شاهین امین، منتقد سینما، درباره ویژگیهای مستند ورزشی و تفاوت آن با گزارش ورزشی به سوره سینما [1] گفت: مستند ورزشی طیف گستردهای از موضوعات را در بر میگیرد؛ از روایت زندگی یک ورزشکار و پوشش یک رویداد ورزشی گرفته تا بررسی تأثیرات اجتماعی و فرهنگی ورزش. گاهی ورزش خودِ موضوع اصلی است و گاهی بستری برای پرداختن به مسائل انسانی و اجتماعی. به همین دلیل، مستند ورزشی میتواند با گونههای دیگر مستند نیز پیوند بخورد و محدود به یک قالب مشخص نباشد.
وی افزود: ورزش بهطور ذاتی واجد ظرفیتهای دراماتیک است. هر ورزشی با فراز و فرود، تعلیق، شکست، پیروزی و لحظات پیشبینیناپذیر همراه است و همین ویژگیها آن را به سوژهای جذاب برای سینما تبدیل میکند. این ظرفیتها به مستندساز امکان میدهد تا از دل واقعیت، روایتی دراماتیک و تأثیرگذار خلق کند.
امین تفاوت اصلی مستند با گزارش را افزودن لایههای معنایی دانست و توضیح داد: گزارش ورزشی در اصل وظیفه ثبت و پخش یک رویداد را بر عهده دارد و نهایتاً با انتخاب نماها و شیوه کارگردانی میتواند آن را جذابتر ارائه کند. اما مستند ورزشی باید فراتر از ثبت یک مسابقه یا رویداد عمل کند. مستندساز باید ایده و نگاه مشخصی نسبت به سوژه داشته باشد و بتواند معنایی تازه از دل آن استخراج کند. تفاوت اصلی مستند با گزارش در همین افزودن لایههای معنایی و روایی است.
او ادامه داد: مستند موفق صرفاً تصاویر را کنار هم نمیچیند، بلکه از دل یک مسابقه، یک شخصیت ورزشی یا یک رویداد، مفهومی فراتر از خود آن رویداد ارائه میدهد؛ مفهومی که میتواند به زندگی، امید، شکست، تلاش یا دیگر تجربههای انسانی مرتبط باشد.
فوتبال «عین خود زندگی»
این منتقد سینما با اشاره به ظرفیتهای ویژه فوتبال برای روایتهای سینمایی گفت: به تعبیر زندهیاد حمیدرضا صدر، فوتبال «عین خود زندگی» است. فوتبال سرشار از فراز و فرود، تعلیق و پیشبینیناپذیری است. در یک مسابقه ممکن است تیمی تا آخرین لحظه تحتفشار باشد اما درنهایت به پیروزی برسد. همین ویژگیها باعث میشود فوتبال از منظر دراماتیک، ظرفیت فوقالعادهای برای سینما داشته باشد.
وی افزود: البته ساخت فیلم خوب درباره فوتبال کار آسانی نیست. برخلاف ورزشهایی مانند بوکس، کشتی یا ورزشهای رزمی که معمولاً بر یک قهرمان و فضای محدود متمرکز هستند، فوتبال یک ورزش جمعی با اتفاقات پیچیده و فراوان در یک زمین بزرگ است و همین موضوع روایت سینمایی آن را دشوارتر میکند. به همین دلیل تعداد آثار شاخص درباره فوتبال، به خصوص در سینمای داستانی چندان زیاد نیست.اما در سینمای مستند به دلیل قابلیتهایی که دارد و آزادی عمل بیشتر نسبت به سینمای داستانی شاهد آثار خوبی به خصوص در ۲۰ سال گذشته بودهایم.
[2]
دور از گزارش نزدیک به روایت
امین با اشاره به رشد مستندهای فوتبالی در سالهای اخیر گفت: در یک دهه گذشته مستندهای متعددی درباره تاریخ فوتبال و چهرههای مطرح این ورزش ساخته شده که بسیاری از آنها فراتر از یک گزارش صرف عمل کردهاند و توانستهاند روایتهایی انسانی و ماندگار ارائه دهند. درواقع در میان مستندهای خارجی ازجمله آثاری که توجه من به آنها جلب شده است میتوانم به مستند «مارادونا به روایت کاستاریکا» اشاره کنم.
او درباره وضعیت مستند ورزشی در ایران نیز بیان کرد: تولید مستند ورزشی حرفهای نیازمند سرمایهگذاری و حمایت جدی است. بسیاری از سوژههای ورزشی، بهویژه در ورزشهای تیمی، هزینههای تولید بالایی دارند و بدون حمایت نهادها و سرمایهگذاران، ساخت آثار باکیفیت دشوار خواهد بود.
[3]
فیلمی که مخاطب عام را به مستند ورزشی جذب کرد
این منتقد سینما در پایان از مستند «جایی برای فرشتهها نیست» بهعنوان یکی از نمونههای موفق مستند ورزشی ایران یاد کرد و گفت: این فیلم از نظر کیفیت سینمایی، جذابیت دراماتیک و توانایی جذب مخاطب، اثری درخشان بود. اگر همزمان با همهگیری کرونا اکران نمیشد، میتوانست به موفقیت بسیار بیشتری در گیشه دست پیدا کند حتی شاید از پرفروشهای سال میشد. این مستند نشان داد که میتوان با حفظ کیفیت هنری، مخاطب گسترده را هم جذب کرد . «جایی برای فرشتهها نیست» الگویی موفق برای تولید مستندهای ورزشی در ایران ارائه داد. البته قبلتر «آتلان» هم تولید شده بود که یک مستند ورزشی درخشان بود و بسیار هم موردتوجه قرار گرفت اما دربرگیری «جایی برای فرشتهها نیست» را نداشت.