این مستند روایتی از مهربانو ثقفی همسر امام خمینی (ره) رهبر انقلاب جمهوری اسلامی است که محصول عروج فیلم و مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی است.

لازم به ذکر است مستند «بانو قدس ایران» برنده تندیس بهترین فیلم یازدهمین جشنواره «سینماحقیقت» و منتخب سی و ششمین جشنواره جهانی فیلم فجر، است. غلامعلی اصغریان تهیه‌کننده «بانو قدس ایران» است.

مصطفی رزاق‌ کریمی در ابتدای این نشست تأکید کرد که ورودش به این پروژه کاملاً اتفاقی بوده است. او گفت: ساخت این مستند تصمیم برنامه‌ریزی ‌شده‌ای نبود. آن زمان من داور جشنواره سینماحقیقت بودم که چند بار با من تماس گرفتند. به دفتر عروج‌فیلم رفتم و آنجا با دوستان صحبت کردم. گفتند با پنج کارگردان دیگر درباره ساخت مستند زندگی همسر امام خمینی صحبت کرده‌اند و در نهایت به این نتیجه رسیده‌اند که من این کار را انجام بدهم.

او افزود: واقعاً شناختی نسبت به موضوع نداشتم و همان‌جا گفتم که هیچ‌وقت قرارداد نمی‌بندم، مگر اینکه مطمئن شوم تحقیق جواب می‌دهد. منابع هم خیلی محدود بود؛ به‌جز دو کتاب، باقی آثار تکراری بودند. با همین دو منبع تصمیم گرفتم تحقیق را آغاز کنم.

رزاق‌کریمی مسیر تحقیق را چالشی توصیف کرد: کار ساده‌ای نبود. زوایای پنهانی در زندگی این شخصیت وجود داشت و ما دنبال کشف آن‌ها بودیم. حتی به قم سفر کردیم. در مقطعی احساس کردم مسیر تحقیق بیراهه رفته و همه‌چیز را از نو شروع کردیم تا به نتایج قابل‌قبول برسیم و بعد وارد مرحله تولید شدیم.

این کارگردان همچنین از تجربه تعامل با خانواده امام سخن گفتو بیان کرد: جالب است بدانید خانواده امام تا روز نمایش فیلم حتی یک فریم از آن را ندیده بودند. خوشحالم که دوستانم با دقت تحقیق کردند. در این مستند برای نخستین‌بار اندرونی بیت امام به تصویر کشیده شد. زمانی که برای بازبینی به آنجا رفتم، خود دوستان نیز برای اولین‌بار دوربین به دست گرفتند. خانم فرشته اعرابی کمک کرد تا وارد آن حیاط شوم و جزئیات زندگی خانم را ببینم.

او شخصیت همسر امام (ره) را چنین توصیف کرد: او زنی روحانی، باسواد، مستقل و همراه امام بود. خیلی برایم جالب بود. حتی امروز هم فکر نمی‌کنم انقلابی به معنای مرسوم بود، اما همیشه همراه امام و مدیر خانواده بود. از زمان فوت مصطفی تا درگذشت احمد خمینی، روزهای سختی را پشت سر گذاشت.

بسیار خوب. در ادامه تنظیم روزنامه‌ای و حرفه‌ای این بخش از نشست را می‌خوانید. شیوه روایت بر اساس نقل قول‌های مستقیم، ساختار منسجم، و رعایت سبک خبری گزارش‌های سینمایی انجام شده است.

در ادامه این نشست، مهدی میرفتاح با تأکید بر اینکه سخنانش از منظر فنی و سینمایی مطرح می‌شود و ارتباطی به دوستی‌اش با مصطفی رزاق‌کریمی ندارد، گفت: این اثر با دشواری‌ها و خطراتی همراه است؛ چرا که ما به‌عنوان مخاطب، امکان تحقیق مستقل نداریم. برخلاف مستندهایی که درباره چهره‌هایی چون محمدتقی جعفری یا مرتضی ممیز ساخته شده، در اینجا تصویری ملموس، منابع تصویری یا آثار مکتوب در دسترس نیست. نهایتاً با چند عکس پراکنده یا منابع بسیار محدود روبه‌رو هستیم. بنابراین کارگردان با محدودیت‌های جدی در متریال مواجه بوده است.

پس از او، رزاق‌کریمی در پاسخ به نقد حامد شکیبانیا که گفته بود «فیلم از برخی خطوط قرمز عبور کرده» و به بخش‌هایی مانند صدای خانم ثقفی که می‌گوید «من به دعا اعتقاد ندارم» اشاره داشت، توضیح داد: تحقیق این پروژه بیش از یک سال و نیم زمان برد و در مجموع سه سال و نیم از عمر من را گرفت. اما با وجود همه این تلاش‌ها، روز نمایش در جشنواره سینماحقیقت، گفتند اجازه اکران ندارید. با این حال، دوستان با رایزنی توانستند فیلم را یک بار بدون حضور خبرنگاران نمایش دهند که همان یک نوبت، به نمایشی بزرگ تبدیل شد.

او در ادامه با اشاره به فضای واکنش تماشاگران اظهار کرد: فیلم‌های مهدویان و سرچشمه هم همان روز اکران شدند و سالن‌ها پر بود. بیرون که آمدم، دیدم برخی تماشاگران از شدت تأثر اشک می‌ریزند. یادم هست یکی از جوان‌ها که ظاهر متفاوتی داشت، گوشواره در گوشش بود، در حال پاک‌کردن اشک‌هایش بود. رفتم دنبال‌شان، کسی من را نمی‌شناخت. در طبقه پنجم یا ششم داشتند درباره فیلم بحث می‌کردند. یکی از آن‌ها، که ظاهرش هیچ ارتباطی با فضای رسمی نداشت، گفت بچه‌ها، این فیلم خیلی چیزها درباره این خانواده را برای ما روشن کرد.

رزاق‌کریمی افزود: وقتی برگشتم پایین، فضا شبیه یک مجلس ختم بود.

جمعیت ایستاده بودند و سکوت کرده بودند. یکی از مسئولان که کنار آقای طباطبایی‌نژاد ایستاده بود، گفت چرا ناراحتی؟ خوشحال باش! این‌همه تشویق شدی! گفتم من حرف آن پسر را شنیدم. گفت درست است. تو در فیلم‌هایت دروغ نمی‌گویی، تحریف نمی‌کنی، چیزی که جای آن در فیلم نیست را نمی‌زنی.

