در این مراسم «سگ ‌کشی» به عنوان یکی از مهم‌ترین آثار بهرام بیضایی که به همت فیلمخانه ملی ایران مرمت شده است، تحلیل و بررسی خواهد شد و ابعاد مختلف نگاه سینمایی، روایت‌پردازی و جایگاه این اثر در کارنامه هنری بهرام بیضایی واکاوی می شود.

کانون کارگردانان سینمای ایران با برگزاری مجموعه برنامه «کلاسیک‌های کانون»، به مرور آثار و میراث ماندگار کارگردانان برجسته ایرانی می‌پردازد و در مراسم پیش‌رو بر نقش و جایگاه ممتاز بهرام بیضایی در سینمای ایران تأکید دارد.

بهزاد خورشیدی طراحی پوستر این برنامه را به عهده داشته و ورود به این مراسم برای عموم آزاد است.

نوشته نمایش نسخه مرمت‌شده «سگ کشی» در موزه سینما اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

این فیلم که از آثار ماندگار سینمای ایران به‌شمار می‌رود، به همت فیلمخانه ملی ایران مرمت شده است. مژده شمسایی، جمیله شیخی، هما روستا، فاطمه معتمد‌آریا، آتیلا پسیانی و مجید مظفری از جمله بازیگران این اثر سینمایی هستند.

تماشای این فیلم برای علاقه‌مندان آزاد و رایگان است.

نوشته نمایش نسخه مرمت‌شده «مسافران» در موزه سینما اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

هر هفته چهره‌هایی از دل سینما، موسیقی و هنر سر برمی‌آورند که با حضورشان جریان خبری هفته را شکل می‌دهند. این هفته، روایت ما به سراغ پنج چهره‌ای می‌رود که هر کدام با اتفاقی خاص در صدر اخبار قرار گرفتند؛ درگذشت بهرام بیضایی، درست در روز تولدش، فضای سینما و تئاتر ایران را در اندوهی عمیق فرو بردو در سویی دیگر ژولیت رضاعی با بازی درخشانش در «زیبا صدایم کن»، به یکی از امیدهای تازه بازیگری بدل شد و نگاه‌ها را به نسل جدید معطوف کرد.

این هفته همچنین سوگل خلیق با حضوری متفاوت در یک تاک‌شوی اینترنتی، بدون جنجال و شوآف، وایرال شد؛ شیرین یزدان‌بخش، ستاره‌ای که دیر به سینما رسید، بی‌صدا از جهان رفت و صابر ابر با اجرای فصل جدید «گل یا پوچ»، روایت تازه‌ای از اجرا را پیش روی مخاطبان گذاشت.

بهرام بیضایی؛ خاموشی در روز تولد

در روزی که باید شمع‌های هشتاد و هفتمین سال تولدش روشن می‌شد، خبر درگذشت بهرام بیضایی، فضای سینما و تئاتر ایران را تحت تاثیر قرار داد. پنجم دی‌ماه، روزی که به احترام زادروز او و اکبر رادی «روز نمایشنامه‌نویس» نام گرفته، به روز وداع با یکی از مستقل‌ترین و اثرگذارترین چهره‌های فرهنگ معاصر ایران بدل شد. چند روزی تنها خبر مهم محافل هنری، همین بود؛ فضای مجازی پر شد از عکس‌ها، دیالوگ‌ها، صحنه‌هایی از «باشو»، «مرگ یزدگرد» و «چریکه تارا» و ویدیوهایی از گفت‌وگوهای مردی که بیش از شش دهه، بی‌وقفه درباره اسطوره، تاریخ و هویت ایرانی اندیشید و نوشت.

بیضایی فقط یک نمایشنامه‌نویس یا فیلمساز نبود؛ او یک جهان فکری بود. هنرمندی که پژوهش را جدی گرفت و با کتاب «نمایش در ایران» شالوده‌ای نظری برای فهم تئاتر بومی بنا کرد. نمایشنامه‌هایی چون «آرش»، «سهراب‌کشی»، «مجلس ضربت‌زدن»، «مرگ یزدگرد»، «شب هزار و یکم» و «افرا» نه‌تنها متن نمایشی، که سندهای هویتی فرهنگ ایرانی‌اند. در سینما نیز، بیضایی با فیلم‌هایی چون «غریبه و مه»، «چریکه تارا»، «باشو غریبه‌ای کوچک»، «سگ‌کشی» و «وقتی همه خوابیم» نشان داد چگونه می‌توان روایت، اسطوره و سیاست را در قالبی شخصی و جسورانه پیوند زد.

یکی از وجوه برجسته جهان بیضایی، تصویر زن بود؛ در سال‌هایی که پیش از انقلاب، اغلب زنان در سینمای ایران به نقش‌هایی حاشیه‌ای، تزئینی یا صرفاً مبتنی بر جذابیت ظاهری فروکاسته می‌شدند و کمتر فرصتی برای کنش‌گری و عمق شخصیت داشتند، بهرام بیضایی مسیر دیگری را انتخاب کرد. او زن را نه عنصر فرعی روایت، بلکه مرکز تعارض، تصمیم و معنا قرار داد. زنانی پیشرو، مقاوم و دور از کلیشه. از رعنا در «غریبه و مه» تا آسیه در «کلاغ» و تارا در «چریکه تارا»، زن در آثار او نه حاشیه، که موتور حرکت روایت است. همین نگاه، او را سال‌ها جلوتر از زمانه‌اش قرار داد.

واکنش‌ها به درگذشت بیضایی، گسترده و معنادار بود؛ از پیام‌های رسمی رئیس‌جمهور ایران و وزیر فرهنگ گرفته تا یادداشت‌های تلخ و تند هنرمندانی چون مسعود جعفری جوزانی که از رنج تبعید ناخواسته و بی‌مهری‌ها نوشتند. بیضایی هجده سال دور از ایران زیست و در غربت چشم از جهان فروبست. شاید جسمش در آمریکا به خاک سپرده شود، اما نام و اندیشه‌اش، همچنان در صحنه تئاتر و قاب سینمای ایران نفس می‌کشد.

ژولیت رضاعی؛ دختری که «زیبا» را زندگی کرد

با اکران آنلاین فیلم «زیبا صدایم کن»، یک نام بیش از گذشته بر سر زبان‌ها افتاد؛ ژولیت رضاعی. بسیاری از مخاطبانی که فیلم را در جشنواره فجر یا روی پرده سینما ندیده بودند، این روزها با دیدن فیلم یک جمله مشترک می‌گویند: «این دختره چقدر خوب بازی کرده.» جمله‌ای که معمولاً آغاز توجه جدی به یک بازیگر تازه‌وارد است. ژولیت رضاعی، نابازیگری که رسول صدرعاملی او را برای نقش «زیبا» انتخاب کرد، حالا به یکی از امیدهای تازه بازیگری نسل جوان بدل شده است.

داستان انتخاب او، شبیه قصه‌های همیشگی سینمای صدرعاملی است؛ کشف ناگهانی. به گفته کارگردان، بعد از تست گرفتن از دختران بسیاری برای این نقش، روزی ژولیت همراه پدرش، کریستف رضاعی، آهنگساز و پیانیست نامدار، سر صحنه آمد. استایل، راه رفتن و جنس حضورش کافی بود تا صدرعاملی بگوید: «این زیباست.» تست گرفته شد و نتیجه، موفقیتی بود که حالا روی پرده دیده می‌شود. ژولیت در نقش دختری شانزده‌ساله، روبه‌روی امین حیایی، بازیگری باتجربه و حرفه‌ای، ایستاد و کم نیاورد؛ اتفاقی که برای یک بازیگر اولی، امتیازی بزرگ است.

زیبا دختری است مستقل، منطقی و متکی به خود؛ دختری که با وجود فقر، تنهایی و گذشته پرخطای پدر، به ترحم مخاطب متوسل نمی‌شود. ژولیت رضاعی این ویژگی‌ها را با بازی‌ای کنترل‌شده، کم‌اغراق و طبیعی به تصویر کشیده است. بازی او نه نمایشی است و نه احساساتیِ افراطی؛ بلکه از جنس سکوت، نگاه و واکنش‌های دقیق می‌آید. همین بازی تخت و به‌ظاهر کم‌هیجان، در دل خود قدرتی دارد که شخصیت را باورپذیر می‌کند.

درام اصلی فیلم بر دوش شخصیت خسرو با بازی امین حیایی است، اما امید نهایی روایت از دل زیبا بیرون می‌آید؛ دختری که آینده را انتخاب می‌کند. شیمی پدر و دختری این دو بازیگر، یکی از نقاط قوت «زیبا صدایم کن» است؛ رابطه‌ای که کمتر در سینمای ایران با این ظرافت دیده‌ایم و یکی از پدر دخترهای ماندگار سینمای ایران را ساخت و  باعث شد تماشاگران جشنواره فجر، ایستاده فیلم را تشویق کنند.

ژولیت رضاعی تازه در ابتدای مسیر است. سینمای ایران پیش از این هم از دل فیلم‌های صدرعاملی، بازیگرانی چون ترانه علیدوستی و پگاه آهنگرانی را به خود دیده. حالا باید دید ژولیت هم این مسیر را ادامه می‌دهد یا «زیبا صدایم کن» تنها یک درخشش مقطعی خواهد بود. فعلا که بازی او دیده و صدایش شنیده شده است.

سوگل خلیق؛ مهمانی که شبیه بقیه نبود

در روزگاری که برخی بازیگران با حضور مداوم در تاک‌شوها، مسابقه‌ها و رئالیتی‌شوها تلاش می‌کنند خودشان را در معرض دید نگه دارند، وایرال‌شدن سوگل خلیق از جنسی دیگر است. او این هفته مهمان برنامه «کلوزفرند» امیرمهدی ژوله بود؛ حضوری که نه با شوآف همراه شد، نه با اعتراف‌های جنجالی، بلکه با سکوت، خونسردی و طنزی از جنس «پوکر فیس». همین تفاوت، خلیق را به یکی از چهره‌های وایرال هفته بدل کرد.

گفت‌وگوی ژوله و خلیق صمیمی بود، اما نه پرهیجان. سوگل خلیق برخلاف بسیاری از مهمانان این دست برنامه‌ها، از آن بازیگرانی نیست که مخاطب اخیراً همه‌جا دیده باشد. همین کم‌حضوربودن، شنیدن روایت‌های شخصی‌اش را جذاب‌تر کرد. او با آرامش از خواستگاری‌های عجیب در دایرکت اینستاگرام گفت، از اکانت‌های فیکی که پیشنهاد قرار کافه می‌دهند و از سوءتفاهم دائمی درباره نسبتش با شیدا خلیق؛ اشتباهی که هم کلافه‌اش می‌کند و هم به خنده می‌اندازد. طنز خلیق نه در اغراق، که در روایت بی‌تفاوت و خونسرد اتفاقات است. از بازتاب حضور و شوخی‌اش با «افتو»، گربه معروف رئالیتی‌شوی «کارناوال» و قبولِ طنزآمیز ازدواج با او گفت که موجی از شوخی‌ها را در فضای مجازی به راه انداخت.

