوال آرت را ببینیم. هنر مفهومی که حالا ایرانی شده است. نه اینکه صرفاً با همان مفهوم غرب به تصویر در آمده باشد.

این فیلم درباره مرگ است

سودابه فضائلی هم درباره «تهران، هنر مفهومی» گفت: طنز بسیار تلخ، منجر به تراژدی می‌شود. این همان مفهومی است که شاید این فیلم به ما القا ‌کند زیرا از وجوه مختلف مرگ را در خود دارد. مرگی که این شهر با آن مواجه است و محمدعلی سپانلو (شاعر) هم به‌عنوان راوی بسیار انتخابی مناسب است. چون او هم شاعری است که در اشعارش به مرگ توجه دارد.

او ادامه داد: کاری که آقای اصلانی در این فیلم می‌کند، همذات ‌پنداری است. همذات‌ پنداری با اتفاقی که در این شهر در جریان است. او در این فیلم می‌گوید، اگر از گذشته ما برایمان اسطوره‌ای ساخته، این اسطوره در حال زدوده شدن است.

تهران پر از تصویر است نه آثار

محمدرضا اصلانی در پایان و در پاسخ به سؤال یکی از تماشاگران گفت: من کشف می‌کنم که در تهران شیشه با مردم چه‌کار کرده است. معمارهای ما بدون اینکه بدانند تهران را این‌طوری به تصویر کشیده‌اند. بنابراین می‌توان مدعی بود که تهران پر از تصویر است نه آثار. این فیلم درباره تقابل بین آثار و تصویر است. تهران تصاویر بسیاری دارد ولی کسی آن را نمی‌بیند یا به آن حساسیتی ندارد. کار ما ایجاد همین حساسیت است. حتی اگر ایجاد حساسیت با منافع خودش در تقابل باشد.

کانون فیلم خانه طهران کار خود را از جمعه ۴ تیرماه آغاز و دومین هفته خود را سپری کرد، و قرار است هر هفته مستندها و فیلم‌هایی را در رابطه با شهر تهران با حضور فیلم‌سازان و منتقدان نمایش ‌دهد.

خانه طهران وابسته به سازمان زیباسازی شهر تهران است که در حوزه میراث شهری تهران فعالیت می‌کند. همچنین کانون فیلم خانه طهران با اهتمام معاونت توسعه و برنامه‌ریزی این سازمان آغاز به کار کرده است.

نوشته دومین نشست کانون فیلم خانه طهران برگزار شد/ اصلانی: تهران پر از تصویر است نه آثار اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

کانون فیلم خانه طهران آغاز به کار کرد

محمد حکمت(مدیر خانه طهران) در ابتدای این مراسم به مهمانان و حاضران در نشست خوش‌آمد گفت و با اشاره به شرایطی که پاندمی کرونا برای برگزاری برنامه‌های فرهنگی ایجاد کرده، افزود: خوشحال هستم که امروز با رعایت پروتکل‌های بهداشتی، توانستیم نخستین چراغ این راه فرهنگی را روشن کنیم.

عبدالرضا گلپایگانی(معاون معماری و شهرسازی شهرداری تهران) ضمن ابراز خوشحالی از حضور در آیین گشایش کانون فیلم عنوان کرد: شهر تهران یا پایتخت ایران، گلستانی از شهرها و محله‌های مختلف است که هرکدام رنگ و بویی ویژه‌، و ریشه‌ای چند هزارساله‌ در تاریخ کشور ما دارند. اما هنوز ما اطلاعات کمی درباره تهران داریم کدام‌یک از ما می‌داند تهران چند چنار ۴۰۰ ساله دارد؟ امروز چه کسی از وضعیت قنات‌های تهران خبر دارد و می‌داند که طولانی‌ترین قنات تهران در کجا واقع‌شده است؟ کدام‌یک از ما می‌دانیم که جاده ابریشم از کدام منطقه شهرری می‌گذشته است؟

او ادامه داد: هویت یک شهر را فقط مجموعه خیابان‌ها و ساختمان‌هایش نمی‌سازد. شهر، مجموعه پیچیده درهمی است که در بستر ارزش‌های مختلف تاریخی، زیست‌محیطی و… شکل می‌گیرد که ما باید پیوندمان را با این ارزش‌ها حفظ کنیم.