این کارگردان درباره فرآیند ساخت فیلم تأکید کرد: این مستند از آن جنس کارها نیست که سریع ساخته شود. اعتماد لازم بود. من در ارتباط مستمر با خانواده امام (ره) بودم، به‌ویژه با خانم فرشته اعرابی. جلسات بسیاری داشتیم. بعد از ورود به اندرونی که تا آن زمان کسی از بیرون اجازه ورود نداشت، گفت‌وگوهایی شکل گرفت که فضای جدیدی را برای روایت باز کرد.

او همچنین درباره منابع این مستند توضیح داد: کتاب خاطرات «اقلیما» را داشتم که هشت سال پیش منتشر شده بود. اما به جای مصاحبه رسمی، خواستم حرف دلم را بزنم. حتی درباره حاج‌حسن آقا هم گفته می‌شد که ارتباط با او سخت است و واقعاً هم سخت بود، اما وقتی اعتماد شکل گرفت، کار جلو رفت. در جایی از تحقیقات، شنیدیم که نواری صوتی از بحث‌ها وجود دارد. گفتیم ما فقط اعتماد می‌کنیم و پاسخ شنیدیم اعتمادتان را ادامه دهید و آن نوار را در اختیار ما گذاشتند.

رزاق‌کریمی: پژوهش برایم اصل است، نه احساس

رزاق‌کریمی در ادامه با اشاره به نحوه کار با صداهای ضبط‌شده از همسر امام خمینی(ره) گفت: صداها کیفیت خوبی نداشتند، بنابراین آن‌ها را به آقای بهروز شهامت سپردم تا در استودیو تنظیم و بازسازی شود. با بهبود صدا، برای وضوح بیشتر زیرنویس نیز تهیه شد. به باور من، اعتماد خانواده امام از آن‌جا شکل گرفت که هیچ‌گاه دروغی از ما نشنیدند، تحریفی در روایت ندیدند و فشاری هم بر ما وارد نکردند. فضای کار مبتنی بر گفت‌وگو بود و همین فضای گفت‌وگویی موجب شد علاقه‌مندی آن‌ها برای ادامه همکاری شکل بگیرد.

او درباره برخی جزئیات فرآیند تحقیق تصریح کرد: یکی از ندیمه‌های قدیمی خانواده که به‌طور اتفاقی هنگام مرتب‌کردن اتاق امام در حیاط دیده شد، نکته‌ای را درباره چیدمان بالش‌ها مطرح کرد که با تصویر ما تفاوت داشت. وقتی متوجه شدم، گفتم این خانم حتماً باید صحبت کند. در جریان پژوهش، به حدی به جزییات نزدیک شده بودیم که حتی جای نشستن هر فرد در خانه مشخص شده بود. ما دقیقاً موقعیت اتاق‌ها، جای افراد و فضای خانه را بازسازی کردیم. با هماهنگی انجام‌شده، اجازه ندادیم پیش از مصاحبه خانه را ببینند؛ زیرا ۲۰ سال از آخرین حضورشان گذشته بود. بعد از پایان گفت‌وگو، اجازه قدم‌زدن در حیاط داده شد.

این مستندساز ادامه داد: خانم حائری در پایان مصاحبه گفت: من تنها زندگی می‌کنم. این جمله به من نشان داد که چه اندازه این گفت‌وگوها صمیمانه شده است. به نظرم، همین بخش از تحقیق، ۵۰ درصد مسیر ساخت فیلم را پیش برد. باید از آقای محمدپور، رضا تیموری و دیگر همکارانم تشکر کنم که واقعاً تلاش زیادی کردند. من آدم وسواسی نیستم، اما در این پروژه حساسیت داشتم؛ چون موضوع درباره امام خمینی(ره) بود.

رزاق کریمی با تأکید بر اهمیت پژوهش در فرآیند مستندسازی افزود: برای من پژوهش اصل ماجراست. خوشحالم که این پروژه به ثمر نشست و امروز نیز در کنار شما هستم، با حضور آقای شکیبا و آقای میرفتاح، که احترام و ارادت ویژه‌ای برایشان قائلم. با این حال، برایم مهم است که دوستانم فیلم را حرفه‌ای ببینند. دوستی جای خودش، اما رفتار حرفه‌ای برای من اهمیت بیشتری دارد.

در ادامه نشست، میرفتاح با اشاره به اهمیت زمینه‌سازی روایت‌ها گفت: اگر بگوییم همسایه‌ای داشتیم که فرانسه بلد بود، شاید چیز خاصی نباشد. اما وقتی این موضوع را در خانواده‌ای روحانی قرار بدهیم، معنا پیدا می‌کند.

او افزود: در مورد خانواده امام خمینی، ما اطلاعات چندانی نداریم. حتی در ۱۰ سالی که امام در ایران بودند، فقط گاهی شعر یا نام چند نفر از اطرافیانش را شنیده بودیم. اما واقعاً آن خانه، آن روابط، آن فضا برای ما ناشناخته بود.

این نویسنده و منتقد بیان کرد: خانواده‌ها معمولاً برای شخصیت‌های بزرگ، نقطه ضعف‌اند. رهبر یا چهره کاریزماتیکی که جامعه را متحول کرده، ممکن است از سمت خانواده‌اش ضربه بخورد. مثلاً در داستان «آرزوی بزرگ»، قهرمان سرانجام از ناحیه دامادش خجالت‌زده می‌شود و همه‌چیز را باید جمع‌وجور کند.

میرفتاح تصریح کرد: امام خمینی کار بزرگی انجام داد. فیلم آقای رزاق‌کریمی با دقت ساخته شده، اما قرار نیست فضیلتی به امام اضافه کند. آنچه امام انجام داده، تاریخی است و جای خودش را دارد. زندگی خانوادگی‌اش هم، صرفاً بخشی از شناخت است، نه منبعی برای اسطوره‌سازی.

او تأکید کرد: گاهی وقتی خانواده‌ها خاطراتی تعریف می‌کنند، اثر عکس دارد. مخصوصاً اگر تلاش کنند تصویر قدی و بی‌نقص ارائه دهند.