اما فراتر از وایرال‌ها، مسیر حرفه‌ای سوگل خلیق است که او را از بسیاری هم‌نسلانش متمایز می‌کند. او در «دفتر یادداشت» کیارش اسدی‌زاده، با نقش نازنین، چهره‌ای تازه از بازیگری خود نشان داد؛ خنده‌های هیستریک و استرسی‌اش به امضای آن سال بدل شد و به‌سرعت تقلید شد. امسال هم با نقش گلاب در سریال «شکارگاه» نیما جاویدی، زیر گریم متفاوت و نسل قاجاری، بار دیگر توان تغییرپذیری‌اش را اثبات کرد. حضور در تئاتر «خون‌نگار» و اجرای مونولوگ‌های سنگین نقش رابعه بلخی نیز نشان داد خلیق بازیگری است که از سکوت، ابزار می‌سازد.

گفت‌وگوی این هفته با ژوله، بیش از آنکه تصویر تازه‌ای بسازد، همان چیزی را تأیید کرد که از او انتظار می‌رفت: بازیگری آرام، بی‌حاشیه و با مسیری حساب‌شده؛ کسی که مسیری را بدون فریاد می‌رود. بازیگری که همین روزها دو سریال «هزار و یک شب» و «برتا» را در حال پخش در شبکه نمایش خانگی دارد.

شیرین یزدان‌بخش؛ ستاره‌ای که دیر آمد و بی‌صدا رفت

خبر درگذشت شیرین یزدان‌بخش، درست مثل زیست حرفه‌ای‌اش، بی‌هیاهو و در سکوت منتشر شد. بازیگری که به خواست خودش، بدون اطلاع‌رسانی و مراسم رسمی، به خاک سپرده شد؛ خبری که نه در رسانه‌ها، بلکه دهان‌به‌دهان میان اهالی سینما و تئاتر چرخید و موجی از اندوه آرام را به‌دنبال داشت. او چهارم دی‌ماه، در آستانه ۷۷ سالگی و پس از عوارض سکته مغزی، چشم از جهان بست.

شیرین یزدان‌بخش نمونه نادری از بازیگرانی بود که خلاف قواعد مرسوم سینما، دیر وارد این حرفه شد و زود به قله رسید. او ۳۲ سال کارمند اداره دخانیات بود و ورودش به سینما کاملاً اتفاقی رقم خورد؛ دعوت افشین هاشمی برای بازی در نقشی کوتاه در فیلم «لطفاً مزاحم نشوید» محسن عبدالوهاب. نقشی که قرار نبود دیده شود، اما دیده شد؛ آن‌قدر که یزدان‌بخش در ۶۱ سالگی، سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش مکمل زن جشنواره فجر را به خانه برد.

پس از آن، مسیرش به شکلی کم‌نظیر هموار شد. حضور در «جدایی نادر از سیمین» اصغر فرهادی، نقطه‌ای مهم در کارنامه‌اش بود، اما درخشش واقعی‌اش با «بوسیدن روی ماه» رقم خورد؛ فیلمی که تمام‌قد روی شانه‌های او ایستاده بود. یزدان‌بخش در نقش مادری چشم‌انتظار، بدون اغراق و سانتی‌مانتالیسم، بار عاطفی روایت را به دوش کشید و به یکی از مادران دوست داشتنی سینمای ایران بدل شد.

او در «آشغال‌های دوست‌داشتنی»، «برف روی کاج‌ها»، «ملبورن» و «غلامرضا تختی» همان صداقت و سادگی را حفظ کرد، اما شاید متفاوت‌ترین تصویرش در «ابد و یک روز» سعید روستایی شکل گرفت؛ مادری که نگاهش به اعتیاد و فروپاشی خانواده، کلیشه‌ای نبود و لایه‌ای از طنز تلخ را با خود داشت. همین تفاوت، بازی‌اش را ماندگار کرد.

شیرین یزدان‌بخش ثابت کرد برای ستاره‌شدن، نه جوانی شرط است و نه شهرت زودهنگام. استعداد اگر با شانس همراه شود، حتی در میانسالی هم می‌تواند بدرخشد. او بی‌صدا آمد، بی‌ادعا ماند و بی‌هیاهو رفت؛ اما تصویر مادرانه‌اش، برای همیشه در حافظه سینمای ایران باقی خواهد ماند.

صابر ابر؛ روایت جدید از یک اجرا

صابر ابر از آن بازیگرانی است که غیبتش به اندازه حضورش دیده می‌شود. کم‌کار، گزیده‌کار و محتاط؛ اما هر بار که ظاهر می‌شود، ردی از خود به‌جا می‌گذارد. این هفته اما نام او  با اجرای فصل دوم مسابقه «گل یا پوچ» دوباره بر سر زبان‌ها افتاد؛ برنامه‌ای که فصل اولش با اجرای مهران مدیری شناخته می‌شد و انتخاب مجری فصل دوم، خود به یک پرسش جدی بدل شده بود.

وقتی نام صابر ابر مطرح شد، انتخابی جذاب به نظر می‌رسید. ابر در قسمت نخست نشان داد که اجرای تلویزیونی برایش قلمرو ناآشنا نیست. صدای آرام، مکث‌های حساب‌شده، خنده‌های به‌جا و همراهی‌اش با شرکت‌کنندگان، فضایی متفاوت از اجرای مدیری ساخت؛ نه تقلید، نه رقابت، بلکه روایتی شخصی از اجرا. اشاره محترمانه‌اش به مهران مدیری نیز نشان داد که قرار نیست فصل جدید با پاک‌کردن گذشته تعریف شود.

البته جذابیت اصلی «گل یا پوچ» همچنان به شرکت‌کنندگانی برمی‌گردد که این بازی سنتی را به سطحی حرفه‌ای رسانده‌اند؛ استادانی با منش و سبک زندگی خاص که مخاطب را شگفت‌زده می‌کنند. اما نمی‌توان انکار کرد که حضور یک چهره شناخته‌شده، در جذب مخاطب نقش مهمی دارد و صابر ابر در قسمت اول، از این آزمون سربلند بیرون آمد.

سال جاری برای ابر، سال کم‌سروصدا اما پرباری بوده است. روی پرده سینما با «لاک‌پشت» و «آدم‌فروش» دو تجربه کاملاً متفاوت ارائه داد؛ به‌ویژه در «لاک‌پشت» و مقابل فرهاد اصلانی، دوئل بازیگری جذابی شکل گرفت. در نمایش خانگی هم با «تاسیان» و «کنکل» دو جنس بازی متفاوت را امتحان کرد. هم‌زمان، حضور پررنگش در تئاتر و اجرای نمایش «به صرف بورش و خون» نشان داد که همچنان صحنه برایش اولویت دارد.

ابر پیش‌تر هم تجربه اجرا داشته؛ از «رنگین‌کمان» و «در ۱۰۰ ثانیه» تا «پلک» در دهه ۸۰. حالا دوباره در قامت مجری ظاهر شده، نه از سر هیجان، که از عطش او برای تجربه‌های متفاوت. هنوز برای قضاوت نهایی درباره «گل یا پوچ» زود است، اما اگر صابر ابر بتواند تا فینال همین ریتم آرام و مسلط را حفظ کند، احتمالاً این تجربه تازه هم به فهرست انتخاب‌های درست کارنامه‌اش اضافه خواهد شد.

نوشته از وایرال‌شدن متفاوت «سوگل» تا چالش پرهیجان «صابر» اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

میز سینمای ایران این قسمت از برنامه به فیلم سینمایی «برای رعنا» اختصاص دارد که با حضور امیر قادری، رضا صدیق و ایمان یزدی (کارگردان اثر) برگزار می‌شود.

گفتگوی ویژه این قسمت با موضوع بهرام بیضایی با حضور سعید مستغاثی و رامتین شهبازی برگزار می‌شود.

همچنین پرونده ویژه این قسمت نیز با موضوع «جمعیت در قاب سینما» و با حضور صالح قاسمی برگزار می‌شود.

پرویز جاهد و جواد طوسی نیز در میز سینمای جهان به نقد و بررسی فیلم سینمایی «فلسطین ۳۶» (Palestine 36) می‌پردازند.

برنامه سینمایی «هفت» به تهیه‌کنندگی محمدحسین تنکابنی و اجرای محمدرضا مقدسیان جمعه شب‌ها ساعت ۲۲ روی آنتن شبکه نمایش ‌می‌رود.

نوشته گفتگوی ویژه درباره بهرام بیضایی در برنامه «هفت» اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

بهرام بیضایی در ۵ دی ‌۱۳۱۷ در تهران به دنیا آمد؛ او از خانواده‌ای ادبی و اهل شاعری بود و از جوانی به هنرهای نمایشی و سینما علاقه‌مند شد. شروع فعالیت‌هایش به دهه ۱۳۴۰ بازمی‌گردد و او طی بیش از نیم‌قرن، با آثاری اصیل و تأثیرگذار، به یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های هنر مدرن ایران تبدیل شد.

بیضایی تحصیل در رشته ادبیات را نیمه‌کاره رها کرد ولی به ‌سرعت به تحقیق، نوشتن، کارگردانی و پژوهش در تئاتر و سینما روی آورد. او همچنین ریاست بخش هنرهای نمایشی دانشگاه تهران را برعهده داشت و بعدها به دعوت دانشگاه استنفورد در آمریکا به تدریس و پژوهش پرداخت و نقش مهمی در معرفی فرهنگ نمایشی ایران در سطح جهانی ایفا کرد.

بیضایی یکی از چهره‌های اصلی موج نوی سینمای ایران بود. او در سینما آثاری ساخت که عمق فرهنگی، تاریخی و انسانی داشتند و در جشنواره‌های داخلی و بین‌المللی مورد توجه قرار گرفتند. از جمله فیلم‌های شاخص او می‌توان به «رگبار»، «غریبه و مه»، «چریکه تارا»، «باشو، غریبه کوچک»، «سگ‌کشی»، «مسافران» و «شاید وقتی دیگر» اشاره کرد. این آثار علاوه بر ساختارهای هنری، بازتاب‌دهنده پیچیدگی‌های هویت، تاریخ و جامعه ایرانی‌اند.

بهرام بیضایی در عرصه تئاتر نیز بیش از چند دهه نمایشنامه ‌نوشت و کارگردانی کرد و آثارش در ایران و جهان اجرا شدند. سبک او با اتکا به اسطوره‌های ایرانی، فرم‌های سنتی، تاریخ و فلسفه شکل گرفت. از برجسته‌ترین نمایشنامه‌های او می‌توان به «مرگ یزدگرد»، «سه برخوانی»، «سیاوش خوانی»، «مجلس ضربت زدن»، «افرا»، «میراث»، «ضیافت»، «چهار صندوق»، «ندبه»، «خاطرات هنرپیشه نقش دوم»، «طومار شیخ شرزین» و فیلمنامه‌هایی چون «روز واقعه» اشاره کرد. این آثار نه تنها در ایران بلکه در تالارهای نمایشی جهانی نیز خوانده و اجرا شده‌اند و به یکی از مراجع مهم نمایش معاصر تبدیل شده‌اند.

بیضایی در عرصه کتاب و پژوهش نیز فعال بود و بیش از ۷۰ کتاب، مقاله، نمایشنامه و فیلمنامه منتشر کرد که بسیاری از آن‌ها در دانشگاه‌ها تدریس می‌شود. از آثار مهم او در زمینه کتاب و پژوهش می‌توان به «نمایش در ایران» و «هزار افسان کجاست؟» اشاره کرد. این آثار نشان‌دهنده وسعت و عمق اندیشه اوست که هم در زمینه تاریخ نمایش، اسطوره‌شناسی، نقد هنری و فرم نوین سینما و تئاتر آثار مهمی به نگارش درآورده است.

