ابوالفضل توکلی، کارگردان مستند، درباره محتوای «باهنرمندی: عزت»، پرترهای درباره عزتالله رمضانیفر به سوره سینما [1] گفت: این فیلم مانند بسیاری از آثار پرتره، مسیر زندگی و هنری او را از تولد و خانواده تا ورود به عرصه هنر و فعالیتهایش دنبال میکند.
توکلی ادامه داد: یکی از محورهای مهم فیلم، نقش رمضانیفر در شکلگیری و تثبیت برخی تیپهای خاص بازیگری است؛ مسیری که با حضور او در «گاو» داریوش مهرجویی آغاز شد و پس از آن نیز این نوع نقشها بیشتر به او پیشنهاد شد، هرچند خودش علاقهمند به تجربه نقشهای متنوعتری بود. مهرجویی در «پستچی» نیز بار دیگر از او دعوت کرد و رمضانیفر در ادامه با چند کارگردان مطرح سینمای ایران همکاری داشت؛ نقشهایی که به بخشی از شناسنامه و امضای بازیگری او تبدیل شدند و در کنار فعالیتهای تئاتری، در فیلم مورد توجه قرار گرفتهاند.
کارگردان «خانه منوچهر» افزود: یکی از وجوه کمتر شناختهشده زندگی رمضانیفر، دوره آموزشی او در زمینه فیلمبرداری و فعالیت در گروه فیلمبرداری وزارت فرهنگ و هنر آن زمان است. همچنین حضور او در یک تئاتر باعث شد داریوش مهرجویی او را ببیند و همین آشنایی، مسیرش را به سمت بازیگری تغییر دهد و فعالیت اصلی او در این حوزه شکل بگیرد.
کارگردان «تماشاگر بهار» با تأکید بر اینکه فیلم صرفاً مرور کارنامه هنری عزتالله رمضانیفر نیست، گفت: تلاش کردیم وجوه کمتر دیدهشده زندگی و شخصیت او را نیز به تصویر بکشیم و خاطرات و روایتهای جذاب را از زبان خودش در فیلم بیاوریم. یکی از این موارد، نمایش خصوصی «گاو» برای ویلیام وایلر در جریان سفر او به ایران است که بازی رمضانیفر نیز مورد توجه وایلر قرار گرفت؛ اتفاقی که علاوه بر جذابیت برای مخاطب، بخشی از تاریخ سینمای ایران را روایت میکند.
کارگردان «از کودکی تا کودکی» درباره ویژگیای که بیش از همه در شخصیت رمضانیفر برای او جذاب بوده است، گفت: چیزی که از ابتدا برای من جذاب بود، خودِ شخصیت اوست. رمضانیفر کاملاً خودش است و همان چیزی که در رفتار اجتماعی او میبینیم، مقابل دوربین و در زمان فیلمبرداری نیز وجود دارد. پیشنهاد ساخت فیلم را بهراحتی پذیرفت و مقابل دوربین نیز بسیار راحت صحبت کرد؛ همین صراحت و بیتکلفی برای من جذاب بود.
وی افزود: افرادی هم که درباره او با آنها صحبت کردم، تقریباً همین نظر را داشتند؛ اینکه رمضانیفر چیزی برای پنهان کردن ندارد و از کارهایی که انجام داده خجالتزده نیست. اگر کاری را خوب ندانسته، صریح میگوید و اگر کاری را دوست داشته، همان را بیان میکند. او با وجود سابقه طولانی در بازیگری، ژست نمیگیرد و شخصیتی کاملاً بیتکلف دارد.
توکلی درباره چالشهای تولید این مستند گفت: از نظر همکاری با آقای رمضانیفر چالش خاصی نداشتیم و همکاری ایشان بسیار خوب بود، اما همزمانی تولید با جنگ، برنامهریزی برای تصویربرداری را دشوار کرد. قرار بود با حضور در لوکیشنها و گروههای تئاتری مختلف، فیلم به مصاحبه محدود نشود، اما اجراهای تئاتری و حتی اجرای دیگری که قرار بود ایشان در آن بازی داشته باشد، به دلیل شرایط جنگی لغو شد و بخشی از برنامهریزی اولیه تغییر کرد.