در دنیای مدرن، خانواده برای چهره‌های مهم، اغلب بار اضافه‌اند، نه فقط برای رهبران سیاسی مثل مکرون یا ترامپ، بلکه حتی در سنت‌های مذهبی هم این مسئله دیده می‌شود.

این نویسنده اظهار کرد: فیلم آقای کریمی، رازهایی را به‌آرامی کنار می‌زند. ممکن بود این کار خطرناک باشد، اما نتیجه‌اش موفق بود. برای ما جذاب بود چون شناخت قبلی نداشتیم. اما از نظر کاریزما، شاید چیزی به امام افزوده نشد، حتی ممکن است تصویری انسانی‌تر اما کم‌ابهت‌تر ایجاد کرده باشد.

میرفتاح با نگاهی تحلیلی‌تر ادامه داد: ما در مسیر مدرن شدن، باید بسیاری از امور را سکولار کنیم؛ از جمله «بیت» امام و روایت‌های شخصی از زندگی‌اش. این فیلم با نگاه دنیوی، همین مسیر را رفته است؛ نه از منظر سیاسی، بلکه برای تفکیک امر شخصی از امر تاریخی.

او همچنین درباره تصمیم فیلمساز برای استفاده از روایت خانم حائری، همسر آقا مصطفی خمینی، تاکید کرد: این پایان‌بندی، هوشمندانه بود. شما می‌پرسید امام چه کرده؟ انقلاب. یک نظام را تغییر داده. اما وقتی فضیلت‌های او را می‌شماریم، می‌گوییم او شاهزاده بود، یا فرانسه بلد بود. آیا این‌ها واقعاً فضیلت‌اند؟ اینکه امام زبان فرانسه می‌دانسته، نکته جالبی است، اما ربطی به تیم و هسته فیلم ندارد. اگر دنبال فضیلت‌ها برویم، ممکن است دیگران را در موقعیت سختی قرار دهیم.

او اضافه کرد: روایت خانم حائری، تلخ، دقیق و غیرشعاری بود. نه مثل روایت‌های رسمی، نه بیمه‌شده، بلکه انسانی. فیلم در جهانی تمام شد که چندان شیرین نیست، اما واقعی است.

در بخش پایانی نشست، رزاق کریمی به روند گفت‌وگو با یادگار امام (ره) اشاره کرد و گفت: حاج حسن آقا ابتدا با تحقیق من موافقت کرد و من هم کار را ادامه دادم. روز مصاحبه، کمی مقاومت داشت اما گفت: حالا من حرف‌هایم را می‌زنم. من هم با آمادگی کامل جلو رفتم.

او افزود: متوجه شدم که شروع گفت‌وگو با حاج حسن آقا آسان نیست. پس با یک خاطره ساده آغاز کردم: آقا، امام ماهی دوست نداشت، آبگوشت دوست داشت. خانم ماهی را دوست داشت اما امام از بوی ماهی خوشش نمی‌آمد، پس می‌رفتند پیش خواهرشان غذا می‌خوردند. تعجب کرد و پرسید از کجا می‌دانی؟ گفتم تحقیق کرده‌ام. تحقیق یعنی توجه به جزئیات.

این مستندساز ادامه داد: از همان‌جا احساس راحتی ایجاد شد. من فقط دنبال کلیات نبودم، بلکه درباره عادت‌های غذایی امام هم کنجکاو بودم. حتی خانم زهرا مصطفوی هم در مورد غذا خوردن در خانواده صحبت‌هایی داشت. مثلاً گفتند که امام یک‌بار از دست آبگوشت خسته شد و گفت چقدر آبگوشت بخورم؟ و به همسرشان پیشنهاد دادند برنامه غذایی هفتگی تنظیم کند. این جزئیات کوچک، به من کمک کرد تا رابطه‌ای صمیمانه‌تر با خانواده برقرار کنم.

او در پایان، درباره موسیقی فیلم نیز توضیح داد: رسیدن به موسیقی مناسب، زمان زیادی برد. آهنگساز جوانی به من گفت ما بغض داریم، می‌خواهیم در فیلم گریه کنیم. گفتم هنوز نه. تیتراژ فیلم برای شماست، اما این بخش فیلم نه. موسیقی باید برای شخصیت ساخته شود، نه برای احساسات شخصی ما. موسیقی باید با تار و سه‌تار شخصیت بخواند، نه با احساس سطحی در نهایت، وقتی به تیتراژ رسیدیم، گفتم حالا بغضتان را بروز دهید. اینجا، دیگر هیچ صدای دیگری نیست.

نوشته «بانو قدس ایران» در موزه سینما نقد و بررسی شد اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

این مستند روایتی از زندگی مهر بانو ثقفی، همسر امام خمینی (ره) و سال‌های زندگی مشترک ایشان با بنیان‌گذار انقلاب اسلامی است.

«بانو قدس ایران» به تهیه‌کنندگی غلامعلی اصغریان و کارگردانی مصطفی رزاق کریمی، محصولی از مؤسسه عروج‌فیلم و مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی است.

این اثر پیش‌تر موفق به دریافت تندیس بهترین فیلم مستند از یازدهمین جشنواره «سینماحقیقت» شده و منتخب سی و ششمین جشنواره جهانی فیلم فجر است.

پس از نمایش مستند، نشست نقد و بررسی با حضور مصطفی رزاق کریمی (کارگردان اثر)، سیدعلی میرفتاح (نویسنده و منتقد فرهنگی) و محمد شکیبایی‌نیا (تهیه‌کننده و مستندساز) برگزار خواهد شد تا ابعاد مختلف اثر و اهمیت آن در بازنمایی تاریخ معاصر ایران مورد بررسی قرار گیرد.

گفتنی است مصطفی رزاق کریمی، مستندساز شناخته‌شده، پیش‌تر آثاری چون «یاد و یادگار»، «خاطراتی برای تمام فصول» و «راه ناتمام» را نیز ساخته است.

موزه سینما از علاقه‌مندان و پژوهشگران دعوت می‌کند در این رویداد فرهنگی شرکت کنند.

