فیلم سینمایی «اخت الرضا» که به کارگردانی سیدمجتبی طباطبایی و تهیه‌کنندگی جعفر ادیب در سازمان سینمایی سوره با مشارکت آستان مقدس حضرت معصومه (س) تهیه و تولید شده است، یکشنبه ۲۲ مهرماه همزمان با شب وفات حضرت معصومه(س) حوالی ساعت ۱۸:۱۵ روانه آنتن شبکه دو سیما می‌شود.

نوشته فیلم سینمایی «اخت الرضا» به شبکه دو می‌آید اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

بدین ترتیب این فیلم که به داستان سفر بانوی کرامت حضرت فاطمه معصومه (س) از مدینه تا قم و حوادث تاریخی و توطئه‌های مأمون می‌پردازد، از ۱۶ ژوئن برابر با ۲۷ خرداد و همزمان با ۹ ذی‌الحجه که مصادف با شب عید قربان است، به مدت ۲۰ روز در مسرح الوطنی و سینما الرشید کشور عراق به نمایش در می‌آید.

همچنین «اخت الرضا» که محصول سازمان سینمایی سوره است و با مشارکت آستان مقدس حضرت معصومه (س) و عتبه حسینیه ساخته شده، در شهر کربلا طی یک اکران خصوصی با حضور مسولان عتبات عالیات نمایش داده می‌شود.

پخش بین‌الملل این اثر سینمایی برعهده مرکز بین‌الملل سوره است.

نوشته «اخت الرضا» در سینماهای بغداد روی پرده می‌رود اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

بر همین اساس این فیلم سینمایی فردا در بستر پلتفرم‌های فیلیمو، روبیکا، تلوبیون، شاد و اپرا عرضه خواهد شد.

«اخت الرضا» محصول سازمان سینمایی سوره با مشارکت آستان مقدس حضرت معصومه سلام الله علیها و عتبه حسینیه به کارگردانی سیدمجتبی طباطبایی و تهیه‌کنندگی جعفر ادیب است و در پاییز ۱۴۰۲ توسط پخش بهمن سبز در سینماهای سراسر کشور به اکران درآمد.

نوشته «اخت الرضا» راهی شبکه نمایش خانگی می‌شود اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

بالطبع پرسش‌هایی برآمد، از قبیل آنچه مفاهیم و تاریخ می‌نامیم. فیلم‌های تاریخی فقط بازگوکننده تاریخ نیستند و بازنمایی یک چهره یا دوران. بلکه بیش از این‌ها همچون دستگاه ایدئولوژیک دوران خود به کار می‌افتند تا از منظر فیلم‌ساز سوژه و تاریخ را تعریف و تفسیر کنند. چنانچه این تفاوت را در  تعریف و تفسیر بازنمایی زندگی حضرت رسول(ص) نزد عقاد و مجیدی دیدیم و چشیدیم.

«اخت الرضا» نیز به نظر حقیر باید بر مدار ایدئولوژی اش، دیده و تحلیل شود، آنچه که فیلم ادعا دارد نمایش زنان تأثیرگذار تاریخ اسلام است. چیزی که باید دقیق و روشن آن را نوشت و تصویر کرد تا بتوان تاریخ را ورق زد، و باید پلی و نسبتی میان سوژه تاریخی و امروز زد تا دست به دامان ایدئولوژی برساخته شد. «اخت الرضا» در برابر این بازسازی تاریخی، یک فیلم لازم و ضروری است اما نکته قابل تأمل اش، واکنشی بودنش است و نه کنش‌مند بودن آن و این دقیقا مسئله‌ای است که می‌توان سر آن بحث و گفت‌وگو کرد و سؤالاتی مهم پرسید، زمانی که با جهان معاصر خود و نیازهایش آشنا نباشیم نمی‌توانیم در آن جریانی ایجاد کنیم بلکه همیشه به فکر واکنش به دیگر جریانات هستیم و فیلم «اخت الرضا»، به جز مسائل فرمی و هنری، از این مسئله رنج می برد. نباید مسئله زن در جامعه موضوعیت بیرونی پیدا کند تا بدنبال مصادیق تاریخی و دینی اش رفت، بلکه باید پیش از این‌ها تاریخ را ساخت تا دیده و درک و تحلیل شود. با این تفاسیر باید به دیدن فیلم نشست تا آن را قضاوت کرد. و شاید هم فیلم آغازی باشد برای یک راه سخت و صعب العبور. نمی‌توان آینده را پیش‌بینی کرد. اما باید برایش دست به ساخت زد، ساختی در نسبت با امروز و جریانات آن.

نوشته تاریخ، کنش یا واکنش اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

همچنین موسیقی مجموعه «مرداب» که در شبکه نمایش خانگی در حال پخش است نیز از ساخته‌های مسعود سخاوت‌دوست است. به بهانه آثار در حال اکران و پخش این آهنگساز با او به گفتگو نشستیم که در ادامه می‌خوانید.

عمده موسیقی «اخت الرضا» بر فلوت عربی، قانون و عود استوار است

*چه شد که به پروژه سینمایی «اخت الرضا» دعوت شدید؟ کمی از تجربه آهنگسازی این فیلم بگویید.

پروژه «اخت الرضا» بعد از فیلمبرداری و تدوین نهایی به دست من رسید. تقریبا فرصت مناسبی هم برای ساخت قطعات آن داشتم. یک بحث جغرافیایی و یک بحث تاریخی در این فیلم مطرح بود که سعی شده هر دوی آن ها در موسیقی متن لحاظ شوند. هم جغرافیا و تغییر اقلیم (در مسیر سفری که در فیلم صورت می گیرد)، در موسیقی لحاظ شده و هم بحث تاریخی- مذهبی در آن گنجانده شده است.

