مستند «آغا حسن» تازهترین ساخته محمد سلیمیراد، روایتی از زندگی مردی است که عشق افراطیاش به فوتبال، زندگی شخصی و روابط خانوادگیاش را تحت تأثیر قرار داده است.
سلیمیراد درباره شکلگیری این مستند به سوره سینما [1] گفت: سالها پیش آغا حسن را در یک قهوهخانه کوچک در غرب کهگیلویه و بویراحمد دیدم. با دوستانم گاهی به آنجا میرفتیم و بهتدریج با او آشنا شدم. از همان ابتدا عکسهای بازیکنان پرسپولیس و رنگ قرمزی که تمام فضای قهوهخانه را فراگرفته بود، توجهم را جلب کرد. هرچه بیشتر با او معاشرت کردم، متوجه شدم علاقهاش به پرسپولیس فراتر از یک هواداری معمولی است و تقریباً همه زندگیاش حول این تیم میچرخد. همین موضوع باعث شد پیشنهاد ساخت مستندی درباره او را مطرح کنم.
کارگردان مستند «حماسه برنو» افزود: در رفتوآمدهایم با آغا حسن، با دوست صمیمیاش آقا علمدار، که طرفدار استقلال بود، هم آشنا شدم. کلکلهای فوتبالی این دو نفر، در کنار رقابت دیرینه پرسپولیس و استقلال، به نظرم ظرفیت تبدیل شدن به یک فیلم مستند را داشت.
این مستندساز درباره شخصیت اصلی فیلم گفت: آنچه مرا به ساخت این اثر ترغیب کرد، فقط علاقه آغا حسن به پرسپولیس نبود، بلکه تأثیر این علاقه بر تمام ابعاد زندگیاش بود. او حتی در موضوع ازدواج حاضر نبود از این علاقه فاصله بگیرد. خانواده دختری که قصد ازدواج با او را داشت، از او خواسته بودند هیجان فوتبالیاش را کمتر کند، اما نپذیرفت. باخت تیم محبوبش بهشدت بر روحیهاش اثر میگذاشت و خانوادهاش هم بارها به او تذکر داده بودند. از سوی دیگر، همان قهوهخانه سنتی را به محلی شبیه باشگاه هواداران پرسپولیس تبدیل کرده بود؛ ویژگیای که کمتر مشابه آن را دیده بودم.
سلیمیراد درباره شکلگیری روایت فیلم توضیح داد: بخش زیادی از این ویژگیها را در مرحله پژوهش و از طریق گفتوگو با خانواده و اطرافیان آغا حسن شناختم. آنها از سالها زندگی با او و تأثیر فوتبال بر تصمیمهایش گفتند. درعینحال، اتفاقات روز فوتبال، نتایج مسابقات و فرازوفرودهای لیگ هم همزمان با فیلمبرداری وارد روایت شد و قصه فیلم را همراه با زندگی شخصیت اصلی پیش برد.
[2]
کارگردان مستند «ماهر» درباره ماجرای خواستگاری آغا حسن هم گفت: این اتفاق کاملاً ریشه در زندگی واقعی او دارد. در فیلم، بخشی از این روایت را به آقا علمدار سپردیم تا واسطه این وصلت باشد. آغا حسن در زندگی واقعی هم میان عشق به پرسپولیس و زندگی مشترک قرار گرفته بود. خانواده دختر نگران بودند این تعصب فوتبالی بر آینده زندگی مشترکشان اثر بگذارد و خود آغا حسن هم صادقانه میگفت نمیتواند با کسی زندگی کند که از او بخواهد عشقش به فوتبال را کنار بگذارد یا کمتر کند. همین تضاد، به یکی از محورهای اصلی روایت فیلم تبدیل شد.