نوشته نقد و بررسی مستند «بانو قدس ایران» در موزه سینما اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

«بانو قدس ایران» روایتی است از مهر بانو ثقفی همسر امام خمینی (ره) به رهبر انقلاب و سال‌های زندگی مشترکشان. این مستند محصول عروج فیلم و مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی است.

مستند «بانو قدس ایران» برنده تندیس بهترین فیلم یازدهمین جشنواره «سینماحقیقت» و منتخب سی و ششمین جشنواره جهانی فیلم فجر، است. غلامعلی اصغریان تهیه‌کننده «بانو قدس ایران» است.

«بانو قدس ایران» با حضور مصطفی رزاق کریمی، کارگردان این مستند در موزه سینما روی پرده می‌رود. مصطفی رزاق کریمی مستندهای «یاد و یادگار»، «خاطراتی برای تمام فصول» و «راه ناتمام» را کارگردانی کرده است.

نوشته مستند «بانو قدس ایران» در موزه سینما روی پرده می‌رود اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

هر کشوری در تاریخ سیاسی خود رهبران و بزرگانی دارد که می‌تواند از آن‌ها به‌عنوان اسطوره در کشورش یاد کند. قطعاً کشور ما نیز با این تمدن چندهزارساله از این قاعده مستثنی نیست. برای یادکردن از مهم‌ترین رهبر در کشور ایران باید به چهل سال قبل برگردیم، آن زمانی که پایه‌های حکومت شاهنشاهی پهلوی، به‌واسطه تدابیر رهبری؛ هر روز سست‌تر می‌شد که همه از ایشان با عنوان امام (ره) یاد می‌کردند. امامی که با یاری و هدایتش مهم‌ترین انقلاب تاریخ ایران را رقم زد.

اما پرداختن به زندگی و زوایای تأثیرگذار و پنهان این شخصیت بزرگ تا چه اندازه دست‌مایه تولید آثاری در خصوص ایشان در سینما و تلویزیون کشور شده است؟ این سؤالی است که متأسفانه در این سال‌ها به طرز صحیحی به آن پاسخ عملی داده نشده است. در این ۴۰ سال آثار انگشت شماری در خصوص امام خمینی (ره) تولید شده‌اند اما با نگاهی گذرا به آن‌ها می‌توان گفت که هیچ‌کدام حق مطلب را ادا نکرده‌اند و همگی بیوگرافی‌های ناموفقی برای تأثیرگذارترین شخصیت سیاسی جمهوری اسلامی ایران بوده‌اند.

امروز ۱۴ خردادماه، در سالروز رحلت امام خمینی (ره) نگاهی می‌اندازیم به فیلم‌ها، سریال‌ها و مستندهایی که به این شخصیت مهم تاریخی پرداخته‌اند.

*مستند «آفتاب و عشق مظلوم» تولید حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی

پس از رحلت امام خمینی در سال ۱۳۶۸ مستندی به نام «آفتاب و عشق مظلوم» از طرف حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی و توسط کارگردانانی چون مجید مجیدی، جواد شمقدری، ناصر سروی، عطاءالله سلمانیان و عباس ناصری در قطع ۳۵ میلی‌متری و به مدت ۸۰ دقیقه تولید شد.

فیلم حکایت تأثر مردم ایران در سوگ ازدست‌دادن رهبر خویش بود و این اثر مستند تلاش می‌کرد تا از مصلا، محل زیارت امام و مراسم تدفین تا شب هفت و محل اقامت او در جماران را به تصویر بکشد. اثری که منوط و مربوط به درگذشت امام می‌شد.

*سریال «پرواز قرن» ساخته رسول صدرعاملی

رسول صدرعاملی با حمایت تلویزیون اثر بلند سریال گونه‌ای در ۷ قسمت ۵۰ دقیقه‌ای، با نام «پرواز قرن» را با تهیه‌کنندگی محمدمهدی عسگرپور تولید کرد که علاوه بر پرداختن به زندگی امام در داخل کشور، عمده توجهش را معطوف به دیدگاه شخصیت‌های خارجی به زندگی و اندیشه‌های امام کرده بود.

ازاین‌رو صدرعاملی با حضور در محل موقت زندگی امام در نوفل لوشاتوی فرانسه با همسایه‌ها و افراد مرتبط با وی که حتی کمترین زمان دیدار را با امام داشته‌اند به شیوه مصاحبه‌ای و اثری مستند از نگاه خارجی‌ها به وی ارائه کرد.

داستان مجموعه درباره خبرنگاری است که برای پیداکردن خلبانی که امام خمینی را تا ایران همراهی کرده بود به فرانسه می‌رود …

داود رشیدی – فرهاد اصلانی – زکریا هاشمی در این سریال به ایفای نقش می‌پرداختند.

*سریال «آفتاب و زمین» ساخته جواد شمقدری

تولید سریال «آفتاب و زمین» در اواخر دهه ۷۰ در تلویزیون آغاز و در اوایل دهه ۸۰ پخش این سریال از شبکه دو سیما آغاز شد. این سریال بر اساس فیلمنامه‌ای از جلیل عرفان منش و به تهیه‌کنندگی علیرضا سجادپور ساخته شد.

«آفتاب و زمین»، روایت زندگی امام خمینی (ره) را از دوران زندگی پدر بزرگوار امام آغاز می‌کند و با نمایش مبارزات پدر امام با خوانین منطقه، به مقطع تولد امام (ره) می‌رسد. قرار بود در این سریال ابتدا مقطع تولد امام خمینی (ره) ساخته و در قدم‌های بعدی مقاطع دیگر زندگی ایشان به تصویر کشیده شود، اما ادامه سریال هیچگاه ساخته نشد و صرفاً تا دوران شش ماهگی امام (ره) را موردتوجه قرارداد.

نکته جالب‌توجه اینکه مقطع مورد اشاره سریال، با دوران قاجاریه و حکومت ناصرالدین‌شاه هم‌زمان است و به دلیل تسلط بر مناطق مختلف ایران، برخوردهای فراوانی میان آن‌ها و مردم شکل می‌گیرد. در این سریال، ولی‌الله مؤمنی، نقش پدر امام را ایفا کرد. علت اصلی انتخاب وی برای این نقش نیز چهره کمتر شناخته شده و تسلط بیانی وی برای خواندن متون و خطابه‌ها بود.