بیضایی به‌عنوان پلی میان سنت و مدرنیته، سنت‌های نمایشی ایران را با فرم‌های نوین تلفیق کرد و نسلی از هنرمندان، منتقدان و پژوهشگران را تحت تأثیر قرار داد. آثار او نه تنها هویت فرهنگی ایران را بازنمایی کرد، بلکه پرسش‌های عمیق درباره تاریخ، جامعه، انسان و اسطوره را مطرح ساخت.

بهرام بیضایی در گذر زمان، از تهران تا استنفورد، از شعر و اسطوره تا پرده نمایش و پرده سینما، او هنرمندی بود که مرزها را در نوردید و یک میراث فرهنگی بی‌بدیل برای ایران و جهان به‌جا گذاشت.

نوشته بیضایی و میراث فرهنگی بی‌بدیلی که برای ایران و جهان به‌جا گذاشت اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

این هنرمند نگارش ۵۱ فیلمنامه، پنج روایت و شش پژوهش را نیز در کارنامه خود به ثبت رسانده است.

از آثار ماندگار بهرام بیضایی می‌توان «باشو غریبه‌ای کوچک»، «مسافران»، «شاید وقتی دیگر»، «وقتی همه خوابیم»، «مرگ یزدگرد»، «عمو سیبیلو» و … را نام برد.

سوره سینما درگذشت این کارگردان را به جامعه هنری و خانواده وی تسلیت می‌گوید.

پیام تسلیت وزیر فرهنگ

در متن پیام سیدعباس صالحی آمده است:

«درگذشت استاد بهرام بیضایی، نمایشنامه‌نویس، پژوهشگر و فیلمنامه‌نویس، موجب تاثر شد. ایشان در سال‌های طولانی فعالیت هنری خود، با خلق آثار نمایشی و سینمایی و توجه به ریشه‌های فرهنگی و اسطوره‌ای، سهمی درخور در گسترش روایت‌گری ایرانی ایفا کردند.

اهتمام زنده‌یاد بیضایی به پژوهش و ارتقای دانش نمایش، در کنار نقش مؤثر در تربیت نسل‌ جدید، بخشی از میراث فرهنگی این استاد هنرمند را شکل داده است. آثار، پژوهش‌ها و نوشته‌های زنده‌یاد بیضایی از تالیفات، تا آثار نمایشی و سینمایی در حافظه‌ هنر ایران پایدار خواهد ماند.

این سوگ را به خانواده محترم ایشان، شاگردان، هنرمندان و دوستداران هنرهای نمایشی و سینما تسلیت می‌گویم و از خداوند متعال برای آن مرحوم رحمت و غفران و برای بازماندگان، صبر و شکیبایی خواستارم.»

پیام تسلیت رئیس سازمان سینمایی

در پیام رائد فریدزاده در فقدان کارگردان نامدار سینمای ایران آمده است:

«امروز سینمای ایران، یکی از «معماران هویت» خود را از دست داد. استاد بهرام بیضایی، آن‌سوی پرده‌های نقره‌ای و فراتر از واژگان صحنه، نگاهبان بیدار حافظه‌ جمعی ما بود. او کسی بود که نبض اسطوره را در کالبد معاصر دمید و تاریخ را نه به مثابه گذشته‌ای مرده، که به عنوان حقیقتی جاری و تپنده به تصویر کشید.

در جهان فلسفی بیضایی، «جست‌وجو» و پرسشگری اصل اصیل و بنیادین هستی بود؛ جست‌وجوی ریشه‌ها در تلاطم بادها و بازخوانی حقیقت، در غبار سوءتفاهم‌های تاریخی. او به ما آموخت که سینما می‌تواند «آیین» باشد و دوربین، ابزاری برای کشف لایه‌های مکتوم روح ایرانی. از «رگبار» که باران آگاهی بر جان‌های تشنه بود، تا «باشو» که سرود همبستگی خاک و خون گشت، هر نمای او، سندی بر منزلت والای هنر در این سرزمین است.

به واقع که استاد سخن و کلام بود که با زبان سره و نگاه نافذش، غبار از چهره‌ میراث کهن برگرفت و به آن جایگاهی جهانی بخشید. بیضایی ثابت کرد که برای جهانی شدن، باید از عمیق‌ترین سرچشمه های وجودی خود رسوخ کرد. سینمای ایران همواره وام‌دار دقت هندسی، وسواس حکیمانه و نگاه متفکرانه‌ او خواهد بود.

اینجانب، فقدان اندیشمند یگانه عرصه فرهنگ و هنر را به خانواده‌ گرانقدر ایشان، اصحاب سینما و تئاتر و تمامی کسانی که با آثار او زندگی کردند، تسلیت عرض می‌کنم.

نام و یاد و خاطره بهرام بیضایی در تالار آینه‌ فرهنگ ایران، برای همیشه تکثیر خواهد شد و حضور معنوی‌اش، چونان نوری تابان برای آیندگان، پایدار خواهد ماند.»

پیام تسلیت خانه سینما

در این پیام آمده است:

«خانه سینمای ایران باتاسف بسیار درگذشت بهرام بیضایی استاد ماندگار و تکرار نشدنی سینما و تاتر ایران را به خانواده وی به ویژه مژده شمسایی همسر آن مرحوم و علاقمندان فرهنگ و هنر ایران زمین تسلیت می‌گوید.

بی‌شک آثار او در زمینه‌های مختلف هنرهای نمایشی و همچنین کتاب‌ها و نوشته‌هایش برگ زرینی در فرهنگ غنی کشورمان است و هرگز از یادها نخواهد رفت.

نام او در دنیای هنر جاودان خواهد بود زیرا خود او فرهنگ ایران را جاودان و ماندگار می‌خواست.

روحش شاد و یادش گرامی»

پیام تسلیت موزه سینما

در این پیام آمده است:

«درگذشت یکی از مفاخر بی‌تکرار هنر و فرهنگ این مرز و بوم، استاد بهرام بیضایی، بی‌تردید ضایعه‌ای جبران‌ناپذیر است. سینمای ایران یکی از مفاخر بزرگ و بی‌بدیل خود را از دست داد و ما تنها نظاره‌گر خالی شدن سینمای ایران از استادان و اندیشمندان بزرگ آن هستیم.

استاد بهرام بیضایی عمر پربار خویش را وقف پاسداری از هویت، زبان و تاریخ این سرزمین کرد و با آثاری ماندگار و نگاهی ژرف‌اندیش، افق‌های تازه‌ای در هنرهای نمایشی و سینمای ایران گشود و نام خود را برای همیشه در حافظه‌ی فرهنگی این سرزمین ثبت کرد.

موزه سینمای ایران، فقدان این استاد یگانه را به خانواده‌ی گرامی ایشان، جامعه‌ی هنری کشور و همه‌ی دوستداران فرهنگ و هنر ایران تسلیت می‌گوید.»

پیام تسلیت خانه هنرمندان ایران

در این پیام آمده است:

«بهرام بیضایی، استاد بی بدیل سینما، تئاتر و پژوهشگر برجسته، پس از عمری جهد و تلاش در گستره فرهنگی ایران زمین، حیات را بدرود گفت تا به همه اهل معنا متذکر شود که فرصت برای بهره‌مندی از هنر دردانه‌ای چون بیضایی، چه کم بوده است!

هرچند معنای عمر، درباره بیضایی و کسانی چون او در دایره زمان نمی‌گنجد و آثار و برکات فعالیتش زمان‌ها را درخواهد نوردید، اما با افسوس تمام باید گفت؛ سینما، تئاتر، ادبیات نمایشی و اسطوره‌شناسی ایران، دانشمندی بی بدیل و بدون جایگزین را از دست داد.

با احترام به حیات فرهنگی این استاد و با تسلیت به خانواده و علاقمدان و فرهیختگان و اهل فرهنگ، برای او آمرزش و آرامش ابدی و برای فرهنگ ایران پویایی و ادامه راه چنین اندیشمندانی را آرزو داریم.»

پیام تسلیت انجمن بازیگران سینمای ایران

در این پیام آمده است:

«ایرانِ عزیز ما بزرگمردی از تبارِ بزرگانِ اثرگذار در عرصه ی ادبیات و هنر را از دست داد.

بهرام بیضایی، خردمندی فرزانه، که در دنیای تئاتر و سینمای ایران در تمامی سالهای هنرنمایی خود، در اوج درخشش، تنها شبیه خودش بود و هیچ کس شبیه او نشد.

تمامی آثار او برای ما و یقینا برای آیندگانِ پس از ما خواندنی و دیدنی و آموختنی ست. انجمن صنفی  بازیگران خانه سینما این فقدان بزرگ را به مردم ایران، عموم هنرمندان و به ویژه خانواده گرامی و همکار ارجمندمان خانم مژده شمسایی، یار و همسرِ همراه و هم دلِ ایشان صمیمانه تسلیت عرض می کند.

روحش شاد و در آرامش و مهر بی پایان پروردگار …»

پیام تسلیت انجمن تهیه‌کنندگان مستقل سینمای ایران

در این پیام آمده است:

«درگذشت بهرام بیضایی، استاد مسلم سینما تئاتر، اسطوره شناس، نویسنده و مرد فرهنگ، برای فرهنگ جست‌وجوگر جهان ما، حسرت آفرین است.

اگر او عمر نوح هم داشت، رفتنش به واسطه سال‌ها قلم زدن عمیق در حوزه‌های مختلف فرهنگ و برداشتن قدم‌های بسیار جدی در حوزه‌هنرهای نمایشی و تصویری، این حسرت را صد چندان می‌کند.

مردی که شرافت قلم را نفروخت و اندیشه را چنان حرمت نهاد که اکنون بخشی از آن است.کمتر کسی است که در عالم هنر توانسته باشد چنین جایگاهی را میان عام و خاص پیدا کند.

اندیشه همواره در همه آثار او، از تاریخ باستان تا امروز روز مردم، موج زد و خمیر مایه‌ تعهد به شریف زیستن را معنای دوباره بخشیده است.

انجمن تهیه‌کنندگان مستقل سینمای ایران، با اندوه فراوان، درگذشت این استاد دردانه سینما و تئاتر را به اهل فرهنگ و شرافت و مردم ایران و خانواده محترم ایشان تسلیت می‌گوید و بابت خلق آثاری ماندگار، زندگی هنری او را ستایش می‌کند.»

نوشته بهرام بیضایی درگذشت + پیام‌های تسلیت اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

اکران نسخه ترمیم شده فیلم «باشو غریبه کوچک» با همکاری ایکوم و کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در موزه سینما انجام می‌شود.

«باشو غریبه‌ کوچک» فیلمی است به کارگردانی و نویسندگی بهرام بیضایی، که در سال ۱۳۶۴ ساخته شد و پس از چند سال توقیف، نخستین بار در ۲۳ بهمن ۱۳۶۸ به نمایش درآمد. این فیلم، در رأی‌گیری‌های گوناگونی از سینماگران و منتقدان سینمایی، بهترین فیلم‌ تاریخ سینمای ایران شناخته شده است.