منصوره اتحادیه(تاریخ‌نگار و نویسنده) هم در سخنانی کوتاه از گشایش کانون فیلم خانه طهران ابراز خوشحالی کرد و درباره نام خیابان لاله‌زار گفت: به این دلیل به این خیابان لاله‌زار گفته می‌شد که در زمان‌های قدیم اینجا باغ لاله بوده است.

سپس مستند «زمستان است» به کارگردانی مهرداد زاهدیان که نگاهی به جغرافیای فرهنگی خیابان لاله‌زار دارد به نمایش درآمد و پس از آن با حضور کارگردان، جواد طوسی(منتقد فیلم) و رضا درستکار(مجری و منتقد سینما) مورد نقد و بررسی قرار گرفت.

طوسی: به هر بهانه‌ای دیالوگ کنیم

جواد طوسی در ابتدای این نشست گفت: اینکه چنین فضایی در بطن لاله‌زار قدیم شکل‌گرفته، مایه خوشحالی است. مخصوصاً در دورانی که ما فترت را تجربه می‌کنیم، برگزاری چنین محافل نمایش فیلمی آن‌هم در چنین جغرافیایی نقطه امیدبخشی است و این نشان می‌دهد هنوز افرادی هستند که به گسترش فرهنگ اهمیت می‌دهند و می‌خواهند آن را تعمیم دهند.

او ادامه داد: امیدوارم ما از همین پاتوق‌های محدود به حضورهای بیشتر برسیم و نمایش فیلم و مباحثات زیبایی‌شناسانه در کانون فیلم خانه طهران ادامه پیدا کند و جابه‌جایی دولتمردان تغییری در آن ایجاد نکند. چون باید سعی کنیم به هر بهانه‌ای دیالوگ را برقرار کنیم.

طوسی درباره فیلم «زمستان است» گفت: فیلم آقای زاهدیان فرصتی فراهم کرد تا به فیلم‌هایی که نگاه پرتره‌ای خودشان را به یک پدیده جغرافیایی و شهری محدود می‌کنند، بپردازیم. ما فیلم‌های خوب در این زمینه کم داریم. فیلم‌هایی که از نظر جغرافیایی و مناسبات فرهنگی به خیابان‌های تاریخی شهر تهران بپردازند.

او عنوان کرد: فیلم «زمستان است» سعی می‌کند تنوع را به صورت‌های مختلف تجویز و توصیه کند و در استفاده از فیلم‌های آرشیوی، راه انفعالی نرود. اما نکته‌ای که به نظر من نقطه‌ضعف فیلم است، این است که گاهی فیلم از مسیر خودش خارج می‌شود؛ مثلا پرداختن به تطبیق خیابان استقلال ترکیه و لاله‌زار. گاهی هم استفاده از تصاویر آرشیوی بیشت از حد معمول می‌شود. از طرف دیگر ما با موضوعی سروکار داریم که از هر طرف که به آن نگاه کنیم، نوستالژیک است، ولی کارگردان کمی از این مضمون دور شده است.

طوسی ادامه داد: بسیاری از جزئیات خیابان لاله‌زار در مستند فراموش‌شده است. نمونه‌اش کوچه ملی که در دوره‌های مختلف تاریخی تغییراتی بسیار داشته است. اما انتخاب منوچهر انور به عنوان گوینده نریشن از اتفاقات خوب فیلم است. او احساسات روایی فیلم را به بیننده منتقل کند.

زاهدیان: ما چطور دنیای مدرن را تجربه می‌کنیم

زاهدیان، کارگردان این مستند در پاسخ به صحبت‌های منتقد جلسه گفت: بسیار خوشحالم که استاد طوسی با نگاه منتقدانه به فیلم من نگاه کردند. چرا که سال‌ها از ایشان آموخته‌ام. اما «زمستان است» فیلمی نوستالژیک نیست و نمی‌خواستم فیلم نوستالژیک بسازم. تم ذهنی‌ام برمی‌گردد به این‌که ما چطور دنیای مدرن را تجربه می‌کنیم و اینکه چرا دوران گذار از سنت به مدرنیته این‌قدر برای ما طولانی است و اتفاق نمی‌افتد.