حسین انصاری، رضا سعیدی، بهمن دان، لعیا باستانی، ثریا سلطانی، ماشاءالله شاهمرادی‌زاده، برات‌الله شیبانی، غلامرضا عارف نژاد، مرحوم فرهاد خان‌محمدی، مجید عبدالعظیمی و… دیگر بازیگران این سریال بودند.

*فیلم سینمایی «صنوبر» به کارگردانی مجتبی راعی

«صنوبر» فیلمی به کارگردانی و نویسندگی مجتبی راعی محصول سال ۱۳۸۰ است و بعدها با نام «سال سخت در خمین» در جشنواره فیلم فجر سال ۸۱ نمایش داده و سپس با همین نام در قالب سریالی شش قسمتی از تلویزیون پخش شد.

این فیلم یک اثر سینمایی کلاسیک است و در بخش‌هایی، از حضور راوی بهره گرفته شده است. این اثر قرار بود در صدمین سالگرد تولد امام خمینی (ره) ساخته و عرضه شود، اما با چند سال تأخیر مقابل دوربین رفت. «صنوبر» به تهیه‌کنندگی مهدی همایون‌فر ساخته شد و محصول سرمایه‌گذاری مشترک مؤسسه «عروج فیلم» و «شبکه یک سیما» بود. «عروج فیلم» یکی از زیرمجموعه‌های مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره) است که آثار نمایشی در این زمینه را تولید می‌کند.

راعی در این اثر به دوره نوجوانی امام خمینی (ره) و زندگی این شخصیت در فاصله ۱۳ تا ۱۶ سالگی وی می‌پردازد. مقطعی که با آغاز جنگ جهانی اول در ایران هم‌زمان است و با وجود اعلام بی‌طرفی ایران، کشورمان از سوی بیگانگان مورد هجوم واقع می‌شود و روس‌ها از شمال کشور تا قزوین پیشروی می‌کنند و انگلستان نیز فعالیت‌های خود را همچنان ادامه می‌دهد. در چنین شرایطی که کشور در اشغال بیگانگان است، در هر گوشه از کشور ایران هر فردی که ۱۰۰ سوار دارد، خود را شاه می‌نامد و در محدوده جغرافیایی مشخصی حکومت تشکیل می‌دهد.

امیر مفخم یکی از این شخصیت‌ها است که در سریال به آن پرداخته شده است. او که خود زمانی از مشروطه خواهان بود و در فتح تهران نیز حضور داشت، حالا به یک دیکتاتور تبدیل شده است. در چنین شرایطی است که احمدشاه قاجار قصد دارد پایتخت را از تهران به اصفهان منتقل کند. در همین ایام تاجران انگلیسی، غله شهر خمین را می‌خرند و به لندن می‌برند. این مسئله باعث بروز قحطی در خمین می‌شود و مردم به خوردن لاشه حیوانات مرده روی می‌آورند و پس از مدتی نیز بیماری‌های واگیردار در شهر جان مردم را می‌گیرد.

احمد بخشی‌زاده، جعفر دهقان، جهانگیر الماسی، حسین محجوب، مهوش صبرکن، محمود جعفری، پریوش نظریه، زهرا سعیدی، علی یعقوب‌زاده و محمود پاک‌نیت برخی از بازیگران آن هستند. فیلم «صنوبر» هیچ‌گاه امکان نمایش در سینماها را پیدا نکرد و صرفاً پخش تلویزیونی آن توانست مخاطبان را با این اثر آشنا کند.

*فیلم سینمایی «فرزند صبح» به کارگردانی بهروز افخمی

بهروز افخمی در «فرزند صبح» تولد تا هفت‌سالگی حضرت امام خمینی (ره) و هم چنین بخش‌هایی از ۶۳ سالگی امام (ره) بعد از ۱۵ خردادماه را به تصویر می‌کشد که نمایش آن در جشنواره فیلم فجر بازتاب‌هایی را به همراه داشت.

فیلم‌برداری این فیلم پس از مراحل تحقیق مهرماه ۸۳ آغاز شد. پس از آن، فیلم‌برداری تا تیرماه ۸۴ ادامه یافت تا اینکه افخمی اعلام کرد، فیلم‌برداری تا یکی دو سال تعطیل خواهد بود؛ چرا که بازیگر خردسالی که نقش امام (ره) را در سه، چهارسالگی بازی می‌کند بسیار تواناست و ترجیح می‌دهد او در بخش دوم فیلم خودش نقش دوران هفت، هشت‌سالگی امام (ره) را بازی کند.

مرداد ۸۵ فیلم‌برداری بخش دوم پروژه «فرزند صبح» آغاز شد و پس از کشمکش‌های بسیار پس از سه سال، آذرماه ۸۶ به پایان رسید. در این فیلم عبدالرضا اکبری نقش امام (ره) را بازی کرده و فرهاد قائمیان، محمدرضا شریفی‌نیا، هدیه تهرانی، الیکا عبدالرزاقی، آتیلا پسیانی و … دیگر بازیگران این اثر هستند.

«فرزند صبح» پس از مدت‌ها بلاتکلیفی به دلیل عدم حضور افخمی در ایران در غیاب وی مراحل فنی را پشت سر گذاشت و محمدرضا شرف‌الدین نیز بدون توجه به اعتراض‌های افخمی سرانجام فیلم را در سی‌امین دوره جشنواره فیلم فجر به نمایش در آورد که این موضوع باعث اعتراض افخمی به محمدرضا شرف‌الدین تهیه‌کننده کار بود.

*سریال «سال‌های حادثه» ساخته سعید چاری

این سریال به کارگردانی سعید چاری در گروه کودک و نوجوان شبکه پنج سیما در ۱۰ قسمت ۴۵ دقیقه‌ای و در سه فصل تولید شده است. فصل اول این مجموعه مربوط به حوادث سال‌های ۱۳۴۲ تا ۱۳۵۷ می‌پردازد. فصل دوم به سال‌های ۵۷ تا ۶۸ اشاره دارد و فصل سوم نیز به سال ۹۱ و زمان حال می‌پردازد.