از نغمه های مذهبی و سازهایی که برای موسیقی های مذهبی عرب زبان (بخش هایی از سرزمین های فارس که زبان عربی داشتند)، استفاده می شود، در موسیقی این فیلم استفاده کردیم. ارکستراسیون بزرگ است اما سازهای اصلی، سازهای محلی و سازهای فرهنگی آن اقلیم هستند. عمده موسیقی روی سه ساز فلوت عربی (نی)، قانون و عود استوار است. در کنار این سازها از آواهایی نیز استفاده کردیم که نمی دانم روی کدام نسخه کار شده اند، چون ما دو نسخه موسیقی کار کردیم؛ یک نسخه حتی آوای فارسی هم داشت که یک دعایی بود و یک شعری که در مدح حضرت معصومه (س) گفته شده بود، قسمتی از ملودی (آنجایی که کاروان ها به سرزمین فارس می رسند) در آن ایرانی شده بود و آوای زنانه هم داشتیم که بعضا به صورت لالایی یا در بعضی موارد خیلی صاف و نرم بافت ارکستری و محلی را پوشش می داد.

استفاده از سازهای محلی یک امتیاز برای موسیقی فیلم محسوب می شود

*این دقیقا همان ویژگی است که شما را از باقی آهنگسازان متمایز می کند، اینکه در سازبندی از جغرافیای فیلم استفاده می کنید، این کار را در فیلم های دیگری مانند «موقعیت مهدی»، «بدون قرار قبلی» و حالا در «اخت الرضا» هم انجام دادید. اساسا چالش های انجام چنین کاری چیست؟ چراکه دایره سازها زیاد هستند و هر کدام تخصص خود را می طلبند. چگونه برای ساخت موسیقی یک فیلم آماده می شوند؟

در واقع استفاده از سازهای محلی الزامی برای موسیقی فیلم نیست اما اگر وجود داشته باشد یک امتیاز و مزیت محسوب می شود. ما موسیقی های غنی داریم که به لحاظ تاریخی کمتر از سازهای محلی استفاده کردند یا حتی از ملودی های محلی استفاده نکردند و اصلا ملودی محور نبودند! اما اگر استفاده شود یک گزینه و انتخابی است که می تواند امتیاز و مزیت محسوب شود.

به هر حال ما «رپرتوار^۱» که به واسطه همراهی ارکستر تنظیم شده باشند را در حوزه موسیقی فیلم کم داریم، از این رو ورود به این ساحت یک چالش محسوب می شود. چون شما رپرتوار کم دارید یعنی نمی توانید رفرنس بدهید که فلان ساز محلی در فلان فیلم در یک ارکستر بزرگ استفاده شده است! اگر هم باشد خیلی انگشت شمار است. خصوصا در بحث موسیقی ایران که این یک موضوع جدی تری است.

به هر حال این کار مورد علاقه ما هست. ما در دانشگاه بحث های موسیقی شناسی قومی را می خواندیم ولی شاید هیچوقت در فضای دانشجویی موقعیت نبود که آن را به عرصه عمل درآوریم. امروز در موسیقی فیلم ما می توانیم آن تئوری ها را عملی کنیم و این چالش را انجام دهیم و به نتیجه برسانیم.

دوست دارم موسیقی فیلم هایی را کار کنم که جنبه های روانشناختی دارند

*دو فیلم در اکران، یک سریال در حال پخش در نمایش خانگی و یک فیلم هم در راه اکران دارید، هر کدام از این آثار فضا و ژانر متفاوت خود را دارند، یک مقدار درباره این موضوع صحبت کنید که سلیقه خود شما در ساخت موسیقی فیلم به کدام یک از این ژانرها نزدیکتر است؟

عموما سلیقه ویژه ای نسبت به موسیقی فیلم ندارم. چون همه ابعاد موسیقی و همه ژانرها را دوست دارم و نسبت به هیچکدام تمایل ویژه تری ندارم. هر کدام چالش های خاص خود را دارند. هم موسیقی های ارکسترال با ارکستر بزرگ و سمفونی چالش برانگیز است و هم موسیقی هایی که مینیمال و محلی هستند، با تک ساز اجرا می شوند و جنبه های روان شناختی دارند، آن ها هم برای من جذاب هستند.

فیلم هایی که شما نام بردید در ژانرهای مختلفی هستند. یکی تاریخی، یکی اجتماعی و یکی سیاسی است و هر سه اتمسفر خاص خود را دارند اما اگر از من می پرسید که کدام حوزه را بیشتر می پسندم، باید بگویم که بیشتر دوست دارم جنبه های روانشناختی را کار کنم چون به هر حال همه این ها را می توانم با یک اشل و الگو جلو ببرم اما جنبه های روان شناختی در موسیقی برای من از یک پیچیدگی خاصی برخوردار هستند.

*یعنی اگر همزمان دو پیشنهاد باشد که یکی از آن ها روان شناختی است، آن را می پذیرید؟

نه! صرفا اینگونه نیست که اگر دو فیلم باشد که یکی از آن ها روان شناختی و یکی مثلا سیاسی یا اجتماعی است، من به سمت روان شناختی بروم! اما روی فیلم هایی که جنبه های روان شناختی دارند تمرکز و فوکوس بیشتری دارم. هر فصل کاری هم نسبت به یک جنبه علاقه نشان می دهم، بعضا تمایل به اجرای موسیقی محلی دارم. اما در کل همه این ها برای من از یک ارزش مساوی برخوردار هستند.