او ادامه داد: این مضمون ذهنی من است که کم‌وبیش در فیلم‌های قبلی که کار کرده‌ام نیز قابل‌ردیابی است. چون فکر می‌کنم این موضوعی است که همواره باید به آن توجه و علت آن را جست‌وجو کرد. علت اینکه چرا برای ما جریانی تکرار می‌شود و روبه‌جلو نمی‌رود. گاهی فکر می‌کنم این مسئله‌ای‌ست که هرکدام از ما باید برایش پاسخی پیدا کنیم.

زاهدیان با بیان این‌که تم پنهان «زمستان است» درباره جوان‌مرگی است توضیح داد: در دوره‌ای میل به روشنفکری و جهان مدرن وجود داشت اما در کودتای ۲۸ مرداد این آرمان به محاق رفت. روایت «زمستان است» شبیه به کسی است که راه می‌رود و می‌بیند که کارتون‌خوابی در گوشه خیابان افتاده است. لبه آستینش را نگاه می‌کند و می‌بیند که زردوزی شده است. با او که حرف می‌زند درمی‌یابد که فرانسوی هم بلد است. درنهایت می‌فهمد که او نجیب‌زاده است. حالا این سؤال برایش به وجود می‌آید که چطور به چنین سرنوشتی دچار شده. این افسوس یا غم نیست. بلکه تعریف سرگذشتی‌ست که اتفاق افتاده است.

درستکار، منتقد و مجری جلسه در تکمیل مباحث جلسه تأکید کرد: نمای نقطه نظر کارگردان را اگر این جوان‌مرگی ببینیم، زاویه دید فیلم درست است. اما بسیاری از مسائل دیگر هم هستند که در این مکان خاص جغرافیایی اتفاق افتاده‌اند. در نظر بگیرید فیلم درباره یکی از مهم‌ترین مکان‌ها و خیابان‌های تهران و شاید ایران است، خیابانی که هویت و شناسنامه ویژه خودش را دارد والا تهران و ایران که خیابان کم ندارد. نکته آن است که رویکرد فیلم در نمایش جغرافیای فرهنگی، حغرافیای اجتماعی، جغرافیای سیاسی و … در رفت و برگشت است و آن روند منظم که در تعریف و تبیین تاریخ این خیابان انتظار داریم گاهی دچار نقص و اختلال می‌شود و تزاحم موضوع پیش می‌آید.

در ادامه این نشست، منصوره اتحادیه درباره «زمستان است» گفت: به نظر من این فیلم موفق بوده است. چون لاله‌زار داستان‌هایی بسیار دارد و اگر قرار بود آقای زاهدیان به همه آن‌ها بپردازد، باید سریال می‌ساخت.

یکی از مخاطبان حاضر در این نشست از زاهدیان درباره علت رفت‌وبرگشت فیلم به گذشته و زمان حال سؤال پرسید و زاهدیان در پاسخ به او توضیح داد: آن فیلم‌هایی که وقایع را پشت سر هم طبق خط سیر وقوع آن‌ها تعریف می‌کنند، مستندهایی برای اطلاع‌رسانی هستند. آنچه برای من در این فیلم مهم بوده ارتباط دراماتیک بین پدیده‌هاست. اینکه این ارتباط بتواند شما را وارد قصه‌ای کند برایم مهم بود که شما به‌عنوان تماشاگر چه چیزی از فیلم دریافت می‌کنید. رفتن به گذشته و بازگشت به زمان حال کنتراست فضا را برای مخاطب ایجاد می‌کند.

طوسی: فیلم عامدانه از نگاه ویترینی فاصله گرفته است

طوسی درباره نکات مثبت فیلم «زمستان است» گفت: ویژگی بارز این فیلم برخلاف فیلم‌هایی مثل «تهران انار ندارد» این است که به شکل عامدانه از نگاه ویترینی و ژورنالیستی فاصله گرفته است. زبان بصری و فیلم‌نامه از متریال‌ها استفاده درستی داشته‌اند. گروه سازنده به‌خوبی توانسته‌اند از منابع آرشیوی استفاده درست کنند و به لحاظ فرم و زیباشناسی، آن را به‌درستی به کار بگیرند.

در انتهای این نخستین جلسه کانون فیلم خانه طهران، توسط مدیریت از کارگردان و منتقد نشست تقدیر شد.

نوشته آیین گشایش کانون فیلم خانه طهران برگزار شد/ نمایش مستند «زمستان است» اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.