نقطه اتصال این سه فصل نیز شخصیتی به نام «احمدعلی» است که در سال‌های انقلاب به دنیا می‌آید و در ۹ سالگی با ارسال نامه‌ای به امام، از علاقه قلبی خود برای دیدار ایشان می‌گوید. او به دعوت امام به تهران می‌آید اما به دلیل فوت امام خمینی (س)، دیدار در جماران میسر نمی‌شود.

احمدعلی در فصل سوم سریال – سال ۹۱ ـ به یک دانشمند هسته‌ای تبدیل شده و در جبهه مقابله با تحریم‌های غرب حضوری فعال دارد. در این اثر به مسائل سیاسی کشور پرداخته نمی‌شود و بیشتر به مسائل عرفانی و رابطه امام خمینی (س) با کودکان پرداخته می‌شود.

دست‌مایه تحقیقی و پژوهشی سریال نیز کتابی است که تمام دست خط‌های امام خمینی (س) زمانی که به نامه‌های کودکان و مردم جواب می‌دادند در آن موجود است. در این سریال مخاطبان با چهره امام خمینی (س) در دوران کهن‌سالی مواجه می‌شوند.

این نقش ابتدا به ولی‌الله مومنی، بازیگر نقش پدر امام در سریال آفتاب و زمین پیشنهاد و حتی این بازیگر تست گریم هم شد اما انتشار تصاویر تست گریم، واکنش‌هایی منفی را پدید آورد و به همین دلیل بازیگری به نام «محمد آزادی» جایگزین وی شد.

* «یازده دقیقه و سی ثانیه» ساخته بهروز افخمی

فیلمنامه تله‌فیلم «یازده دقیقه و سی ثانیه» که به روزهای آغازین جنگ تحمیلی بر می‌گردد، بر اساس خاطره‌ای از بهروز افخمی نوشته شده و روایت گروهی از خبرنگاران تلویزیونی است که برای ضبط پیام حضرت امام (ره) در خصوص شروع جنگ تحمیلی در شهریور سال ۵۹ راهی جماران می‌شوند.

داستان تله‌فیلم «یازده دقیقه و سی ثانیه» اوایل سال ۵۹ و هم‌زمان با اولین حمله عراق به تهران و بمباران فرودگاه مهرآباد اتفاق می‌افتد. چند نفر از گروه فیلم‌برداری سازمان صداوسیما مأمور می‌شوند که بعد از بمباران فرودگاه به جماران بروند و پیغام امام را ضبط کنند تا به اخبار ساعت ۸:۳۰ برسانند.

گروه راهی جماران می‌شوند تا پیغام را ضبط کنند، هنگام ضبط سخنرانی امام اتفاقاتی می‌افتد و… علاوه بر امام خمینی، مرحوم حجت‌الاسلام‌والمسلمین سید احمد خمینی و کودکی حجت‌الاسلام‌والمسلمین سید حسن خمینی یادگار گرامی حضرت امام نیز در این تله‌فیلم به تصویر کشیده شده است.

عبدالرضا اکبری، سیدابراهیم بحرالعلومی، یاشار افخمی، رضا صدیق، حامد یسادی، فرید لطف آور، محمد پیغمبرزاده، امیرحسین قاسمی و آیدین افخمی در این تله‌فیلم ایفای نقش می‌کنند. عبدالرضا اکبری با بازی در این فیلم برای دومین بار در نقش امام خمینی (س) ظاهر شده است.

*مستند «روح‌الله» ساخته محمد دبوق

این اثر کامل‌ترین و جامع‌ترین مستند ساخته شده درباره امام خمینی (ره) است که در ۱۰ قسمت به مقاطع مهم زندگی امام خمینی (ره) می‌پردازد. این مجموعه بر اساس مصاحبه‌هایی از شخصیت‌های بین‌المللی کشورهای ایران، عراق، ترکیه، سوریه، مصر، فلسطین، فرانسه و لبنان ساخته شده است و بیش از ۱۰ هزار قطعه عکس و تصاویر ناب تلویزیونی که بسیاری از آن‌ها برای اولین مرتبه نمایش داده شده‌اند، در ساخت آن به‌کاررفته است.

سبک و سیاق این اثر یادآور مستندهای بین‌المللی شخصیت محوری است که معمولاً در آن‌ها جزئیات کامل و جنبه‌های مختلف زندگی یک شخصیت موردتوجه قرار می‌گیرد. هر قسمت از این مجموعه یک موضوع مستقل دارد.

مبارزات خانوادگی امام خمینی (ره)، تربیت امام در کودکی، انقلاب مشروطه، روستای خمین در جنگ جهانی اول، ازدواج امام، ورود به عرصه سیاسی، دوران اول سلطنت محمدرضا پهلوی، رحلت آیت‌الله عبدالکریم حائری، پیگیری هجرت آیت‌الله بروجردی به قم، مقاومت امام در برابر رفرم، امام در ترکیه، خطبه نمازجمعه امام به زبان ترکی، هراس لائیک‌ها از نفوذ امام، انعقاد قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر، شهادت سید مصطفی خمینی، امام در نوفل‌لوشاتو، کشتار ۱۷ شهریور، تشکیل دولت موقت، فقط جمهوری اسلامی، انتخاب اولین رئیس‌جمهور، نخست‌وزیری رجایی، عزل بنی‌صدر، سوءقصد به آیت‌الله خامنه‌ای، فاجعه صبرا و شتیلا، پذیرش قطعنامه ۵۹۸ از طرف امام (ره)، عملیات مرصاد برخی از مقاطعی است که این اثر به آن می‌پردازد و در پایان نیز با یک جمع‌بندی به زمان حال می‌رسد.

مستند «روح الله» اولین بار در سال ۱۳۸۶ از شبکه سه سیما پخش شد و در سال‌های اخیر بارها تکرار داشته است. پژوهش دقیق و نگاه ریزبینانه حاکم بر ساخت این اثر، مستند «روح‌الله» را به اثری با استانداردهای بین‌المللی تبدیل کرده که حتی برای مخاطبان غیر ایرانی هم جذاب و دیدنی است.

*مستند «سیره عملی امام روح‌الله» محصول واحد مرکزی خبر

پس از استقبال مخاطبان از پخش مستند «روح‌الله»، واحد مرکزی صداوسیما اقدام به تولید اثری مستند – گزارشی با موضوع زندگی امام خمینی می‌کند. این گزارش در سال ۱۳۸۷ هر شب در قالب ۱۶ گزارش ۱۰ دقیقه‌ای در بخش‌های مختلف خبری پخش شد و با استقبال مخاطبان مواجه شد.