*از نظر روان شناختی چه فیلمی را کار کردید که بتوان از آن نام برد؟

فیلم «برف آخر» که یک جنبه روان شناختی و معرفت شناختی داشت و مواجهه انسان با خودش بود. هر فیلمی که این روزها با چالش خودشناسی همراه باشد، با انرژی مضاعفی آن را قبول می کنم.

با شخصیت ها، داستان و جهان صوتی کارگردان همزادپنداری می کنم

*طی این سال ها مخصوصا از اواسط دهه ۹۰ شما جزو چند آهنگساز اولی هستید که بسیار پرکار بودید. سال گذشته دو فیلم «عطر آلود» و «شماره ۱۰» را در جشنواره داشتید که سیمرغ هم گرفتید. کارنامه هنری شما را که مرور می کنیم و موسیقی هایتان را که به یاد می آوریم متوجه می شویم که هیچکدام از دو فیلم شبیه به هم نیستند. یعنی اگر سال گذشته را هم در نظر بگیریم هر دو اثر شما کاملا با هم متفاوت بودند. چه می شود که به تکرار نمی افتید؟ حتی اگر همزمان چندین کار را در دست ساخت داشته باشید باز هم هیچکدام شبیه به دیگری نمی شوند!

پاسخ به این سوال نیازمند ارجاعات برون متنی است. زمانی که قرار است موسیقی دراماتیکی ساخته شود، علاوه بر تکنیک های آهنگسازی نیاز است که نسبت به صنف های مختلف هنری (در حد کافی و گاهی در حد حرفه ای) شناخت داشته باشیم. در رابطه با تئاتر، سینما، ادبیات حتی در رابطه با فلسفه لازم است که یک رویکرد شناختی خوبی وجود داشته باشد. این باعث می شود که در آن مقطع و شرایط، وقتی روی موضوعی با تمام ابعاد آن فکر و فوکوس می کنیم، جنبه های دیگر و موسیقی های دیگری که در ذهنمان هست را بلوکه کنیم و ببندیم. مثل بازیگری که می تواند چندین نقش را در یکسال کاری بازی کند، ما هم چنین شرایطی داریم، البته اگر بتوانیم برون صنفی و فراتر از صنف آهنگسازی فکر کنیم. ما هم گاهی با شخصیت ها، داستان و جهان صوتی کارگردان همزادپنداری می کنیم. هر کدام هم حالت های خاصی در ما ایجاد می کنند و مدیریت این حالت ها باعث می شود که شما بتوانید چندین کار را با جنس های مختلفی تجربه کنید.

هر تغییر محتوایی که در سینما رخ می‌دهد روی موسیقی فیلم هم تاثیر می‌گذارد

*ساختار ساخت موسیقی متن نسبت به گذشته دستخوش تغییرات اساسی شده، این روند تغییرات به چه شکلی بوده تا به چیزی که امروز می شنویم رسیده است؟

موسیقی فیلم یک هنر وابسته است و نمی تواند به طور مستقل وجود داشته باشد. محتوای موسیقی فیلم را خود فیلم ایجاد و حمایت می کند و از این جهت هر تغییری که به لحاظ محتوایی در سینما اتفاق می افتد، مستقیم یا غیرمستقیم روی موسیقی فیلم هم تاثیر می گذارد. امروزه ضبط هایی که در حوزه موسیقی فیلم انجام می شوند به ندرت به اندازه و شکوه سال های قبل هستند و هرچقدر جلوتر می رویم محدود و محدودتر می شوند.

موسیقی فیلم به سمت مینیمالیسم حرکت می کند

من خودم را عرض نمی کنم بلکه به طور کل می گویم. موسیقی فیلم به سمت مینیمالیسم حرکت می کند و بعضا به صورت موسیقی افکتیو خود را نشان می دهد. این بخاطر محتوایی است که در آثار سینمایی حال حاضر تولید می شوند. کارهای طنز و سرگرمی و اینترتیمنت را ملاک قرار نمی دهم بلکه بحث آرت را مطرح می کنم.

در زمینه فرم نیز یک بحث تاریخی وجود دارد، ما هر چقدر که جلوتر می رویم ابزارآلات پیشرفت می کنند. زمانی شما برای اینکه صدای نی یا فلوت در فیلمتان باشد باید استودیو آفیش می کردید، نوازنده را پیدا می کردید، نت می نوشتید، نوازنده می نواخت، ضبط آنالوگ می شد و … اما امروزه یک ارکستر بزرگ را می توانند با ابزارآلات کامپیوتری شبیه سازی کنند. البته بحث من این نیست که چقدر موفق یا ناموفق هستند! بحث این است که به لحاظ فرم و ارائه محتوا دچار تغییرات شده ایم.

موسیقی الکترونیک خیلی از آهنگسازان را از گود بیرون کرده است!

موسیقی الکترونیک خیلی ها را آهنگساز کرده و خیلی از آهنگسازان را از گود بیرون انداخته است. آن هایی که نتوانستند خود را با موسیقی الکترونیک سازگار کنند علی رغم اینکه آهنگسازان بزرگی بوده اند اما امروز بیکار و از میدان رانده شده اند. بالعکس کسانی را می بینیم که شاید تحصیلات خیلی کمی (نه الزاما آکادمیک بلکه تجربی) در حوزه موسیقی دارند اما یک شبه کارهای سینمایی انجام می دهند و موسیقی فیلم می سازند بدون اینکه به کوچکترین المان و اصول آهنگسازی آشنایی داشته باشند و فقط صرفا با ابزارآلات الکترونیک به این ساحت ورود می کنند. این تغییرات اجتناب ناپذیر است.

