به گزارش سوره سینما [1]، این روزها کشورمان تاریخ را به گونهای ورق میزند که تا سالها از آن خواهند گفت. در تاریخ ملتها، روزهایی وجود دارد که تنها یک رویداد نیستند؛ روزهایی که به مرز میان دو دوره تاریخی تبدیل میشوند. این روزها، خیابانها تنها محل عبور جمعیت نیستند، بلکه به صحنه ثبت یکی از مهمترین لحظات یک کشور بدل میشوند.
در چنین بزنگاههایی، دوربینها نیز تنها شاهد ماجرا نیستند؛ آنها مشغول ساختن حافظه تصویری آیندهاند. اکنون که ایران در حال بدرقه رهبر شهید خود است، صدها دوربین از زوایای مختلف در حال ثبت لحظههایی هستند که شاید ارزش واقعی آنها نه امروز، بلکه سالها و حتی دههها بعد آشکار شود؛ زمانی که نسلهای آینده بخواهند بدانند ایران در این روزهای تاریخی چه چهرهای داشته است.
کمتر رویدادی را میتوان یافت که به اندازه یک بدرقه ملی، ظرفیت خلق روایتهای سینمایی داشته باشد. در چنین لحظههایی، سیاست، تاریخ، جامعه، فرهنگ، مذهب و احساسات عمومی در یک نقطه به هم میرسند و همین تلاقی، بستری کمنظیر برای مستندسازی فراهم میکند.
در نگاه نخست، آنچه دیده میشود خیابانهایی مملو از جمعیت، پرچمهایی که در باد به حرکت درآمدهاند، خودروهای حامل پیکر، نیروهای خدماتی، خبرنگاران، فیلمبرداران و مردم است؛ اما آنچه بعدها در آثار ماندگار باقی میماند، معمولاً این تصویر کلی نیست، بلکه جزئیاتی است که در همان لحظه شاید کمتر به چشم آمده باشند.
نگاه مادری که فرزندش را روی شانه گرفته است. دستهای پیرمردی که سالها از نزدیک یکی از مهمترین مقاطع تاریخ کشور را تجربه کرده و حالا برای آخرین وداع آمده است. نوجوانی که شاید نخستین حضور خود را در یک مراسم ملی تجربه میکند. امدادگری که ساعتها بیوقفه در میان جمعیت مشغول خدمت است. فیلمبرداری که میان انبوه دوربینها، به دنبال قابی متفاوت میگردد. تاریخ، بیش از آنکه در قابهای باشکوه ثبت شود، در همین لحظههای انسانی ماندگار میشود.
شاید به همین دلیل باشد که بزرگترین مستندهای تاریخ، کمتر به دنبال بازسازی عظمت یک واقعه بودهاند و بیشتر تلاش کردهاند احساسات انسانها را در متن آن رویداد ثبت کنند. تصویر زمانی ارزش تاریخی پیدا میکند که بتواند مخاطبی را که دهها سال بعد آن را میبیند، به دل همان روز ببرد؛ به گونهای که صدای جمعیت، سکوت خیابانها، اضطراب، اندوه و امید را احساس کند.
[2]
این روزها نیز ایران در حال شکل دادن به چنین آرشیوی است. گروههای مختلف مستندسازی، تصویربرداران خبری، عکاسان، آرشیویستها و فیلمسازان، هر کدام بخشی از این پازل بزرگ را ثبت میکنند. حاصل کار آنها فقط چند فیلم یا چند هزار قطعه عکس نخواهد بود؛ بلکه گنجینهای تصویری خواهد بود که در سالهای آینده بارها به آن رجوع خواهد شد.
تجربه نشان داده است که ارزش بسیاری از تصاویر تاریخی، با گذشت زمان چند برابر میشود. قابی که امروز شاید تنها تصویری از ازدحام جمعیت به نظر برسد، سالها بعد میتواند اطلاعات فراوانی درباره پوشش مردم، نشانههای شهری، شیوه برگزاری مراسم، نمادهای فرهنگی، زبان بدن افراد و حتی فضای اجتماعی آن دوره در اختیار پژوهشگران قرار دهد. به همین دلیل است که مستندسازی یک مراسم ملی، تنها ثبت احساسات یک روز نیست؛ ثبت لایههای مختلف زندگی یک جامعه در مقطعی خاص از تاریخ است.
از سوی دیگر، چنین رویدادهایی معمولاً آغازگر موج تازهای در سینمای مستند نیز هستند. بسیاری از آثار مهم نه در روز مراسم، بلکه پس از پایان آن شکل میگیرند؛ زمانی که فیلمساز فرصت پیدا میکند تصاویر ثبتشده را کنار هم بگذارد، به سراغ شاهدان برود، روایتهای مختلف را کنار یکدیگر بنشاند و از دل هزاران ساعت تصویر، داستانی منسجم بیرون بکشد.
در سالهای اخیر، سینمای مستند ایران بارها نشان داده است که در ثبت رویدادهای بزرگ اجتماعی و تاریخی، توانایی خلق آثاری ماندگار را دارد. تجربههای مختلف ثابت کردهاند که هرگاه فیلمساز از سطح واقعه عبور کرده و به لایههای انسانی، فرهنگی و اجتماعی رسیده، اثر او نیز عمر بیشتری پیدا کرده است.
همین مسئله، انتظارها را از مستندهای در حال تولید درباره بدرقه رهبر شهید افزایش میدهد.
وداع دو روزه در مصلی و تشییع باشکوه در تهران به پایان رسیده و وداعهای دیگر ادامه دارد اما آنچه امروز مقابل دوربینها قرار دارد، صرفاً یک مراسم نیست؛ مجموعهای از روایتهای انسانی است که هر کدام میتوانند به تنهایی سوژه یک فیلم باشند. هر چهره، هر نگاه، هر دستنوشته، هر پرچم، هر سکوت و هر اشک، قطعهای از روایتی بزرگتر است؛ روایتی که در نهایت تصویری از یک ملت در یکی از مهمترین مقاطع تاریخ خود ارائه خواهد داد.
شاید سالها بعد، وقتی پژوهشگران، مستندسازان یا نسلهایی که این روزها را از نزدیک تجربه نکردهاند، بخواهند به این مقطع تاریخی بازگردند، بیش از هر چیز به همین تصاویر رجوع کنند. آنها از خلال همین قابها خواهند فهمید که خیابانهای ایران چه حال و هوایی داشت، مردم چگونه در کنار یکدیگر ایستادند، شهر چه رنگی به خود گرفته بود و جامعه چگونه یکی از مهمترین روزهای تاریخ معاصر خود را پشت سر گذاشت.
از همین منظر، مستندهایی که این روزها در حال تولید هستند، فقط برای اکران در یک جشنواره یا پخش از یک شبکه تلویزیونی ساخته نمیشوند. آنها بخشی از حافظه تصویری ایران خواهند بود؛ حافظهای که با گذشت زمان، نهتنها ارزش خود را از دست نمیدهد، بلکه هر سال اهمیت بیشتری پیدا میکند. زیرا تاریخ، پیش از آنکه در کتابها خوانده شود، در تصویرها به یاد آورده میشود.