در این مستند ابعاد مختلف زندگی و روابط امام اعم از حکومت‌داری، سیاست، فرهنگ، خانواده و … به تصویر کشیده شده است. در تولید این مستند از برخی سخنرانی‌های آرشیوی و کمتر پخش شده از امام بهره گرفته شده است. از نظر موضوعی نیز در این اثر توجه بیشتری به موضوع‌های داخلی همچون: وقایع پس از انقلاب، جنگ و … شده است.

*سریال «روح‌الله» به کارگردانی راما قویدل و سیامک صرافت

سریال «روح‌الله» به تهیه‌کنندگی محمدرضا شفیعی و کارگردانی راما قویدل و سیامک صرافت در آستانه ایام ارتحال امام خمینی  (ره) و ایام دهه فجر در سال‌های ۹۱ و ۹۲ به روی آنتن رفت.

این مجموعه تلویزیونی با محوریت زندگی امام خمینی (ره) ساخته شده است. قسمت‌هایی از مجموعه تلویزیونی «روح‌الله» با عناوین «این هفت نفر»، «پوست انداختن» و «نیمه‌شب» غم و اندوه مردم پس از شنیدن خبر ارتحال (ره) را به تصویر می‌کشد.

«روح‌الله» به سفارش گروه مجموعه‌های تلویزیونی شبکه دو و بر اساس فیلمنامه‌ای از سعید نعمت‌الله ساخته شد و بازیگرانی همچون والا شهیری، شایان جلالی، مهدی فقیه، رحمان باقریان، حمیدرضا میلاد، مریم فخر، مهرداد سلیمی، نرگس نافذ، صفرعلی کوهی، مهدی نقد زاده، محمد خدمات، اشکان شریف نژاد، محمدرضا مربی دوست، محمد رشیدی و عزیزالله بیات در این سریال به ایفای نقش پرداختند.

این سریال چند قصه انتخابی و اقتباسی بر اساس برداشت‌هایی از زندگی امام (ره) و رابطه ایشان با همسایگان و کسانی که به دیدارش می‌رفتند را شامل می‌شود.

*مستند «بانو قدس ایران» ساخته مصطفی رزاق کریمی

«بانو قدس ایران» به کارگردانی مصطفی رزاق کریمی روایتی دست‌اول از زندگی بانو خدیجه ثقفی، همسر امام خمینی (ره) است.

«بانو قدس ایران» برنده تندیس بهترین فیلم یازدهمین جشنواره «سینماحقیقت» و منتخب سی و ششمین جشنواره جهانی فیلم فجر روایت زندگی بانویی است که زیر یک سقف و تا آخرین لحظه گام‌به‌گام و نفس به نفس با رهبر بزرگ‌ترین خیزش و جریان انقلابی و مذهبی قرن همراه بوده است.

رزاق کریمی در این مستند  توانسته علاوه بر وفاداری به تاریخ و مهم‌ترین فرازهای آن که با جمهوری اسلامی و شخصیت امام خمینی (ره) گره‌خورده، قصه‌ای را از منظری زنانه – مادرانه روایت کند.

این مستند روایتی منسجم و ماندگار را از زندگی و حیات سرکار خانم خدیجه ثقفی همسر فقید رهبر کبیر انقلاب اسلامی حضرت امام خمینی (ره) به نمایش می‌گذارد.

«بانو قدس ایران» در مؤسسه فرهنگی و هنری عروج فیلم و مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی تهیه و تولید شده است.

نوشته سهم سینما و تلویزیون از روایت زندگی امام خمینی (ره) چقدر بوده است؟ اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

«بانو قدس ایران» به کارگردانی مصطفی رزاق کریمی، محصول مؤسسه فرهنگی، هنری عروج است و با مشارکت مرکز گسترش تولید شده است. فیلم روایتی است از زندگی بانو خدیجه ثقفی همسر امام خمینی (ره). این فیلم که در یازدهمین جشنواره «سینماحقیقت» تندیس بهترین فیلم را دریافت کرده، برای نخستین‌بار و در «اکران حقیقت»، نمایش آنلاین و اکران در ۵۰ مرکز هنری و فرهنگی در سراسر کشور خواهد داشت.

در بسته اول طرح «اکران حقیقت» که به همت مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی اجرا می‌شود، پنج مستند «بانو قدس ایران»، «در جستجوی خانه خورشید» (مهدی باقری)، «ف- الف» (فرشاد اکتسابی)، «زیر این چتر باران می‌بارد» (کتایون جهانگیری) و «بر سر خاک» (محسن خان جهانی) در سامانه هاشور نمایش داده می‌شوند.

نوشته پوستر مستند «بانو قدس ایران» رونمایی شد اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

«بانو قدس ایران» که محصول عروج فیلم و مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی است ، یکی از مهمترین فیلم های کارنامه کارگردانش مصطفی رزاق کریمی به شمار می آید . این مستند ۸۲ دقیقه ای بعد از حضور در آسیاتک اتفاق مهمی را رقم زد تا فیلمی با موضوع خاص پا به آن سوی مرزها بگذارد .

«بانو قدس ایران» که در جشنواره آسیا پاسفیک نیز به نمایش در خواهد آمد به زودی روی پرده سینما خواهد رفت .

نوشته مستند «بانو قدس ایران» بعد از آسیاتک و آسیا پاسفیک اکران عمومی می‌شود اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

وی افزود: اگرچه این موضوع فیلم جذاب بود اما پذیرش این کار مسئولیت داشت به همین خاطر گفتم اجازه خواستم مدتی را تحقیق کنیم تا به نتیجه برسیم که می توانم این کار را انجام دهم یا خیر. من هم مثل سایر منتقدان، نویسندگان و روزنامه‌نگاران خیلی کم درباره زندگی ایشان می‌دانستم و تقریبا هیچکس از نهانخانه پنهان زندگی امام(ره) خبری نداشت.