نوشته اکران نسخه ترمیم‌شده «باشو غریبه کوچک» در موزه سینما اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

این نسخه چند روز پیش در هشتاد و دومین فستیوال ونیز موفق به دریافت جایزه شیر بهترین فیلم مرمت‌شده بخش «ونیز کلاسیک» جشنواره بین‌المللی فیلم ونیز ۲۰۲۵ شد.

«باشو غریبه‌ کوچک» که چهار سال طعم توقیف را چشیده است تنها یک فیلم نیست، بلکه بیانیه‌ای درباره همزیستی اقوام ایرانی، پایان جنگ و انسان‌دوستی است. «باشو غریبه‌ کوچک» در سال‌های مختلف و رای‌گیری‌های گوناگون داخلی و خارجی از سینماگران و منتقدان سینمایی به‌عنوان بهترین فیلم تاریخ سینمای ایران شناخته شده است.

سوسن تسلیمی، پرویز پورحسینی و عدنان عفراویان در نقش «باشو» از جمله بازیگران این محصول کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان هستند.

در خلاصه داستان فیلم آمده است: در یک بمباران پسرکی به نام باشو که ویرانی خانه و خانواده‌اش را به چشم دیده، خود را پشتِ یک ماشین باری می‌اندازد و خوابش می‌برد و هنگامی که چشم می‌گشاید به جنگلی در شمال ایران رسیده است. او از ترسِ انفجارهای عملیاتِ راه‌سازی می‌گریزد و در آن سوی بیشه به شالیزارِ زنی به نامِ نایی می‌رسد که با دو فرزندِ خردسال و در غیابِ شوهرش زندگی و کار می‌کند. نایی به باشو نان و آب می‌دهد و می‌کوشد بداند کیست و زبانش را بفهمد، اما زبان پسرک برای او قابل فهم نیست…

نوشته نسخه مرمت‌شده «باشو غریبه کوچک» در فیلم‌نت منتشر شد اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

داستان شکل‌گیری این فیلم به سال‌های ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۲ بازمی‌گردد، زمانی که عبدالله اسفندیاری و محمد بهشتی در تلویزیون طرح اولیه داستان جوان مسیحی که به کربلا می‌آید و مسلمان می‌شود را مطرح کردند. این طرح ابتدا به داریوش فرهنگ سپرده شد و سپس بهرام بیضایی در سال ۱۳۶۱ فیلمنامه را نوشت که در سال ۱۳۶۳ توسط انتشارات ابتکار چاپ شد.

این فیلمنامه چند سال بدون کارگردان باقی ماند و بسیاری از کارگردانان به دلیل عظمت موضوع به سراغ آن نرفتند. حتی خود بیضایی که بسیار مشتاق کارگردانی این اثر بود، به دلایل سیاسی و حساسیت‌های موجود نتوانست پشت دوربین آن قرار بگیرد تا سرانجام شهرام اسدی پس از خواندن فیلمنامه بلافاصله تصمیم به ساخت آن گرفت.

«روز واقعه» روایتگر داستان عبدالله (با بازی علیرضا شجاع‌نوری)، جوانی نصرانی است که تازه به اسلام گرویده و عاشق راحله (لادن مستوفی)، دختر زید شده است. در مراسم عروسی آن‌ها، عبدالله ندایی غیبی می‌شنود که او را به یاری می‌طلبد: «کیست که مرا یاری کند؟» او بیابان‌ها را طی می‌کند و در عصر عاشورا خود را به کربلا می‌رساند، جایی که «حقیقت» را بر سر نیزه می‌بیند.

بهرام بیضایی از سفر عبدالله به کربلا به عنوان نمادی از جستجوی حقیقت استفاده می‌کند. «روز واقعه» با حضور چهره‌های درخشان سینمای ایران ساخته شده است. علیرضا شجاع‌نوری، لادن مستوفی، عزت‌الله انتظامی، جمشید مشایخی، محمدعلی کشاورز، مهدی فتحی و حسین پناهی ازجمله بازیگران این فیلم هستند.

موسیقی متن اثر ساخته مجید انتظامی که برنده سیمرغ بلورین بهترین موسیقی متن شد، به خوبی توانسته فضای عرفانی و تراژیک فیلم را تقویت کند. فیلمبرداری مازیار پرتو و اصغر رفیعی‌جم نیز با ترکیب نورپردازی و کادربندی‌های حساب‌شده، فضای بیابان‌های کربلا را به شکلی تأثیرگذار به تصویر کشیده است.

یکی از نقاط قوت اصلی فیلم، پرداختن به واقعه کربلا به عنوان یک تراژدی انسانی فراتر از مرزهای جغرافیایی و زمانی است.

«روز واقعه» توانسته است به خوبی میان عناصر هنری سینما و مضامین عمیق مذهبی تعادل برقرار کند. برخلاف بسیاری از فیلم‌های مذهبی که ممکن است به سمت شعارزدگی یا ساده‌انگاری سقوط کنند، این اثر با ظرافت تمام از نمادگرایی و استعاره بهره می‌برد.

بهرام بیضایی با نگارش این فیلمنامه اثری خلق کرده که حتی پس از گذشت سه دهه از ساخت فیلم، همچنان به عنوان معیاری برای فیلمنامه‌نویسی مذهبی در سینمای ایران محسوب می‌شود. ساختار روایی قوی، شخصیت‌پردازی عمیق و دیالوگ‌های پرمحتوا از ویژگی‌های بارز این فیلمنامه است.

پس از گذشت نزدیک به سه دهه از ساخت «روز واقعه»، این فیلم همچنان به عنوان شاخص‌ترین اثر سینمای ایران در پرداختن به واقعه کربلا شناخته می‌شود.

همان‌طور که اشاره شد؛ فیلم «روز واقعه» در جشنواره فیلم فجر سیزدهم حضور درخشانی داشت و جوایز متعددی را از آن خود کرد:

سیمرغ بلورین بهترین فیلم برای شهرام اسدی، سیمرغ بلورین بهترین موسیقی متن برای مجید انتظامی، سیمرغ بلورین بهترین چهره‌پردازی برای عبدالله اسکندری، سیمرغ بلورین بهترین فیلم دوم برای شهرام اسدی و سیمرغ بلورین بهترین صحنه‌آرایی به مجید میرفخرایی اهدا شد.

نوشته «روز واقعه» چگونه پرچم‌دار روایت عاشورا در سینما شد؟ اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

فیلم‌تئاتر «عروسک‌ها» (۱۳۴۵) به‌ کارگردانی بهرام بیضایی چهارشنبه ۲۸ آذر ساعت ۱۷ در سینماتک خانه هنرمندان ایران به نمایش درمی‌آید.

پس از نمایش این فیلم‌تئاتر، نشست نقد و بررسی آن با حضور عباس غفاری میزبان و دکتر شهرام خرازی‌ها منتقد تئاتر برگزار می‌شود.

«عروسک‌ها» در سال ۱۳۴۵ به‌ صورت تله‌تئاتر از رادیو و تلویزیون ملی ایران پخش شد. در این نمایش عروسکی، مرشد می‌خواهد با نمایشِ خیمه‌شب‌بازی تماشاگران را سرگرم کند. او نوید می‌دهد که امروز روزِ جنگِ پهلوان با دیو است؛ ولی پهلوان دیگر سرِ جنگ ندارد و خسته از هزار سال جنگِ بیهوده و بی‌پایان با دیوهاست. پهلوان عاشق است، و برای خاطرِ این عشق دست به نبردی زده که پایان ندارد…

علاقه‌مندان برای حضور در این جلسه می‌توانند به سایت تیوال مراجعه کنند.

نوشته نمایش فیلم‌تئاتر «عروسک‌ها» در خانه هنرمندان ایران اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

شاهسواری: ما با سینمای خود با دنیا حرف می‌زنیم

منوچهر شاهسواری مدیرعامل خانه سینما هم در سخنانی ضمن عذرخواهی از تمام مهمانانی که در بیرون از سالن مانده بودند،گفت: کم کم باید برای افتخارآفرینی سینمای ایران فکر دیگری کنیم و شاید سال آینده در همین موقع باید در استادیوم آزادی جمع شویم.

وی با اشاره به درگذشت کاظم فریبرزی و مهین کسمایی در روزهای گذشته یاد یدالله نجفی صدابردار فقید فیلم «فروشنده» را که در میانه فیلمبرداری درگذشت، گرامی داشت.

شاهسواری بیان کرد: در جهان فعلی آوای تاریخ و تمدن ما و شور و هیجان سینمای ایران پراکنده می‌شود و این جهان بدون این آوا حتما چیزی کم دارد. ما با سینمای خود با دنیا حرف می‌زنیم و ایجاد همدلی می‌کنیم و مردم را به سمت خود و به قصد مفاهمه جلب می‌کنیم.

مدیرعامل خانه سینما خطاب به اصغر فرهادی گفت: تو ثابت کردی که سینمای ایران محصول یک نفر یا دو نفر نیست. ما به سهم خود از تو سپاسگزاریم و متاسفیم که جمع بزرگتری را نمی‌توانیم اینجا میزبانی کنیم، اما هر پیروزی تو برگ زرین دیگری در سینمای ایران است.

بزرگ‌نیا: یک فیلم بدون نقد و چالش فیلمی مرده است

در بخش بعدی این مراسم محمد بزرگ‌نیا  رئیس کانون کارگردانان سینمای ایران گفت: باید قبول کنیم اتفاق مهمی در سینمای ایران رخ داده و کسب دو جایزه اسکار توسط فرهادی ارزش و اعتبار سینمای ایران را نه در داخل بلکه در خارج از کشور هم فوق العاده بالا برده است و این مسئله را حتی مخالفان هم نمی‌توانند نادیده بگیرند.

او با تبریک به اصغر فرهادی برای دومین جایزه اسکار و رفتار هوشمندانه‌اش پیش از دریافت جایزه اظهار کرد: باید تبریک گفت؛ برای آنکه اصغر فرهادی با «فروشنده» گسترده‌ترین فضای نقد و اظهارنظر را در جامعه ایران به وجود آورد. یک فیلم بدون نقد و چالش فیلمی مرده است بنابراین نقد منفی هم می‌تواند دارای ارزش باشد، به شرط آنکه در پوشش نقد، شادکامی را تلخ نکنیم.

بزرگ نیا اضافه کرد: تبریک آخر را هم برای این می‌گویم که فیلمی ساختید که با ارزش ترین جوایز را از آن خود کرد و در داخل و خارج از کشور از آن استقبال شد، هر چند امروز جای عباس کیارستمی خالی است و اگر بود حتما از این جایزه خوشحال می‌شد.

ایوبی: امروز ما با زبان سینما بر بام جهان ایستاده‌ایم

در ادامه این مراسم رئیس سازمان سینمایی هم که در سالن موزه سینما حاضر بود خطاب به اصغر فرهادی گفت: می خواستم به عشق شما مطلبی بنویسم ولی نتوانستم. به همین دلیل می‌خواهم حرف بزنم اما نمیدانم چه بگویم! چون فکر می‌کنم این جا باید با زبان دل صحبت کرد، آنهم وقتی که اهل دل و معرفت در این جا هستند.

حجت الله ایوبی با یادآوری خاطره خود از اولین باری که فیلم «فروشنده» را در دفتر این فیلمساز دیده است،گفت: آن زمان آقای فرهادی گفت که فکر می‌کند؛ فیلم «فروشنده» را مردم ایران دوست خواهند داشت و من هم گفتم که اصغر فرهادی در درجه اول برای مردمش فیلم می‌سازد و فیلمساز مردم ایران است. او از جایی آمده و ریشه در خاک دارد. عاشق وطن‌اش است و همه جهان او را دوست دارند.