[2]
این کارگردان درباره جایگاه مستندهای پرتره هنرمندان گفت: مردم این نوع مستندها را دوست دارند، چون اطلاعاتی درباره شخصیتهای هنری شناختهشده و محبوبشان به دست میآورند؛ البته این جذابیت زمانی بیشتر میشود که فیلم از نظر روایت و ساختار نیز مخاطب را همراه کند. توکلی افزود: مستندهای پرتره در آینده میتوانند به نوعی گنجینه تبدیل شوند؛ چراکه با معرفی یک هنرمند، تنها زندگی یک فرد ثبت نمیشود، بلکه بخشی از تاریخ تئاتر، سینما، تلویزیون و دیگر حوزههای فرهنگی و هنری نیز در آن ثبت خواهد شد.
وی ادامه داد: برای مثال، وقتی رمضانیفر در فیلم از تئاترهای قدیمی، هنرمندان آن دوره و عکسهایشان صحبت میکند، در واقع بخشی از تاریخ تئاتر ایران نیز در این مستند ثبت میشود. به همین دلیل، این آثار علاوه بر معرفی هنرمندان، میتوانند در آینده به منابعی برای شناخت و پژوهش درباره تاریخ فرهنگی و هنری کشور تبدیل شوند.
کارگردان «فریدون برادر منوچهر» درباره جایگاه مستندهای پرتره در جشنواره «سینماحقیقت» گفت: من خودم در سالهای ابتدایی جشنواره به عنوان مدیر اجرایی فعالیت داشتم و بعدها نیز چند سال فیلمهایم در جشنواره حضور داشتند. به نظرم جشنواره و هیئت انتخاب، ناخودآگاه بیشتر به سمت فیلمهای اجتماعی میروند؛ چراکه جذابیت و چالشهای این آثار در ساختار و بیان، آنها را برای جشنوارهها جذابتر میکند.
توکلی تأکید کرد: این موضوع را فارغ از فیلم پرترهای که خودم ساختهام مطرح میکنم. ممکن است فیلمهای پرتره و اجتماعی از نظر امتیازدهی برابر باشند، اما فیلم اجتماعی به دلیل جذابیت و مخاطب بیشتر، شانس بالاتری برای انتخاب دارد. شاید بهتر باشد در جشنوارههایی مانند «سینماحقیقت» بخش جداگانهای برای فیلمهای پرتره در نظر گرفته شود تا این آثار نیز فرصت بیشتری برای دیده شدن پیدا کنند.
کارگردان «آبی روشن» درباره ضرورت تولید مستندهای پرتره هنرمندان اظهار کرد: ساخت این فیلمها بسیار ضروری است؛ چراکه هنرمندانی که درباره آنها مستند ساخته میشود، شناسنامههای فرهنگی کشور هستند و ثبت و ماندگار کردن مسیر زندگی و فعالیت آنها برای رشد فرهنگی و استفاده آیندگان ارزشمند است. وی افزود: برای مثال، در برخی فیلمها به ورود دوبله به ایران و رشد آن در دهههای ۳۰ و ۴۰ پرداختهام؛ اتفاقی که نشان میدهد ثبت تاریخ هنر، تنها ثبت زندگی یک فرد نیست، بلکه بخشی از تاریخ فرهنگی کشور است.
توکلی در پایان با اشاره به تجربه تدریس خود در دانشگاه گفت: مستندهای پرتره میتوانند به شناخت هنرمندان و تاریخ هنر ایران و آشنایی دانشجویان با نقش آنها در شکلگیری این تاریخ کمک کنند. البته این مسئله دوطرفه است و مخاطب نیز باید این آثار را ببیند و دنبال کند. متأسفانه بخشی از دانشجویان امروز کم فیلم میبینند و مطالعه میکنند، در حالی که شناخت تاریخ سینما و هنر بدون تماشای فیلم و مطالعه مستمر ممکن نیست.