وحید سعیدی، روزنامهنگار و مستندساز، درباره وضعیت مستندهای فوتبالی در ایران و جهان به سوره سینما [1] گفت: اگر بخواهم آنچه در ایران بهعنوان مستند ورزشی تولید شده را با نمونههای شاخص جهانی مقایسه کنم، باید بگویم این قیاس شوخیای بیش نیست. در جهان، مستندهای متعددی درباره ستارههای فوتبال، از بازیکنان فعلی تا اسطورههای بازنشسته، ساخته میشود؛ از رونالدو و مسی گرفته تا زیدان و بسیاری از چهرههای بزرگ دیگر. در رشتههای دیگر ورزشی هم نمونههای درخشانی وجود دارد.
این روزنامهنگار ادامه داد: آنچه امروز بهعنوان مستند ورزشی در ایران میبینیم، در بهترین حالت ماکتی ابتدایی از یک مستند حرفهای است. تلاشهایی صورت گرفته، اما این آثار در مقایسه با تولیدات جهانی بسیار معمولی به نظر میرسند. چه در مستندهای پرتره و چه در آثار رویدادمحور، اغلب با آثاری روبهرو هستیم که فقط به سوژه نزدیک شدهاند و نتوانستهاند ابعاد مختلف آن را واکاوی کنند.
کارگردان مستند «بوی خون» با اشاره به برخی نمونههای داخلی افزود: مستندهایی که درباره چهرههایی مانند فرشاد پیوس، حمید علیدوستی یا علی پروین ساخته شدهاند، در مقایسه با آثاری که پلتفرمهایی مانند نتفلیکس یا شبکههایی چون HBO تولید کردهاند، بسیار معمولی هستند. در مستندهای خارجی، مخاطب چنان با شخصیت اصلی همراه میشود که احساس میکند او را بهخوبی شناخته است.
این مستندساز تأکید کرد: همچنین اگر موضوع یک رویداد ورزشی باشد، حجم تصاویر آرشیوی، اطلاعات و زوایای پنهان ارائهشده به مخاطب، تجربهای کامل و آموزنده ایجاد میکند. در مقابل، مستندهای ورزشی ایرانی معمولاً چیزی فراتر از دانستههای قبلی مخاطب ارائه نمیکنند و نهایتاً مجموعهای از گفتوگوها و اطلاعات محدود در اختیار او قرار میدهند.
این روزنامهنگار درباره دلایل محدود بودن مستندهای ورزشی در ایران گفت: به نظر من، ورزش و شخصیتهای ورزشی از سوی بخشی از جامعه مستندسازی، سوژهای جدی تلقی نمیشوند. در حوزههای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی مستندهای بسیار خوبی ساخته شده، اما کمتر شاهد حضور مستندسازان شاخص در حوزه ورزش هستیم.
وی ادامه داد: انگار تصور میشود این سوژهها اهمیت لازم را ندارند؛ در حالی که اگر مستندسازی حرفهای با همان حساسیت و دقتی که درباره شخصیتهای فرهنگی و اجتماعی کار میکند، به سراغ یک ورزشکار یا رویداد ورزشی برود، میتواند اثری ماندگار خلق کند.
سعیدی افزود: از سوی دیگر، برخی افرادی که وارد این عرصه میشوند، تجربه و تسلط کافی در مستندسازی ندارند و نمیتوانند حق مطلب را درباره سوژه ادا کنند؛ در حالی که فعالان حرفهای حوزههای دیگر معمولاً توان بیشتری در پرداختن به سوژه دارند.
او درباره آینده مستند ورزشی در ایران گفت: تا زمانی که مستندسازان حرفهای احساس نیاز نکنند که باید درباره رویدادها و شخصیتهای ورزشی آثار جدی بسازند، تحول خاصی رخ نخواهد داد. مستندسازان جوان نیز باید از شیفتگی و برخورد احساسی با سوژه فاصله بگیرند و با نگاهی حرفهای و همهجانبه به آن بپردازند.
این روزنامهنگار با اشاره به رویدادهایی مانند جام جهانی بیان کرد: معمولاً در چنین مقاطعی بیشتر شاهد برنامهسازی تلویزیونی هستیم تا تولید مستندهای ماندگار. در حالی که ضرورتی ندارد منتظر جام جهانی یا المپیک بمانیم؛ مدالآوران طلایی کشتی ایران یا بسیاری از قهرمانان ورزشی، خود سوژههایی ارزشمند برای مستندسازی هستند.
این کارگردان مستند بیان کرد: تولید مستند نیازمند سرمایه است. حتی اگر مستندسازی ایدهای خوب داشته باشد، بدون سرمایهگذار تحقق آن دشوار خواهد بود. بخش خصوصی معمولاً وارد این حوزه نمیشود؛ بنابراین نهادهای دولتی و فرهنگی باید با همکاری فدراسیونها و حامیان مالی، شرایط تولید را فراهم کنند. در غیر این صورت، این روند ادامه خواهد داشت و اتفاق ویژهای رخ نخواهد داد.
سعیدی در پایان گفت: مستندهای متعددی را که درباره بازیکنان و باشگاههای بزرگ فوتبال جهان ساخته شدهاند، دنبال کردهام. این آثار به دلیل برخورداری از تصاویر آرشیوی غنی، اطلاعات دقیق و روایت جذاب، مخاطب را سیراب میکنند و هر کدام دریچهای تازه برای شناخت یک بازیکن، یک باشگاه یا بخشی از تاریخ فوتبال میگشایند.