رزاق کریمی با اشاره به اینکه تجربه تولید مستند درباره شخصیت‌های برجسته ایرانی و خارجی را داشته‌ام، عنوان کرد: با توجه به اینکه اولین بار نبود که در این مسیر مستند می ساختم اما امروز که «بانو قدس ایران» به پایان رسیده هنوز هم معتقدم کار سختی بود اما من در تولید مستند ۳ اصل مهم مدنظر دارم که شامل تحقیق خوب، تحقیق خوب و تحقیق خوب است.

در ادامه این نشست کریمی راد درباره حضورش در این پروژه گفت: کار تحقیق را دوستان دیگری انجام می‌دادند و برنامه اولیه این بود که من به کارگردان کمک کنم. به همین خاطر از روزهای ابتدایی یعنی در ایام نوروز وارد پروژه شدم. این پروژه هم برای تیم تحقیق و هم برای ما که باید از خروجی کارشان یک مسیر روایی استنتاج می‌کردیم فکر آسانی نبود چون مخاطب از ما طلب بیشتری داشت و خط قرمزهای معمول را نمی‌شد لحاظ کرد. بنابراین اگر می خواستیم برداشت درستی داشته باشیم باید ضریب نفوذ خود را افزایش می‌دادیم.

وی در ادامه بیان کرد: منابع اصلی تحقیق ما نوشته‌های مکتوب و گفتگو با نزدیکان ایشان بود. مهمترین منبع مکتوب نیز دست‌نوشته‌های خانم بود که در پیشرفت پروژه تاثیر بسزایی داشت. ایشان دستنوشته هایی دارند که گویا به درخواست مرحوم حاج احمدآقا انجام داده بودند و از محتوای متون مشخص است که ایشان انسانی صریح بودند و ابایی ندارند درباره خودشان بگویند و این به ما کمک کرد به شخصیت ایشان نزدیک شویم. نوشته‌های دیگری هم در اختیار داشتیم اما این صراحت را نداشتند.

نویسنده این پروژه اشاره کرد: در نوشته‌های ایشان بخش‌هایی از کودکی و زندگی ایشان است که در قالب کتابچه چاپ شده، علاوه بر آن گفتگوهایی صوتی از سوی نوه ایشان سید حسن با مادربزرگشان انجام شده که در بخش‌هایی از فیلم ما مورد استفاده قرار گرفته است. تنها مشکلی که ما در دسترسی منابع داشتیم در حوزه تصویر بود که متاسفانه خیلی موجود نیست. هر چند که با در اختیار داشتن همه آنچه در مستند به کار رفته متوجه می‌شویم خانم شخصیتی بودند با اعتماد به نفس و آن را از خانواده ای به ارث برده که به ایشان یاد داده بودند آنچه در ذهن دارند به زبان بیاورند. خانم حتی نظر مخالف‌شان را درباره یک مساله ساده به امام(ره) بیان می‌کردند.

وی ادامه داد: من و آقای رزاق کریمی باهم زیاد بحث می‌کردیم و نشست‌های متعددی داشتیم. بیش از ۳۰ جلسه چندین ساعته کار را چکش کاری کردیم تا بر تک تک صحنه‌ها و روایات درست فکر کنیم که وجوه دراماتیک درست دربیاید.

رزاق کریمی در پاسخ به اینکه آیا برای تولید این اثر نیاز به رعایت سفارشاتی از جانب دیگران بوده است، گفت: من نه خود را سانسور کردم نه سوژه را. ما همواره به آنچه در تحقیق رسیدیم پیش رفتیم و اگرچه نظرات متفاوتی دریافت و استفاده کردیم اما دنبال کلیشه نبودیم. این فیلم کلیشه نیست روایت زندگی از نهانخانه پنهان امام(ره) است. همه تلاش‌مان بر این بود تا حریم را در فیلم حفظ و احترام بگذاریم.

وی افزود: یکی از مهمترین اصولی که سعی کردیم آشکار شود مدیریت و استقلال ایشان بود که بعد از رحلت امام(ره) تا پایان عمرشان ادامه داشت. ایشان بعد از فوت حاج آقا مصطفی به شدت بیتابی می‌کردند اما کم کم خود را بازیافته تا جایی که بعد از درگذشت حاج احمدآقا در مقام یک زن قدرتمند دیگران را دلداری می‌دادند.

رزاق کریمی اشاره کرد: خوشبختانه خانواده و اطرافیان امام(ره) در این پروژه همکاری کردند و تنها یک نفر از اعضای این خانواده به آن پرداخت نشده بود که من در جشنواره سینما حقیقت اعلام کردم که به خاطر غیبت ایشان فیلم من ناقص است. ایشان خانم طباطبایی همسر حاج احمد آقا بودند که بعدها به تیم پیوستند و در جهت تکمیل فیلم کمک بسزایی کردند.

کریمی‌راد درباره لحظه‌های تاثیرگذار فیلم نیز گفت: این مستند برای من لحظه های تکان دهنده زیاد داشت اما رابطه ویژه خانم با پسر بزرگشان برای من به شدت تاثیرگذار بود به همین خاطر لحظاتی که به فوت مرحوم مصطفی پرداخته می شود و بیاناتی که همسر حضرت امام(ره) بعد از رحلت ایشان ابراز می‌کنند برای من لحظات ویژه فیلم است. گویا آقا مصطفی برای خانم بیشتر از فرزند بود و ایشان را به چشم حامی می‌بینند.

رزاق کریمی نیز در پایان گفت: من هیچوقت نه به آینده فکر می کنم نه گذشته. به همین خاطر الان نمی دانم پروژه بعدی من چه خواهد بود. همیشه دوست داشتم به من پیشنهاد شود و حق انتخاب داشته باشم. در کار خودم نه به شخصیت فکر می‌کنم نه مدیوم. اگر پیشنهادی مطرح شود که دغدغه من باشد در هر فرمتی و با هر موضوعی که باشد برایش تمام انرژی و وقتم را می گذارم.

گفتنی است این ویژه برنامه به همت فیلم‌نت و با همکاری سی و ششمین جشنواره فیلم فجر به منظور معرفی فیلم ها تا ۹ بهمن‌ماه در پردیس سینمایی ملت برگزار می شود.

نوشته معرفی مستند «بانو قدس ایران» در دومین روز از ویژه‌برنامه «دو قدم تا سیمرغ» اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.