او با بیان اینکه عباس کیارستمی هم چنین ویژگی‌هایی داشت، یادآور شد: یک روز از او (کیارستمی) پرسیدم چطور شد با این عشق در این جا ماندی؟ و او گفت: من این امامزاده «چیذر» را با جهان عوض نمی‌کنم. پس این سینماگران ما هستند و من تاسف می‌خورم که گاهی متن‌هایی را می خوانیم یا حرف‌هایی را علیه این سینماگران می‌شنویم.

ایوبی با اشاره به اینکه موفقیت اسکار و جایزه کن برای سینمای ایران افتخار است از روزی یاد کرد که در جشنواره کن قرار بود فیلم «فروشنده» به نمایش گذاشته شود و رئیس جشنواره کن از اثر فرهادی به عنوان سینماگری از “ایران کشور سینما” یاد کرده بود.

رئیس سازمان سینمایی ادامه داد: عربستان سعودی حاضر است، تمام چاه‌های نفت اش را بدهد اما بگویند عربستان سعودی کشور هنر است،  ولی نخواهند گفت. کشور سینما یعنی کشوری که نمی‌توان آن را تروریست خواند. این ارزش سینمای ایران است و کار بزرگی است که اهالی سینمای ایران انجام می‌دهند.

ایوبی با بیان اینکه زمانی فردوسی، خیام، مولانا، حافظ و سعدی با زبان شعر و ادب سخن می گفتند، گفت: امروز ما با زبان سینما همان حرفها را می‌زنیم و بر بام جهان ایستاده‌ایم.

وی خطاب به اصغر فرهادی سخنانش را اینگونه ادامه داد: امروز می‌خواستم به نحوی از شما تجلیل کنم و دیشب به ذهنم رسید که جلسه شما نباید فقط سینمایی باشد، به همین دلیل به استاد محمدعلی موحد که تجلی شمس در جهان امروز است زنگ زدم و برخلاف انتظارم و در میان ناباوری ایشان را در این جا می‌بینم.

رییس سازمان سینمایی با اشاره به اینکه اساتید هنرمند دیگری همچون امیرخانی، صادق زاده و افجه ای هم دعوت شده اند گفت: از همه هنرمندان رشته های مختلف دعوت کرده‌ام و خواستم آن ها در این جا باشند که این هدیه بنده به شماست.

محمدعلی موحد : هر شب که شب قدر نمی‌شود

در ادامه محمدعلی موحد عرفان پژوه و تاریخ‌دان که به همراه یک هدیه به مراسم آمده بود، خطاب به اصغر فرهادی گفت: آقای فرهادی امشب شب مبارکی است. سن و سال من اقتضای حضور در این مراسم را ندارد اما یک مجلس استثنایی است. چون هر شب که شب قدر نمی شود.

او افزود: آمدم شما را از نزدیک ببینم و بگویم که چقدر تحسین می‌کنم و ارج می نهم آن متانت همراه با هوشیاری بی‌مانند و درک درست و واکنش نجیبانه و سنجیده شما را در برابر موقعیتی نامنتظر و همچنین آن پیام موجز و درخشان که جهان را شگفت‌زده کرد.

وی با آرزوی شادکامی و اینکه فرهادی راه خود را در امان حق ادامه دهد، گفت: دلم می خواست هدیه‌ای با خود بیاورم اما دستم کوتاه بود و چیزی که لیاقت شما را داشته باشد به عقلم نرسید. به همین دلیل اولین کتابی را که شصت سال قبل از من چاپ شده و یادگار دوران جوانی‌ام است به یادگار آوردهام.

فاطمه معتمدآریا: صدقه بدهیم برای فرهادی، سینمای ایران و این همه مهر و مهربانی

فاطمه معتمدآریا دیگر هنرمندی که در این مراسم حاضر بود با اشاره به اینکه از حضور استادی همچون محمدعلی موحد که حضورش از هر جایزه ای مهم‌تر است ذوق زده شده است، گفت: با زندگی این روزهای که سراسر ستم و نابخردی است نتوانستم در هفته گذشته لبخند بر لب نداشته باشم و صدقه ندهم برای اصغر فرهادی، سینمای ایران، این همه مهر و مهربانی و شعوری که از فرهنگ ایران و سواد و نشاط، نشات گرفته است.

وی با اشاره به فرهنگی که عباس کیارستمی هم در آن بوده است، گفت: ما سیاوشانی داریم که تا به آخر این فرهنگ را حفظ می‌کنند و شعفی را تجربه می‌کنیم که این سیاوش زمانه ما سرافراز از حلقه آتش بیرون آمده است.

معتمدآریا در پایان سخنان خود افزود: افتخار اصغر فرهادی فقط برای خودش و خانواده‌اش نیست. بلکه تاجی بر سر ماست و بزرگترین تاجی بود که در سال نو می شد بر سر ما گذاشته شود.

در ادامه این مراسم هایده صفی‌یاری (تدوین‌گر) یک پیام صوتی را از بهرام بیضایی برای حاضران پخش کرد و آن را هدیه‌ای به اصغر فرهادی عنوان کرد.

بهرام بیضایی در این پیام با اشاره به اینکه این جشن را بهانه می‌کند و به هر ایرانی در هر کجای جهان که جایزه‌ای در فیلم سازی گرفته و یا خواهد گرفت تبریک می‌گوید، گفت: همچنین به هر کسی در دنیا که فیلم خوبی را ساخته و جایزه نگرفته است تبریک می‌گویم چون بسیارند نام‌های بزرگ و سپاس نادیده و احترام من به هر فیلم خوبی است که با تدبیر اولیای امور، تماشاگران احتمالی‌اش از دیدن آن دور مانده اند.

بیضایی همچنین با تبریک به اصغر فرهادی در پیام خود ادامه داده بود: به اصغر فرهادی برای تمام جایزه‌هایی که با گفتمان فرهنگی‌اش در آثارش گرفته و نیز برای خودداری‌اش از سفر و نامه‌ای که نوشت تبریک می‌گویم و این را بگویم که جایزه‌ها به اثر بزرگ شوند نه اثر به جایزه. برای من «فروشنده» مثل هر اثر دیگر فرهادی برای پالایش درونی‌ آن سزاوار ستایش بوده حتی اگر جایزه نمی‌گرفت.

سیدمحمد بهشتی : با هنر فرهادی عدل آشکار شد

سید محمد بهشتی مدیرسابق سینمایی و فعال فرهنگی دیگر سخنران این مراسم بود که اظهار کرد: با اتفاقی که در سینمای ایران افتاد، یکی از چیزهایی که برایم روشن شد، عدل بود. سینمای ایران به همت تلاش اهل سینما در طول دهه‌های گذشته به مقامی رسیده بود که می‌بایست در بازی‌های خیلی بزرگتری شرکت میکرد یعنی یک کارگردان ایرانی اسکار را کارگردانی کند و همه را به بازی بگیرد تا حرفی را بزند و امکانی را فراهم کند که چهره واقعی هموطنانش نشان داده شود.

او گفت: این بازی بزرگ با هنر فرهادی به بهترین کیفیت اتفاق افتاد و به نظرم اینجا عدل آشکار شده است.

در پایان این مراسم حجت الله ایوبی، رضا میرکریمی، محمد بزرگ نیا، محمد علی سجادی، محمد حسین حقیقی،صادق‌زاده، امیرخانی و مصطفی کیایی هدایایی را به اصغر فرهادی اهدا کردند که ۲ تابلوی ۲ هنرمند مطرح “صادق زاده و امیرخانی” بود.

ضمن اینکه کلاه مرحوم یدالله نجفی هم به اصغر فرهادی اهدا شد.

فرهادی: دعا کنید! خدا توانی به من بدهد که با همه حاشیه‌ها دلگرم باشم که باز هم اینجا کار کنم

اصغر فرهادی در مراسم تقدیرش گفت: من اصلا قرار نبود، فیلم «فروشنده» را بسازم و می‌خواستم فیلمی در جایی دیگر کار کنم. اما به طور اتفاقی و احساسی خواستم این فیلم را بسازم و خوشحالم که آن تصمیم احساسی را با همه گرفتاری‌هایی که برای فیلم بعدی‌ام به وجود آورد، گرفتم.

کارگردان فیلم «فروشنده» اظهار کرد: فردا شب برای مدتی طولانی به سفر می‌روم و امشب خاطره خوبی بود که برای من ساختید.

او با قدردانی از مردم و همکارانش از عباس کیارستمی یاد کرد و گفت: اگر او امشب اینجا بود، ردیف اول می‌نشست و احتمالا صحبت هم می‌کرد! جایش خیلی خالی است و حیف است کسی که در سینمای ایران و جهان حق دارد را به سادگی از دست دادیم.

وی همچنین با گرامی داشتن یاد یدالله نجفی از همکارانش در فیلم «فروشنده» و خانه سینما که برنامه تجلیل از او را تدارک دیده بودند قدردانی کرد و افزود: از این رویه برگزاری نکوداشت‌ها تشکر می‌کنم. آن هم نه به خاطر اینکه برای خودم برگزار شده بلکه از این جهت که در فضایی که احساس دلسردی وجود دارد، چنین اتفاقاتی خوشایند است. همچنین این جایزه و موفقیت‌ها را به شخص خودم متعلق نمی‌دانم و آرزو می‌کنم از این مهری که به من دارید و مردم به من دارند، دچار کبر و غرور نشوم و قدردان باشم.

اصغر فرهادی با این جملات سخنان خود را پایان داد، اما هنگامی که می‌خواست در جای خود بنشیند، یکی از حاضران با صدایی بلند خطاب به او گفت که من پیش از این در جایی شماره‌ام را به شما دادم و قرار بود از من برای بازی دعوت کنید اما این کار را نکردید و به من بدهکار هستید.

فرهادی پس از این صحبت‌ها اظهار کرد: دعا کنید! خدا توانی به من بدهد که با همه حاشیه‌ها فقط روبروی‌ خود را نگاه کنم و دلگرم باشم که باز هم اینجا کار کنم.

او با اشاره به اینکه این صحبت بهانه‌ای شد که حرفهای ابتدایی‌ام را بیشتر باز کنم، یادآور شد: نوروز دو سال قبل وسایل‌ام را جمع کرده بودم و حتی چمدان‌ام را بسته بودم و می‌خواستم بروم اما چون نوروز بود و تهران خلوت، میل ماندن در این شهر و کار کردن در من وجود داشت و خوشحالم که آن نوروز در این جا ماندم و یادم است که در خیابان بودم که به دستیارم در اسپانیا زنگ زدم و گفتم حال من، حالی نیست که به آنجا بیایم.

این کارگردان اظهار کرد: دعا کنید خدا توانی به من بدهد که با این حاشیه‌ها باز بر گردم و این جا فیلم بسازم، چون فیلم ساختن در این جا برای من فیلم سازی با دلم است اما در آنجا با عقلم.

حاشیه‌نگاری بر متن برنامه‌ی اسکار

در این مراسم جمع زیادی از مردم و سینماگران حضور داشتند که به دلیل ازدحام جمعیت نتواستند به سالن راه پیدا کنند و مجبور شدند در محوطه‌ی حیاط موزه سینما از طریق ال سی دی برنامه را پیگیری کنند.