سلیمیراد درباره شیوه روایت مستند گفت: برخی سکانسهای فیلم ممکن است برای مخاطب رنگوبوی آثار داستانی داشته باشد، اما دلیلش این است که مدت طولانی در کنار آغا حسن بودیم و فرصت داشتیم بعضی موقعیتها را با کیفیت تصویری بهتر دوباره ثبت کنیم. از عوامل حرفهای استفاده کردیم و در برخی صحنهها میزانسن داشتیم، اما همه اتفاقاتی که در فیلم دیده میشود ریشه در واقعیت زندگی آغا حسن دارد و چیزی از بیرون به او تحمیل نشده است.
کارگردان مستند «همداد» با اشاره به نسبت میان مستندسازی و بازآفرینی برخی موقعیتها افزود: امروز مخاطب به دنبال روایتی است که بتواند از ابتدا تا انتها آن را دنبال کند. به همین دلیل، ساختار روایت را در مرحله پیشتولید طراحی کردیم، اما پایان فیلم همچنان وابسته به واقعیت بود و نمیدانستیم چه اتفاقی خواهد افتاد. حتی برای هر دو حالت قهرمان شدن یا نشدن تیم محبوب آغا حسن برنامهریزی کرده بودیم و این احتمال هم وجود داشت که فیلم نیمهتمام بماند یا او دیگر همکاری نکند؛ اتفاقاتی که بخشی از ذات سینمای مستند است.
این کارگردان ادامه داد: آغا حسن خیلی زود با دوربین ارتباط برقرار کرد و همین موضوع باعث شد برخی صحنهها برای مخاطب شبیه فیلم داستانی به نظر برسد، درحالیکه او هیچ تجربه بازیگری نداشت و تنها به دلیل رابطهای که طی مدت طولانی میان ما شکل گرفته بود، مقابل دوربین راحت رفتار میکرد. معتقدم مرز میان سینمای مستند و داستانی باید حفظ شود، اما مستند گاهی میتواند برای جذابتر شدن روایت به سینمای داستانی نزدیک شود و دوباره به جایگاه اصلی خود بازگردد.
[3]
وی درباره نمایش فیلم هم گفت: هنوز «آغا حسن» حتی برای شخصیت اصلی فیلم هم نمایش داده نشده و آنها فقط تیزر را دیدهاند. منتظریم نخستین نمایش رسمی فیلم در یک جشنواره یا رویداد سینمایی باشد. امیدوارم این اتفاق هرچه زودتر رخ دهد، چون این فیلم برای مخاطب عام ساخته شده و میتواند با تماشاگر ارتباط برقرار کند.
سلیمیراد با اشاره به مضمون اصلی فیلم تأکید کرد: «آغا حسن» فقط درباره رقابت پرسپولیس و استقلال نیست، بلکه تلاش میکند آسیبهای اجتماعی ناشی از تعصب افراطی فوتبالی را نشان دهد؛ اینکه علاقه به فوتبال، اگر از حد تعادل خارج شود، چگونه میتواند بر روابط خانوادگی، تصمیمهای شخصی و زندگی افراد اثر بگذارد. آغا حسن تنها یک نمونه از هزاران هواداری است که میتوان مشابه او را در جامعه دید.
کارگردان مستند «سرباز شماره صفر» افزود: از طرفی، این فیلم تاریخ مصرف هم دارد. بسیاری از بازیکنانی که هنگام فیلمبرداری در تیمها حضور داشتند، امروز جابهجا شدهاند و فضای فوتبال تغییر کرده است. به همین دلیل امیدوارم هرچه زودتر امکان نمایش فیلم فراهم شود تا مخاطب آن را در همان حالوهوایی که ساخته شده، تماشا کند.
این مستندساز درباره نقش اکران آنلاین و پاتوقهای مستند در دیده شدن آثار گفت: با توجه به محدود بودن اکران عمومی مستندها، اکران آنلاین امروز بهترین بستر برای نمایش این آثار است. پاتوقهای مستند مخاطبان خاص خود را دارند، اما پلتفرمهای آنلاین این امکان را فراهم میکنند که فیلمها، بهویژه آثاری که برای مخاطب عام ساخته شدهاند یا فرصت حضور گسترده در جشنوارهها را ندارند، به طیف وسیعتری از مخاطبان برسند.