هوش مصنوعی کنارگذاشتنی نیست!

*اینجا بحث هوش مصنوعی مطرح می شود، به نظر شما وجود هوش مصنوعی تا چه اندازه مفید است و چقدر برای آهنگساز محدودیت ایجاد می کند؟ اساسا اینکه وجود دارد می تواند به کار آهنگسازی یک آهنگساز حرفه ای کمک کند؟

در رابطه با هوش مصنوعی قضاوت اخلاقی نمی کنم. فقط یک موضوع را باید خاطرنشان کنم، آن هم این است که خوب و بد بودن هوش مصنوعی از اساس مساله نیست. به این علت که به هر حال اتفاقی است که رخ می دهد! صرف اینکه ما به آن انگ بد بودن بزنیم و کنارش بگذاریم، نیست. چرا که اصلا کنار گذاشتنی نیست. این اتفاق می افتد و خودش را در تمام ساحات جامعه هم نشان خواهد داد. امروز ما در اولین قدم هوش مصنوعی هستیم و با پیش بینی هایی که شده در چند سال دیگر خیلی عجیب و غریب تر (نمی گویم فاجعه آمیزتر) و باورنکردنی تر از اتفاقات امروز برای آن رخ می دهد.

ممکن است زمانی فرا برسد که شما اسم آهنگساز فیلمتان را به هوش مصنوعی (AI) بدهید و از آن بخواهید برای فیلمتان آهنگسازی کند و آقای هانس زیمر، برنارد هرمن و … شروع به آهنگسازی می کنند. چون استایل یک آهنگساز را می توانند شبیه سازی کنند. این اتفاقاتی است که در آینده توسط هوش مصنوعی می افتد و ما تازه در گام اول آن هستیم. اینکه خوب یا بد است، بهتره بگوییم که فقط هست، ناگریز است و نمی توانیم کاری بکنیم.

نسل بعدی آهنگسازان را نسل  هوش مصنوعی (AI) می دانم

اگر در جهت احساسات و عواطف استفاده شود و به اندیشه انسانی عمق ببخشد، تجربیات جدیدی پیش پای انسان می گذارد که ثمره خوبی خواهد داشت، در غیر اینصورت مضرات خود را دارد. مانند ماشین که باعث آلودگی می شود، داستان هوش مصنوعی هم همین است. بنابراین من قضاوت نمی کنم، خودم هم استفاده می کنم. من نسل بعدی آهنگسازان را نسل  (AI) می دانم. ما الان در نسلی هستیم که موسیقی الکترونیک استفاده می کنیم و تازه ابتدای هوش مصنوعی قرار داریم، نسل بعدی به طور مطلق از  (AI) استفاده می کند.

*شما موسیقی سریال، تئاتر و سینما کار کردید اما چیزی که در کارنامه هنری شما جالب توجه است، ساخت موسیقی برای مستند است، این تنوع را چگونه مدیریت می کنید؟ هر کدام از این ها فضای منحصر به خود را می طلبند. در یکسری از بخش ها سلیقه مخاطب مطرح می شود و در یکسری از بخش ها شما به صلاح دید خودتان آنچه را که برای یک اثر مناسبتر است اجرا می کنید. چگونه می توان یکدست این کار را انجام داد؟

توضیح این سوال در یک مصاحبه نمی گنجد که ما چطور شاخه ها و گونه های مختلف هنری را در کنار هم مدیریت می کنیم. قطعا قبل از آن، باید به لحاظ شناختی یک آگاهی نسبت به هر گونه ای وجود داشته باشد و بعد باید این آگاهی خود را در ساحت آن هنر نشان دهد؛ اما اینکه این اتفاق چگونه رخ می دهد شاید بتوان پاسخ داد که در گفتمان با کارگردان!

فارغ از اینکه فیلم و ژانر آن چه چیزی است، اول از همه از کارگردان می خواهم که جهان صوتی آن را برای من شرح دهد. وقتی جهان صوتی را با تبدیل های صوتی که انجام می دهم، مشخص می کنم، می بینم که مخاطبین ما چه کسانی هستند و چه چیزی مورد نظرشان است. آیا اساسا برای کارگردان مخاطب خاص مهم است یا مخاطب عام؟! در مدیای تلویزیون مخاطبین بدون استثنا عام هستند و اولویت باید روی مخاطبین عام باشد اما در سینما این کارگردان است که باید بگوید جامعه هدف مخاطبینش چیست. این ها باعث می شود که ما چندین مولفه را به تابع دستوری بدهیم و آن تابع تصمیم بگیرد که قرار است چه نوع موسیقی اجرا شود.

من اگر بخواهم از یک لایه زیرینی صحبت کنم باز هم باید بگویم که شما در مرحله اول باید بتوانید جهان صوتی مخاطب را بشناسید، این مخاطب ممکن است کارگردان یا مخاطب فیلم باشد. برای این شناخت نیاز به گفتگو دارید و برای این گفتگو به ادبیات گفتگو نیازمند هستید. ادبیات گفتگو بدون منطق، فلسفه، روان شناسی و جامعه شناسی یک دور باطل، وقت تلف کردن و فرسایشی خواهد بود. شاید یکی از مهمترین دلایلی که من می توانم همه این موارد را با هم مدیریت کنم و به یک نتیجه ای برسانم استفاده از مولفه های فلسفی است. به راحتی وارد جهان بینی طرف مقابل می شوم و جهان شناسی آن را برای خود آنالیز می کنم. هر کدام از ما باورها، احساسات، عواطف، هیجانات و خواسته هایی داریم. آرتیست ها فقط به خواست و باورها و احساسات و عواطف خودشان توجه می کنند اما فیلسوف ها اینطور نیستند و شناخت طرف مقابل برای آن ها اهمیت بیشتری دارد.