علیرضا داودنژاد،فرشته طائرپور، حبیب رضایی،مازیار میری، رضا میرکریمی، محمد حسین حقیقی،وحید موساییان، کامران ملکی و… از دیگر هنرمندان حاضر بودند.

شهرام ناظری و حافظ ناظری هم از هنرمندان حاضر بودند که به دلیل ازدحام جمعیت نتوانستند به سالن راه پیدا کنند و سرانجام در پایان مراسم با همراهی اصغر فرهادی به دفتر مدیریت موزه سینما هدایت شدند.

پریسا بخت‌آور و سارینا فرهادی همسر و فرزند فرهادی نیز در این مراسم او را همراهی کردند،شیرین آقاکاشی بازیگر و برخی عوامل دیگر فیلم حاضر بودند و فرهادی پیش از سخنانش از عوامل فیلمش که در سالن حاضر بودند،خواست تا بایستند.

شهاب حسینی و ترانه علیدوستی از بازیگران اصلی «فروشنده» از غایبان این برنامه بودند.

محمد علی موحد مولوی شناس مطرح که او نیز با وجود سن و سال بالا در مراسم شرکت کرده و اولین کتاب خود را که ۶۰ سال قبل منتشر شده به عنوان یادگاری به فرهادی داد.

پیش از ورود اصغر فرهادی به سالن سینماتوگراف موزه سینما،تصاویری از فیلم‌هایش پخش شد؛ کلیپی که مروری بر آثار این کارگردان سرشناس سینمای ایران بود.

این برنامه راس ساعت ۱۹ بعدازظهر با پخش سرود جمهوری اسلامی آغاز رسمی شد و تا دقایقی پس از ساعت ۲۰ ادامه داشت.

همایون اسعدیان کارگردان سینمای ایران که اجرای این برنامه را برعهده داشت،در ابتدا از سوی اصناف سینمای ایران و کانون کارگردانان دریافت اسکار را به اصغر فرهادی تبریک گفت.

هایده صفی یاری تدوین‌گر آثار فرهادی نیز پیام صوتی بهرام بیضایی کارگردان سینما و تئاتر ایران را که چند سالی است در خارج از کشور زندگی می‌کند،در این برنامه توسط گوشی همراه‌اش پخش کرد.

در این مراسم کلیپی از دیدار اصغر فرهادی با محمدرضا شجریان در منزل این خواننده، هنگام برگزاری یکی از مسابقات ملی فوتبال ایران به سرمربی‌گری «کی‌روش» پخش شد.

همچنین در بخش دیگری از مراسم تقدیر از اصغر فرهادی، کلیپی از فیلم‌های این کارگردان پخش شد که تدوین آن را امیر کاستاریکا دیگر کارگردان مطرح جهانی انجام داده بود.

صحبت‌های کوتاه فرهادی در جمع خبرنگاران

اصغر فرهادی که با ازدحام جمعیت پس از مراسم مواجه شده بود،نتوانست پاسخگوی خبرنگاران باشد و تنها خطاب به آنها گفت که همه حرف‌هایش را در بیانیه‌ای که در مراسم اسکار، خوانده شد،گفته است.

او درباره انتخاب انوشه انصاری (فضانورد) و فیروز نادری (پروفسور ایرانی ناسا) برای دریافت جایزه‌اش هم فقط توضیح داد: آنها  دو ایرانی موفق هستند که به‌دلیل اینکه زمین را از بالا می‌بینند، مرزها را نمی‌بینند.

این کارگردان همچنین معتقد است: جایگاه سینمای ایران پیش از این هم بالا بود و فیلمسازان با مشکلاتی که داشتند فیلم‌های خوبی ساختند.

اصغر فرهادی به خاطر اعتراض به قانون اخیر ترامپ مبنی بر ممانعت از حضور هفت کشور مسلمان از جمله ایران به مراسم اسکار نرفت اما جایزه بهترین فیلم خارجی اسکار را برای دومین‌بار بعد از «جدایی نادر از سیمین» برای فیلم «فروشنده» کسب کرد.

منبع: ایسنا

نوشته مراسم تقدیر از اصغر فرهادی و گروه فیلم‌ «فروشنده» برای دریافت اسکار برگزار شد اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

متن کامل این مصاحبه را در زیر می‌خوانیم:

شاید یکی از سخت‌ترین گفت‌وگوهای سینمایی گفت‌وگو با کارگردانی باشد که سال‌ها پیش از کارگردانی، در مطبوعات فعالیت می‌کرده و ژورنالیست بوده است. در روزهایی که «کن» و حواشی فراوانش به چالش و بحث اصلی سینمای ایران تبدیل شده است، برای گفت‌وگو با فریدون جیرانی که مرد خوش‌حافظه‌ای در سینماست و از پیش از انقلاب، سینما و جشنواره‌های خارجی و فیلم‌های داخلی و فستیوال‌ها را دنبال می‌کرده، به دفتر روزنامه «سینما» رفتیم. به نظرم آمد ممکن است به خاطر اینکه در میانه دوقطبی‌های سیاسی و سینمایی قرار نگیرد، سعی کند کمی ملاحظه احوال سینما را بکند. خودش هم گفت که از این دوقطبی‌هایی که در فرهنگ ایجاد شده ناراحت است و دوطرف این قطب تناقض‌هایی دارند و گفت خودش چون روشنفکر نیست، تناقض هم ندارد. متن حاصل از گفت‌وگوی «وطن امروز» با فریدون جیرانی را درباره جریانشناسی و تاریخچه سینمای جشنواره‌ای و روشنفکری و موضوعات دیگر در زیر می‌خوانید.

***

ما در روزها و هفته‌های اخیر درگیر حاشیه‌های زیادی از «کن» بودیم. شاید حتی از آن سالی که «آبی گرم‌ترین رنگ است» که یک فیلم همجنس‌گرایانه است، جایزه گرفت هم بیشتر درباره کن و موضوع و مساله جریان سینمایی «کن» بحث می‌شود. نظر شما درباره واقعیات و تحلیل‌های مربوط به کن چیست؟

من خیلی کن‌شناس نیستم. تا این لحظه هم به کن نرفته‌ام. یک بار به خاطر «قرمز» در جشنواره نانت شرکت کردم، یک بار هم رفتم قاهره. یعنی مرد جشنواره‌ها نیستم. خیلی هم کندوکاو نکردم. دورادور جشنواره‌ها را دنبال می‌کردم. خیلی هم آدمی نبودم که از نظر نگرش سینمایی عاشق فیلم‌های جشنواره‌ای باشم. در یک برهه‌ای هم مخالف فیلم‌های جشنواره‌ای بودم اما الان مخالف نیستم و تحلیل خاص خودم را از این سینما دارم. من شاید از نسلی باشم که خیلی اسکار را دوست داشت و خیلی تمایل به اسکار داشت. جشنواره‌های اروپایی داستانش با جشنواره‌های آمریکا خیلی فرق می‌کند. اروپا داستان خودش را دارد. اروپا به طور کلی و فرانسه که خود را مهد فرهنگ و تمدن و اینها می‌داند، همیشه دلش می‌خواسته در موضوع فرهنگی از آمریکا عقب نیفتد که در یک جهاتی از نظر فرهنگی عقب افتاده و همین عقب‌افتادگی را سعی کرده با گرایش به یک نوع سینما پاسخ دهد. یعنی اینکه کن تمایل پیدا می‌کند به جنس فیلم‌های ضد داستانی آمریکایی، تمایلی است که اروپایی‌ها دارند برای پیدا کردن یک جنس سینمایی که در تقابل با هالیوود باشد. البته اگر برگردیم به دهه‌ای که ما زندگی می‌کردیم، دهه ۷۰میلادی آنقدر چپ قدر قدرت بود و روشنفکری تحت تاثیر چپ بود که تفکر آمریکایی خود به خود در خود آمریکا هم طرفداری نداشت. یعنی در آن موقع زمانی که ما جوان بودیم سینمای ضدآمریکایی در خود آمریکا مد بود. ما آن زمان عاشق «فلینی» و «آنتونیونی» و اینها بودیم تا فیلمسازان آمریکایی. آمریکا از آخر دهه ۶۰ در مقابل رشد کمونیسم در کشور خودش نتوانست به تقابل برسد، بویژه که در ویتنام هم شکست خورده بود و جنگ ویتنام نفرتی را در آمریکا نهادینه کرده بود. بویژه که اوج رشد ایدئولوژی‌های مارکسیستی در آمریکای لاتین هم بود و در خاورمیانه و روشنفکران همه دنیا حتی آمریکا تمایلات ضدآمریکایی داشتند. در آن برهه آمریکا هم فیلم‌هایی می‌سازد، فیلم‌هایی که از  خودش انتقاد شدید می‌کند که راننده تاکسی از دل این انتقاد بیرون می‌آید و در واقع فیلم‌هایی ساخته می‌شوند و فیلمسازان نیویورکی شکل می‌گیرند که تمایلات‌شان چپ است، اما بعدها داستان فرق می‌کند. کن هم سمبل جشنواره روشنفکران بود. برلین و ونیز به خاطر تحولات زیاد سیاسی در کشورشان، هیچ وقت مانند جشنواره‌‌ای مثل کن نبودند که شده بود معبود روشنفکران در دهه ۷۰ و اوایل دهه ۸۰. در کن سعی کردند به کشف سینمایی روی بیاورند که علیه هالیوود باشد. کیارستمی از دل این تفکر بیرون آمد. کن در آن مقطع می‌خواست یک سینمای ضدآمریکایی و ضدهالیوودی را تبلیغ کند. قبلا هم همین کار را می‌کرد.  به هر حال کن تا یک تاریخی معبود روشنفکران چپ بوده و از دل وقایع مه ‌۱۹۶۸هم عبور کرده و دچار تحولاتی شده است. تحولاتی که از یک دانشگاه کوچک شروع شد و روی آمریکایی‌ها بیشتر تاثیر گذاشت.

اما جشنواره «کن» امروز دیگر تحت تأثیر آن وقایع نیست.

کن شاید الان در موقعیت قبلی نباشد اما در بین جشنواره‌های اروپایی به عنوان یک جشنواره معتبر مطرح است. اینکه حالا جشنواره دگرباش‌هاست یا به این قضیه جایزه می‌دهد، هر پدیده‌ای را باید با پارامترهای داخل خودش تحلیل کرد. به هر حال سبک زندگی آنهایی که در اروپا زندگی می‌کنند با ما فرق دارد. ما به سبک زندگی‌ و اخلاقیاتی معتقدیم که اروپایی‌ها در یک پروسه‌ای به یک چیزهای دیگری رسیده‌اند. خوب و بدش را کار نداریم. دموکراسی می‌گوید یک گروه کوچک هم بتوانند حرفشان را بزنند. آنها در دموکراسی معتقدند به اینها هم باید جایزه داد. این مورد تایید ما که در یک کشور با اخلاقیات خودمان زندگی می‌کنیم نیست، اما چه نتیجه‌ای می‌خواهیم بگیریم، آیا شرکت نکنیم؟!

درباره حرف‌های افخمی و حقیقتی که گفت بحث می‌کنیم، نه شرکت کردن یا نکردن. خب در آن جشنواره پروتکل‌هایی وجود دارد که به مثلا همجنس‌بازها جایزه می‌دهند.