شاید کلید پاسخ شما این باشد که من جهان طرف مقابل را کشف می کنم، البته در این زمینه هم کسب تجربه می کنم و این یک تجربه است که ممکن است دهه به دهه برای من نتایج متفاوتی داشته باشد.

*شما کتاب فلسفی هم نوشته اید و به این موضوع واقف هستید و عموما هم در آثارتان فلسفه و عرفان نمود پیدا کرده، در کل سعی دارید از همین منظر به آهنگسازی نگاه کنید؟

بله، هیچوقت به صورت صرف وارد حوزه آهنگسازی نشدم. حداقل در دهه سوم زندگی هیچوقت اینطور نبودم، شاید در ابتدا صرفا به موسیقی فکر می کردم اما از بعد سی سالگی به طور خاص به مسایل فلسفی اهمیت بیشتری نشان دادم.

پاورقی:

۱: رپرتوار: معادل واژه فارسی کارگان است. در معنای لغوی یعنی فهرست یا جدول؛ اما در اصطلاح موسیقی مجموعۀ قطعه‌های موسیقی است که تکنواز (یا خواننده) برای رسیتال، یا ارکستر برای کنسرت آماده می‌کند.

نوشته موسیقی الکترونیک بسیاری از آهنگسازان را بیکار کرده است! اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

«اخت الرضا» بر مبنای ایدئولوژی ساخته شد

* در جامعه سینمایی که این روزها بین فیلم های کمدی گیر کرده و می فروشد، ساخت یک فیلم مذهبی به خودی خود می تواند بزرگترین ریسک برای تولیدکننده در فروش باشد، شما ریسک این کار را چطور پذیرفتید؟ به این موضوع فکر نکردید که ممکن است مخاطبی نداشته باشید؟

دقیقا در جامعه سینمای امروز که فیلم های کمدی می فروشد و باید هم بفروشد و ذائقه مخاطب را پیدا کرده و جایگاه خود را دارد، واقعا باید به این مطلب برسیم که هر فیلمی جایگاه خاص خود را دارد! اتفاقا من از شروع فیلم اعتقاد قلبی داشتم که یک فیلم مذهبی اینچنینی می تواند جایگاه خود را در میان فیلم های دیگر پیدا کند، چون من تجربه قبلی این جنس کارها را در حوزه تئاتر داشتم، تئاترهای آیینی اجرا می کردم و می دیدم که مردم استقبال می کنند. می دیدم که این نوع محصولات در سبد کل خانوار قرار می گیرد و کل طیف خانوار را دچار و انگیزه برای دیدن ایجاد می کند. برای این که این فیلم برمبنای ایدئولوژی ساخته می شود. در مورد یک شخصیت تاریخی-مذهبی است که همه ما نسبت به ایشان انرژی مثبت، واکاوانه و کنجکاوانه ای داریم که بدانیم چه سرنوشتی را پشت سر گذاشته اند.

من از ابتدا می دانستم که این فیلم دیده می شود اما خیلی از دوستان و بخشی از متولیان امر هم اعتقادی نداشتند، به این دلیل که گمان می کردند چنین فیلم هایی قطعا در پخش شکست خواهند خورد. اما دیدیم که علی رغم زمان کم اکران استقبال خوبی شد. حتی در اکران بین الملل با استقبال مواجه شده است و خیلی ها می خواهند این فیلم را ببینند. در اکران های سیار هم موفق بوده است. به نظر من ساخت این جنس از آثار  هر چند که دارای یک ریسک بالایی برای یک کارگردان و تولیدکننده است اما خودزنی نیست!

«اخت الرضا» اولین اثر جدی سینمایی در مورد حضرت معصومه (س) است

* اگر می خواستید مخاطب عام را در نظر بگیرید می شد یک فیلم تاریخی-مذهبی در مورد یکی از امامان یا پیامبران ساخت، شما به یک بخش کوتاهی از زندگی خواهر امام رضا (ع) پرداختید که شاید وسعت زیادی از مخاطبان را دربرنگیرد، چه شد که به داستان زندگی حضرت معصومه (س) رسیدید و آن را ساختید؟ با توجه به اینکه پیش از این هم به زندگی ایشان پرداخته شده بود.

این فیلم اولین اثر جدی سینمایی در مورد حضرت معصومه (س) است و پیش از این در مورد زندگی حضرت فاطمه معصومه (س) فیلمی ساخته نشده بود. به چند دلیل به زندگی ایشان پرداخته نشده که مهمترین آن کم بودن مستندات تاریخی است. از طرفی مورد مناقشه قرار گرفتن این موضوعات و حساسیت هایی که خیلی از آن ها به جا است و گاها حساسیت هایی که همراه با وسواس های بی مورد بوده، باعث شده بود که به این جدیت درباره حضرت معصومه فیلمی ساخته نشود.

انتخاب زندگی حضرت فاطمه معصومه (س) به عنوان سوژه برای بنده موضوعیت داشت. از این جهت که یک عرق مذهبی و عرق محبت نسبت به ایشان را در خودم احساس می کنم چون همشهری بودم و در قم متولد شدم. بنابراین برای من همیشه شخصیت حضرت فاطمه معصومه جایگاه ویژه ای داشت و همیشه علاقه مند بودم یک کاری در مورد ایشان انجام دهم.

این که یک بخشی از زندگی ایشان را روایت کردم شاید یک طیف مخاطب را از دست دادم اما نکته ای که برای من خیلی اهمیت داشت، این بود که در عصری که ما اسلام را متهم می کنیم به اینکه زن ها بروز و ظهور اجتماعی نداشتند، تاریخ ساز نبودند و همیشه در پستوی خانه بودند، یک دختر هاشمی را معرفی کنم. ما نکات خیلی درخشانی دراین فیلم داریم. من مطالعات زمینه ای داشتم، ساخت برنامه تلویزیونی در مورد ارحام مطهره (مادران و همسران امامان) داشتم و دیدم همه آن ها در جای جای تاریخ که قرار گرفتند بسیار تاثیرگذار بوده اند. از حضرت خدیجه (س) که تجارت می کردند و بسیار پویا بودند و تمام ثروتشان را برای اسلام هزینه می کردند گرفته تا حضرت زینب (س) و حضرت معصومه (س) که یک دختر هاشمی بود و دلیلی وجود داشت که وقتی برای دیدار برادرشان می رفتند سفر ایشان ناتمام ماند. این روشنگری که در طول مسیر اتفاق افتاد دشمن را در موقعیت انفعال قرار داد تا اینکه نگذارد این سفر به پایان برسد و هیچکدام از سفرهایی که به سمت «مرو» و امام رضا (ع) بود به انجام نرسید که از جمله مهمترین آن ها سفر خواهر امام رضا (ع) بود.

در «اخت الرضا» جایگاه زن و تاثیر او را به تصویر کشیدم

بنابراین برای من مهم بود که جایگاه زن و تاثیر او را در این فیلم به نمایش دربیاورم و از این رو به بحرانی ترین بخش زندگی ایشان که مسیر سفر به سمت امام رضا (ع) بود، پرداختم. خود سفر هم برای من سختی هایی داشت. تنوع لوکیشن و تنوع شخصیت ها را می خواست و یک روایت جاده ای را می طلبید اما تمام این سختی ها را پذیرفتم و به سمت این داستان رفتم.

* فکر می کنم بیشتر از آن ریسکی که برای تولید کار مذهبی داشتید، بزرگترین چالش برای شما عدم حضور بازیگران چهره بود، چرا بازیگر چهره در کار شما نیست؟ این کار تعمدی بود؟

از این سوال اینچنین برمی آید که شما فکر می کنید این فیلم در اکران موفق نبوده، اما من با شما هم عقیده نیستم هرچند نظر شما محترم است. مختصات بودجه ای و ساخت اثر مشخص است. این اثر یک مستند داکیودرام بوده که تبدیل به یک اثر سینمایی شده و به نظرم در حوزه فعالیت خود و در آن چارچوبی که برای خود انتخاب کرده خیلی هم موفق بوده است. موفق بوده از این جهت که با یک بودجه ای برابر با یک دهم بودجه کارهای تاریخی و با عواملی که شاید در سینما تا امروز نام آن ها را نشنیده اید (چه پشت صحنه و چه مقابل دوربین) یک کار قابل دفاع ساخته شده است. این بهترین دفاع از این فیلم است که ۹۰ دقیقه فیلمی تاریخی-مذهبی ساخته شده که مخاطب خود را همراه می کند (چه در سینما، چه در اکران های سیار و مردمی که در حال انجام است).

۸۰ درصد نظرها درباره فیلم مثبت بوده است

کافیست که شما بازخورد مردم را ببینید و پیام هایی که مردم بعد از دیدن فیلم در نرم افزار سینماتیکت می گذارند را بخوانید. بیش از ۸۰ درصد نظرها مثبت بوده است. در این فضای فقر فرهنگی که کمتر شاهد فیلم های تاریخی و ارزشمند هستیم این اثر توانست جایگاه خود را پیدا کند و به نظرم متولیان امر با این بازخوردی که از این فیلم گرفتند باید راه را برای تولید فیلم های اینچنینی باز کنند و این مفاخر جهان تشیع را به مخاطب به ویژه جوان ها و دختران نجیب سرزمینمان بشناسانند. متولیان باید این راه را باز کنند تا ما با این خلا به سراغ شخصیت ها و قهرمان هایی که در سریال های ترکی و کره ای به ما ارائه می دهند (که اکثرا هم دیده ایم زاده تخیل فیلمساز هستند)، نرویم!

از انتخاب بازیگران فیلم راضی بودم

در مورد عدم حضور چهره هم باید بگویم که بخشی از آن به مختصات فیلم و هزینه آن برمی گردد؛ اما باید عرض کنم که در انتخاب شخصیت ها به ویژه شخصیت های اصلی، از انتخاب خودم راضی هستم. سینماگران باتجربه ای هم که فیلم را دیده اند حرف من را تایید می کنند که علی رغم اینکه بازیگران ما به ظاهر چهره نیستند اما از پس نقش هایشان برآمدند، به خصوص شخصیت های اصلی! و توانستند قصه را به خوبی برای مخاطب به تصویر بکشند. در واقع عدم حضور بازیگر چهره تعمدی نبوده هرچند که اعتقاد و ایمان داشتم که چهره های جدید را وارد فیلمم کنم نه چهره هایی که بسیار دیده شدند اما یک بخشی هم به خاطر شرایط و سختی کار بود و چه بسا اگر بودجه مناسبتری برای کار داشتم در انتخاب شخصیت های فرعی دستم بازتر می بود و کار باکیفیت تری را می توانستم ارائه دهم.