شرایط آنها، اخلاقیات و سبک زندگی‌شان با ما فرق می‌کند. اصلا سر این دگرباش‌ها در اروپا دعواست. این دعوای آنهاست، نه دعوای ما.

من و شما هم می‌گوییم قابل انطباق با اخلاقیات ما نیست. قبول هم داریم اما بحث مشابهت دادن‌هاست. مثلا می‌گویند جشنواره فجر شبیه کن شود؟

بحث مشابهت دادن فجر به کن بحث محتوایی نیست. ما اصلا نمی‌توانیم شبیه آنها باشیم. نکته‌ای که درباره فجر می‌گوییم این است که فجر شبیه هیچ کدام از جشنواره‌های دنیا نیست. هیچ جای دنیا جشنواره‌ای با حدود ۲۵ یا ۳۰ فیلم از کشور خودش شرکت نمی‌کند که به همه این فیلم‌ها و به همه رشته‌ها جایزه بدهد. در دوره‌ای مثلا عسگرپور به این نتیجه رسید که تعداد جوایز را کم کند و تعداد را رساند به ۷ جایزه که همه جشنواره‌های جهانی همین ۷ جایزه را دارند. بهترین فیلم، کارگردان، فیلمنامه، بازیگر مرد، بازیگر زن، یک جایزه فنی و یک دستاورد هنری. همه جشنواره‌ها بیشتر از این تعداد جایزه ندارند. ما هستیم که صدا داریم، جلوه‌های ویژه داریم، فیلمبرداری داریم. اینها را در اسکار جایزه می‌دهند اما در جشنواره جایزه نمی‌دهند. صحبت از مشابهت، این نیست که محتوایی بشویم شبیه جشنواره‌های خارجی. یک فرم طبیعی مدنظر ماست. مردم ما و فرهنگ ما شبیه فرانسوی‌ها نیست. به آمریکایی‌ها شبیه‌تریم. علت اینکه آمریکایی‌ها از فیلم‌های مجیدی خوششان می‌آید این است که آنها یک جورایی به اخلاقیات سینمایی ایران نزدیک‌ترند.

شما حافظه خوبی دارید. با اینکه خودتان گفتید هیچ‌گاه متعلق به سینمای جشنواره‌ای نبودید، اگر امکان دارد، کمی هم درباره سیر تحول در این سینما صحبت کنید.

سینمای جشنواره‌ای در ایران تاریخچه‌ای طولانی دارد. همیشه هم دعوا بین سینمای جشنواره‌ای و سینمای غیرجشنواره‌ای وجود داشته است. قبل از انقلاب وقتی به زمان نمایش خشت و آینه در تهران برگردیم که همزمان می‌شود با نمایش گنج قارون، تبلیغاتی که زیر آگهی‌های خشت و آینه هست، اشاره به تعریف و تمجید منتقدان خارجی از فیلم دارد. فیلمی هم هست که در ۲سینما نمایش داده می‌شود. اما در همان موقع در خود فضای روشنفکری با انتقادات جدی مواجه می‌شود. شمیم بهار در نشریه روشنفکری اندیشه و هنر آقای ناصر وثوقی بشدت این فیلم را می‌کوبد. شاملو در مصاحبه با مجله فردوسی فیلم را می‌کوید.
شما متوجه می‌شوید که یک مرزبندی بین این فیلم که خودش را به سینمای روشنفکری منتسب می‌کند با آدم‌های مطرح جریان روشنفکری آن موقع وجود دارد. این اختلاف در فیلم فریدون رهنما، سیاوش در تخت‌جمشید که ۳ روز نمایش داده می‌شود، شدیدتر می‌شود و منتقدان ۲دسته می‌شوند، بنابراین این دعوا آن زمان هم شکل می‌گیرد. تا زمانی که قیصر و گاو ساخته می‌شوند و گاو اولین فیلم ایرانی است که وقتی به فستیوال می‌رود، مردم از رفتنش به فستیوال خوشحالند، در واقع وقتی انتظامی در شیکاگو جایزه می‌گیرد، فضای ضد روشنفکری شکسته می‌شود اما این ادامه پیدا نمی‌کند، چون بلافاصله فیلم‌های دیگری ساخته می‌شوند مثل «چشمه» که دعوا سر آن در روزنامه‌ها جدی می‌شود. از چشمه که بگذریم، به گزارش کیارستمی و کلاغ بیضایی می‌رسیم که ارتباط تنگاتنگی بین سینمای جشنواره‌ای و سینمای مردمی به وجود می‌آید. بعد از انقلاب سینما به طور کلی تغییر پیدا می‌کند. یعنی سینمای پس از انقلاب قرار است شکل دیگری داشته باشد. مدیران سینمایی از سال ۶۲ دنبال این هستند که فیلمفارسی شکل نگیرد و سینمای سربلند ایرانی ارائه شود. بدون اینکه آنها بخواهند از دل همین فضا فیلم‌هایی مثل «دونده» و «خانه دوست کجاست» بیرون می‌آید که با خط مدیران سینمایی ساخته نشده است. امیر نادری قصه‌اش را به کانون می‌دهد، کانون می‌پسندد، کیارستمی هم همینطور اما  ۲ فیلم می‌شوند فیلم جشنواره‌ای. نارونی هم همینطور.

و این در حالی است که هر سه این فیلم‌ها دولتی بودند و با امکانات دولت ساخته شده بودند؟

بله! در کشورهایی مثل ایران و حتی در اروپا سینمای غیرمتعارف با سرمایه بخش خصوصی راه نمی‌افتد. بخش دولتی هزینه می‌کند. بعد از اینکه این فیلم‌ها در اواخر دهه ۶۰ رشد کرد، فارابی متوجه این شد که آن‌طرف (بیرون از مرزها) یک سینمایی را می‌پسندد. سمت و سویی که به این سینما داده شد، یک اختلافی را شکل داد. توازن به هم خورد. یعنی سمت و سوی مدیریت رفت به سمتی که در بخش بین‌الملل فارابی گسترش پیدا کرد و از دل این اختلافاتی به وجود آمد. یک گروه هیات هنرمندان مسلمان که با ریل‌گذاری مدیر وقت فارابی مشکل داشتند و یک گروه دیگر مثل شهید آوینی که معتقد بودند نارونی، هامون و… سینمای ملی ایران را نابود می‌کنند.
بعد از این مجادلات تغییراتی در مدیریت رخ داد، مثلا لاریجانی آمد اما سینمای جشنواره‌ای به حیات خودش ادامه داد. چون سینمای جشنواره‌ای آن‌طرف برای خودش شکل پیدا کرده بود. تماشاچی پیدا کرده بود. بیضایی مصاحبه‌ای همان موقع با نشریه «گفت‌وگو» که یک مجله روشنفکری بود، انجام داد. مصاحبه خیلی مهمی بود و در آن مصاحبه گفت: تماشاچی اروپایی به ما خط می‌دهد!
تا آن تاریخ سینمای جشنواره‌ای سمت و سوی فیلم‌های کیارستمی بود. من وقتی رفتم نانت، سینمای روشنفکری آسیای میانه متاثر شده بود از کیارستمی. اما از اصلاحات به بعد تغییراتی رخ داد که جنس سینمای جشنواره‌ای شکل دیگری گرفت و وارد فاز دیگری شدیم. در دوره اصلاحات چهره شاخص سینمای روشنفکری دیگر کیارستمی نبود. نسل بعد از کیارستمی آمدند، مثل جعفر پناهی و… .

البته یک خلأیی بود!

بله! اما فیلم‌های داستانی رفتند فستیوال‌ها. «دو زن» رفت فستیوال و یک سینمای داستانی قصه‌گو، با عنوان معترض اجتماعی جایگاه پیدا کرد!

منشأ به فستیوال رفتن این فیلم‌ها همان «تماشاچی» پیدا کردن در آن سوی مرزها بود یا اینکه این فیلم‌ها ویژگی دیگری داشتند؟

ببینید! اروپایی‌ها متوجه تغییر در ایران شده بودند، اصلاحات که آمد آنها تحولات ما را مطالعه کردند. جنس فیلم‌هایی که در آن دوره ساخته شد و در جشنواره‌ها رفتند، هم این را نشان داد. کما اینکه خود من هم با «شام آخر» رفتم. خیلی متعجب بودند که چنین فیلم‌هایی در ایران ساخته می‌شوند. یکی از اتفاقات جالب هم این بود، من در نانت که بودم، یکی آنجا بلند شده بود و مدام از [ابوالفضل] جلیلی تعریف می‌کرد و من به او توضیح دادم که دوست عزیز! تو اگر از جلیلی به عنوان کارگردان سینمای معترض یاد می‌کنی، جالب است بدانی که جلیلی با سرمایه دولت فیلم‌هایش را ساخته است. من به او گفتم که جلیلی همه فیلم‌هایش را با سرمایه دولتی ساخته است.
سینمای سیاه و سینمای تلخ تعابیر جدیدی بود که بعد از اصلاحات وارد سینما شد. این سینما از دل شکست اصلاحات بیرون آمد و فیلم‌های اجتماعی جور دیگری شدند و الان هرچه از دوران دولت قبل فاصله می‌گیریم، باز سینما جور دیگری می‌شود. سینما معلول شرایط اجتماعی است. سینمای جشنواره‌ای دیگر کیارستمی نیست. طبیعی بود که از دل فضای سیاسی فیلم سیاسی هم در می‌آید. اما نباید بزرگنمایی کرد. اگر به طور طبیعی با پدیده‌ها برخورد کنیم و تحلیل طبیعی داشته باشیم، هیچکس الکی بزرگ نمی‌شود. ما با پدیده‌ها برخورد سیاسی می‌کنیم. فضای سیاسی ۸۸ خیلی خاص است. فضای سال ۸۸ را شاید الان راحت‌تر بشود تحلیل کرد و ۵ سال بعد خیلی بهتر بشود تحلیل کرد بنابراین پدیده‌ها معلول شرایط‌ هستند. وقتی درباره یک فیلمی جبهه گرفته می‌شود و سیاسی و سلبی برخورد می‌شود و قبل از تحلیل مردمی، تحلیل‌های دیگری درباره فیلم مطرح می‌شود، فضای طبیعی به هم می‌خورد. نمی‌شود درباره آن فیلم اظهارنظر طبیعی کرد. خیلی‌ها نمی‌خواهند در جبهه سیاسی قرار بگیرند، اما می‌خواهند فیلم‌ها را تحلیل و نقد کنند. ما با ممنوعیت از یکسری آدم‌ها قهرمان می‌سازیم. وقتی تفکری خریدار نداشته باشد، با ممنوعیت ایجاد کردن، برایش خریدار ایجاد می‌شود. بدبختی ما این است که طبیعی نیستیم.