فضای تاریخ در حوزه زنان سکوت کرده است!

* چه کتاب هایی در این زمینه مطالعه کردید و در کل تحقیقات شما در چه سطحی بود؟

ابتدا یک گردآوری و پژوهش اولیه انجام شد، پس از آن با توجه به مقالاتی که برای کنگره ای با نام حضرت فاطمه معصومه (س) بود، موضوع بررسی شد. کتاب های متعددی از جمله «مَقاتِلُ الطّالِبیّین^۱» و «تاریخ تشیع» توسط تیم نویسندگی و پژوهش مطالعه شد.

از آنجایی که فضای تاریخ در برخی جاها سکوت کرده (خصوصا در حوزه زنان) و بعضی جاها اطلاعات ضد و نقیض بود، ما سعی کردیم با اشراف ناظران که به ویژه از طرف آستان مقدس حضرت معصومه بودند، در فیلمنامه به سمتی برویم که آنچه می گوییم زاده تخیل هنرمندانه خودمان نباشد، بلکه مبتی بر واقعیت باشد و حرفی را قطعی نزنیم. بنابراین شما وقتی فیلم را می بینید با یک فضای مستندگونه ای رو به رو هستید. خدا را شاکرم که اکثر علما و کارشناسان دینی که فیلم را دیدند بر این امر صحه گذاشتند که فیلم مبتنی بر واقعیت است و خیلی از دایره واقعیت دور نشده و از این جهت قابل تحسین است.

* به شخصه وقتی می خواستم به تماشای این فیلم بروم، فکر می کردم با یک فیلم مذهبی سطحی مواجه ام، اما رفتم و فقط ۱۰ دقیقه از فیلم گذشته بود که حرفم را پس گرفتم، گمان هم می کنم که هر مخاطبی که زمان بگذارد و فیلم را تماشا کند قطعا به این نکته خواهد رسید.

از لطف شما ممنونم. بله فیلم واقعا یک فیلم سطحی نیست چون ما برای شروع آن نیاز داشتیم که فیلم را یک مقدار به سمت جریان شناسی تاریخی آن برهه از زمان ببریم، برهه عجیب و غریبی که برای اولین و آخرین بار در تاریخ رخ داده بود و بنی عباس خلافت را تقدیم حضرت معصومه (س) و امام رضا (ع) کرده بود. این برهه حساسی بود و اگر امام رضا (ع) نمی پذیرفتند و کامل برمی گشتند، قطعا «مامون» قهرمان تاریخ می شد! چون تنها کسی بود که خلافت را تقدیم کرد و امام نپذیرفته بود. از جهت دیگر اگر امام میپذیرفتند و خلیفه می شدند در بازی «مامون» قرار می گرفتند و متهم به فرصت طلبی و قبول خلافت می شدند. در این برهه از تاریخ امام رضا (ع) با حرکت هوشمندانه ای که کردند «مامون» را در حوزه انفعال قرار دادند.

ما برای ساخت این فیلم می بایست به سراغ فضای جریان شناسی می رفتیم و این کار را انجام دادیم. شاید یکم از فضای زنانه و احساسی فاصله گرفتیم اما نیاز بود که بتوانیم موقعیت در آن برهه از تاریخ را به تصویر بکشیم. برای همین سراغ سفر و جریانات و اتفاقات آن رفتیم.

«اخت الرضا» در ابتدا یک مستند بازسازی ۴۰ دقیقه ای بود

* شما با یک بودجه کم، یک کار تاریخی-مذهبی با چنین پروداکشنی تولید کردید، اگر اشتباه نکنم ابتدا این فیلم را با زیرساخت های موجود ساختید و بعد به حوزه هنری ارائه دادید. بودجه اولیه ساخت با مشارکت از کجا بود؟

بله، این فیلم براساس وضعیت موجود ساخته شد. اولین حرکتی که در مورد آن انجام شد این بود که یک مستند بازسازی ۳۰ تا ۴۰ دقیقه ای با مشارکت آسان مقدس حضرت معصومه (س) و شبکه کربلا (مجموعه قنوات کربلا) ساخته شود اما ما تمام تلاشمان را کردیم که این قصه را به سمت داستانی شدن پیش ببریم. بنابراین با همراهی و همدلی دوستان و حمایت های آستان و شبکه کربلا کار را قدم به قدم جدی تر کردیم. اما خب این بودجه کم و اتفاقاتی که در پروژه بود ما را وادار کرد که کار را با یک نسخه اولیه که تضمین می کرد ۳۰، ۴۰ دقیقه از آن در می آید به پایان برسانیم. بعد از آن با همکارانم نشستیم و یک نسخه اولیه از فیلم را درآوردیم و به چند مجموعه برای حمایت از فیلم ارائه دادیم تا آنچه می خواهیم را بسازیم. خدارا شاکرم که سازمان سینمایی سوره از فیلم ما حمایت کرد و ما توانستیم طی ۱۰ جلسه فاز دوم فیلم (تصاویری که فیلمبرداری نشده بود) را تصویربرداری کنیم و البته در پساتولید (موسیقی، تدوین و جلوه های ویژه) نیز سازمان سوره به ما کمک کرد که یک اثر قابل دفاع را بسازیم.

با نریشن ها سعی کردیم یک روایت روان را به مخاطب ارائه دهیم

* نریشن هایی که فیلم داشت خیلی درست نوشته شده بودند و خیلی به روایت فیلم کمک می کردند اما نکته ای که درباره آن ها وجود دارد، این است که هر بار راوی تغییر می کرد و یک بازیگر دیگر راوی می شد. مانند سریالی که هر قسمت از آن را یک کاراکتر روایت می کند، چه تعمدی در این کار بود؟

در مورد نحوه روایت، ما از قهرمان قصه فاصله گرفته بودیم و سه روایت موازی را پیش می بردیم که هر کدام از این روایت ها با پایان زندگیشان تمام می شدند. فقط «اسما» باقی می ماند آن هم به این دلیل که در روایت های تاریخی مشخص نشده خادمه حضرت معصومه (س) بعد از فوت ایشان در قم می ماند یا به مدینه باز میگردد. داستان ما هم وقتی به پایان می رسد که «اسما» با این تردید رو به رو است و می گوید: «ای کاش پیش از این تکلیفم را پرسیده بودم.»

اینکه نریشن ها چقدر به فیلم کمک کرده یا نکرده بحث دیگری است. ما دو راه حل داشتیم یا باید راوی، گوینده و نریتور را دانای کل می گذاشتیم که به تمام فقرات داستان تسلط داشته باشد و تعریف کند یا اینکه اگر می خواستیم یک نریشن تک صدایی از یک شخصیت مثلا «اسما» یا «اسحاق» را انتخاب کنیم قطعا از یک بخشی از داستان محروم می شدیم. بنابراین سعی کردیم با انتخاب سه شخصیت («اسحاق» به عنوان قافله سالار، مامور عباسی به عنوان ذهنیت مخالف اهل بیت که همراه اهل بیت هست اما نگاه عباسیان را روایت می کند و «اسما» که خادمه حضرت معصومه (س) بود و نسبت خانوادگی هم با ایشان داشت) روایت را پیش ببریم.

نریشن ها سعی کردند یک روایت روان را به مخاطب ارائه دهند و به نظرم سریالی نشدند به دلیل اینکه ما هر چند سخت اما تمام تلاشمان را کردیم که این روایت ها در هم تنیده باشند. وقتی می گوییم سریال یعنی اینکه شخصیت ها اپیزودیک روایت کنند؛ نه! اتفاقا ما در فیلم سعی کردیم که نریشن ها تجربه خاص و درستی به نظر برسند. من چنین ماجراجویی را در کار دیگری ندیدم.

از همان ابتدا دوست داشتم صدای محمد معتمدی در فیلم باشد

* چه شد که از صدای محمد معتمدی برای پایان فیلم و تیتراژ استفاده کردید؟

در پساتولید با آقای مسعود سخاوت دوست به عنوان آهنگساز خیلی رفت و برگشت داشتیم. به خاطر مقدورات مالی کم پروژه امکان تولید یک موسیقی را نداشتیم با اینکه از ابتدا برنامه ریزی کرده بودیم که یک موسیقی باشد که روایت را به پایان برساند. باور بفرمایید از همان ابتدا صدایی چون محمد معتمدی عزیز در ذهنمان بود که بیاید و ما را کمک کند اما در آن زمان هم او ایران نبود و هم شرایط تولید سخت بود و هم ما به لحاظ هزینه و بحث مالی در مضیقه جدی بودیم. تا اینکه چند ماهی گذشت و می خواستیم فیلم را برای اکران آماده کنیم. من به صورت اتفاقی با قطعه «حرف بزن» از محمد معتمدی عزیز رو به رو شدم که او برای ویژه برنامه تلویزیونی ماه مبارک رمضان خوانده بود. با همان تیمی که ما می خواستیم کار کنیم (یعنی با همان شاعر و با همان موزیسین). موسیقی زیبای فرید سعادتمند عزیز که خیلی ما را کمک کرد، شعر زیبای آقای سیار و صدای بی نظیر آقای معتمدی مجموعا یک قطعه بی نظیر را رقم زده بود.

وقتی من دیدم چنین اثری تولید شده با تهیه کننده محترم آن ویژه برنامه؛ آقای امیر بشیری ارتباط گرفتم و از ایشان اجازه خواستم که اجازه پخش و استفاده این قطعه را که کم هم شنیده شده بود به ما بدهند و ایشان هم با بزرگواری این اجازه را دادند. من فکر می کنم این هم از کرامات خاص حضرت معصومه (س) بود که این موسیقی زیبا تولید شود و با هنرنمایی محمد معتمدی روی کار ما هم درخشان شود.

* آقای هادی مقدم دوست مشاور کارگردان فیلم شما بودند، از همکاری با ایشان بگویید.

واقعا از هادی مقدم دوست عزیز ممنون هستم که صبورانه و بزرگوارانه در کنار ما قرار گرفت و برادرانه مشوق ما بود. محمد ساسان عزیز از سازمان سینمایی سوره این ارتباط را برای ما هماهنگ کرد و با اضافه شدن آقای مقدم دوست نسخه اولیه فیلم دیده شد و ایشان نکات بسیار دقیق و درستی به من مشاور دادند. همراهی نویسنده عزیز آقای مصطفی نیکزاد در تکمیل و بلوغ روایت داستان خیلی کمکمان کرد. از صبر و بزرگواری هادی عزیز ممنونم که در مشاوره و نحوه روایت بسیار به ما کمک کرد.

پاورقی:

۱: «مَقاتِلُ الطّالِبیّین» کتابی تاریخی و به زبان عربی از علی بن حسین بن محمد، معروف به ابوالفرج اصفهانی است.

نوشته طباطبایی: «اخت الرضا» جایگاه زن و تأثیر او در تاریخ را به تصویر می‌کشد اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.