همین جا بحث را نگه داریم. می‌گویید سینما معلول شرایط اجتماعی است. از سال ۹۰-۸۹ با شرایطی در جامعه مواجهیم که نمی‌توانیم نسبت به آن بی‌تفاوت باشیم. مساله‌ای که شاید آزادی یا چیزهای دیگر هم ردیف با آن نباشند. موضوع «امنیت» مطرح است. به نظر می‌رسد حالا هم دیگر باید اظهرمن‌الشمس باشد که هدف داعش چیست و کانون اصلی و هدف اصلی گروه‌های تکفیری، ایران است. با توجه به همین موضوع نسبت سینما با شرایط اجتماعی چرا برای این ماجرا سینما سکوت کرده است؟

اینکه «امنیت» ایران مثال‌زدنی است و همه ملت ایران هم به این اعتقاد رسیده‌اند که امنیت، مساله خیلی مهمی است، شکی نیست اما فرهنگ دوقطبی شده است. معضل بزرگی است. از قبل از سال ۸۸ هم این دوقطبی وجود داشت. این دوقطبی بودن به رشد بالای خودش رسیده است. الان درباره «مدافعان حرم» یا مقاومت، هیچکس از جریان روشنفکری هم حتی اینها را انکار نمی‌کند. منظورم این است دوقطبی کردن در عرصه فرهنگ، بین ما اختلاف انداخته است. رفتارهای رادیکال اختلاف‌ها را تشدید کرده و این اختلاف نمی‌گذارد حرف‌ها صریح زده شود اما یک سوال مهم‌تر در واکنش به سوال شما وجود دارد؛ سینما که همه‌اش دست روشنفکری نیست. یک بخش فیلمسازان روشنفکری داریم که اصلا دنبال این موضوعات نمی‌روند، در این تردیدی نیست. یکسری فیلمساز دیگر هم هستند که کم‌اند. یک بخش وسط سینما دارد، چرا اینها نمی‌سازند؟ سینما ۴۰۰ کارگردان دارد، ۱۰نفرشان روشنفکر هستند، بقیه چرا نمی‌سازند؟ ساختن یک فیلم از این جنس اولا اعتقاد می‌خواهد، ثانیا پول می‌خواهد. چون پول هم مهم است؛ خیلی از انقلابی‌ها هستند می‌خواهند فیلم بسازند، پول ندارند. نکته دیگر اینکه برخی موضوعات هستند که حساس‌اند و ظرافت دارند. یعنی اگر کسی بخواهد وارد این موضوعات شود، از چند جا به او توجه می‌کنند. توجه یعنی اینکه ورود پیدا می‌کنند و کار را سخت می‌کنند. در واقع کارگردان حین ساخت باید به هزار نفر پاسخگو باشد. خب! کار را سخت می‌کند. آمریکا اینطور نیست. وقتی آنجا سر منافع ملی توافق می‌کنند بعد کمپانی‌ها و فیلمسازان با هم به توافق می‌رسند، دیگر کار برای کارگردان و فیلمساز راحت است. چارچوب‌ها مشخص است. ما چون سر منافع ملی توافق نداریم!  هنرمندان خودشان بر سر منافع ملی توافق ندارند. سلیقه‌هایی می‌آید وسط که بعضی وقت‌ها سلیقه‌های حاکمیتی نیستند. یعنی خیلی جاها نظر مقام معظم رهبری طور دیگری است و موافق فیلمساز است اما برخی مدیران میانی سلیقه شخصی‌شان با رهبری متفاوت است و این اشکال است، چون آن مدیر میانی یا اجرایی دیدگاه‌هایش را با حاکمیت تطبیق نداده است. آنجا آمریکا «۲۴» می‌سازد، فیلمی که حتی فکر کرده چطور روی من ایرانی تاثیر بگذارد، اما اینجا اختلاف‌نظرها نمی‌گذارد تخصص فیلمساز بیاید در خدمت موضوع مدافعان حرم قرار بگیرد، اگرنه موضوع مدافعان حرم، سوژه من هم هست. من کاری به دیگران ندارم اما این مساله من هم هست. همین سینمای دفاع‌مقدس رشد نکرده است. علتش فقط سرمایه نیست، علتش همین نگاهی است که برخی دارند که سینمای دفاع‌مقدس باید اینطوری باشد.

به نظرم می‌شود  گفت اینها بهانه است. حاتمی‌کیا در همین فضا فیلم دفاع‌مقدسی خوب ساخت.

حاتمی‌کیا یک استثناست. همان موقع یکسری فیلم‌هایی «رد» می‌شد که «از کرخه تا راین» جزو آنها بود. حاتمی‌کیا قدرت فیلمسازی و نفوذش استثناست. سینما با استثنا نمی‌چرخد، با قاعده می‌چرخد. ملاقلی‌پور هم استثنا بود. «سفر به چذابه» به نظر من عالی‌ترین فیلم تاریخ دفاع‌مقدس است اما زمان خودش جایزه نگرفت. بعدها تمجید شد. من اگر می‌گویم برخوردهای سلیقه‌ای و نه حکومتی، چون نظر مقام معظم رهبری درباره بسیاری از این فیلم‌هایی که توسط مدیران سلیقه‌ای رد شدند، مثبت است. مثل از کرخه تا راین، بازمانده، آژانس شیشه‌ای، آدم‌برفی  و…(مصاحبه منوچهر محمدی در این باره بسیار گویاست) همان فیلم‌ها سانسور و توقیف شدند. سینمای دفاع‌مقدس می‌توانسته رشد کند، همه دولت‌ها هم دوست دارند، بسازند، چون حداقل در گزارش کارشان اهمیت دارد تا پزش را هم بدهند. نکته اینجاست که درباره مدافعان حرم هم اگر فضای سینما طبیعی باشد، خیلی‌ها سوژه‌شان این موضوع است.

شما خودتان در نقد روشنفکری فیلم ساختید. روشنفکری متعلق به یک طبقه اقتصادی و اجتماعی هم هست. منظورم طبقه متوسط نیست. چرا در حال حاضر در سینما به جای نقد این طبقه، تبلیغ این طبقه به سندروم تبدیل شده است؟

ببینید! طبقه متوسط با طبقه نوکیسه تازه به دوران رسیده فرق دارد. طبقه متوسط در ایران از دل سرمایه‌داری بیرون نمی‌آید. اتفاقا از دل دیوانسالاری به وجود می‌آید. از زمان رضاخان هم رشدش آغاز شده. ارزش‌هایی که طبقه متوسط دنبالش هست، با ارزش‌هایی که طبقه نوکیسه دنبالش است فرق دارد. ممکن است بخشی از سبک زندگی غربی را پذیرفته باشد، خیلی از ارزش‌ها را هم از زندگی غربی نگرفته است. چیزی که مثلا وحید جلیلی درباره طبقه نوکیسه می‌گوید، من هم قبول  دارم. من هم اعتقاد دارم طبقه نوکیسه مرفهی است که ارزش‌های خودش را دارد که دو دسته‌اند: مدرن‌ها و سنتی‌ها اما طبقه متوسط ما بحران گذار از سنت به مدرنیته را دارد. همه ما طبقه متوسطیم. اما الان طبقه متوسط به خاطر فشارهای اقتصادی به طبقه پایین نزدیک شده. ارزش‌های من و تو با ارزش‌هایی که طبقه نوکیسه دارد، فرق دارد. فیلمساز هم عضو طبقه متوسط است و خود او هم اسیر همین بحران گذار از سنت به مدرنیته است. این بحران اشکالاتی به وجود می‌آورد. او فیلمش را شکل گرفته از همین بحران می‌سازد.

باید از دل این بحران «قصه‌ها» در بیاید؟!

ببینید! بخشی از جامعه نخبگان، روشنفکرانی هستند که قواعد خودشان را دارند. نمی‌توانی نادیده‌شان بگیری، هستند. رخشان بنی‌اعتماد هست، حاتمی‌کیا هم هست، عیاری هم هست. نظر خودشان را دارند. ما هم در همین حد می‌توانیم آنها را نقد کنیم. فقط نقد کنیم.

قبول دارید فاصله این نخبگان با فضای اجتماعی زیاد است؟

این فضا معلول شرایط حذفی است.

سینمای روشنفکری همیشه که با حذف مواجه نبوده اما همیشه از این فیلم‌ها ساخته است.

فرض کنیم اینطور باشد اما چرا یک عده می‌خواهند جواب این فیلم‌ها را با مصاحبه بدهند. یک موقع شما نقد می‌کنید، کارتان نقد است. فیلمساز و کارگردان که نباید در جواب یک فیلم، مصاحبه کند. خب! او هم فیلم بسازد. من مطمئنم امکانات هم دارند، پس فیلم بسازند. جواب فیلم را با فیلم بدهد. مثلا درباره همین مدافعان حرم، شیخ طادی، فیلم بسازد، بهمنی فیلم بسازد، شورجه فیلم بسازد، چرا نمی‌سازند؟
خوبی ده‌نمکی همین است. حداقل فیلم می‌سازد. فیلم ساخت. داخل جامعه هم رفت، محبوب هم شد. آدمی که خود من در مصاحبه با او صریح گفتم یک عده به تو می‌گویند چماقدار! اما این آدم فیلم ساخت، در جامعه محبوب هم شد. گفتم خودت «برند» هستی! نکته ده‌نمکی این است. بقیه هم فیلم بسازند. بحثم این نیست که رسوایی ۲ خوب است یا نه. بحثم فیلم ساختن ده‌نمکی است.

و روشنفکری همین ده‌نمکی را هم تحمل نکرد.

خودم بارها بحث کردم که چرا به ده‌نمکی فحش می‌دهید. این طرف هم آدم افراطی زیاد داریم. من که طرف ده‌نمکی را می‌گرفتم.

شما منتقد شرایط فعلی سینما هستید، مدام هم می‌گویید سیر طبیعی نیست. بر چه اساسی این حرف را می‌زنید؟

بحث زیاد است. مثلا درباره سینمای تجارتی. سینمای تجارتی اگر با سیر طبیعی خودش رشد می‌کرد، وضع اینطور نمی‌شد. عقاب‌ها وقتی در سینمای ایران فروخت و تا حالا پرفروش‌ترین فیلم تاریخ سینمای ایران است، وقتی آنطور فروخت یک نقد مثبت راجع به آن نوشته شد. همه منتقدان دچار تعارض بودند و نمی‌دانستند چه می‌خواهند؛ نه ایدئولوژیک‌ها، نه روشنفکران.

شما این وسط کجا بودید؟

من از اول طرفدار سینمای بدنه بودم. نه متعلق به جریان روشنفکری بودم، نه جشنواره‌ای بودم. طرفدار سینمای بدنه بودم. و پدرم را درآوردند چرا می‌گویم سینمای بدنه. آنقدر فحشم دادند که نگو!

منظورتان از سینمای بدنه چه بود؟

سینمایی که نه روشنفکری است نه مبتذل و در میانه اینها قرار دارد. من تا اوایل دهه ۷۰هنوز فیلم نساخته بودم از عقاب‌ها دفاع کردم، از افعی دفاع کردم. من می‌گفتم این سینما باید رشد کند، این حرف که توازن به هم خورد ناشی از تعارض‌های دوطرف بود. من روشنفکر نیستم، تناقض ندارم اما آنهایی که تناقض داشتند، نگذاشتند این سینما رشد کند.

شما قشر روشنفکر را در «مرگ تدریجی یک رویا» نقد کردید، طبقه مرفه را هم در «من مادر هستم» نقد کردید اما یک طبقه دیگری داریم که «تازه لیبرال‌ها»ی سینما هستند. نظرتان درباره اینها چیست؟

ببینید! آدم‌ها تغییر می‌کنند، من خودم تاریخ زنده جمهوری اسلامی هستم. از سال ۵۶که در مطبوعات بودم، انواع تغییرها را در آدم‌ها دیده‌ام. حالا نمی‌خواهم درباره این تغییرها حرف بزنم. خیلی چیزها می‌دانم اما حرفی نمی‌زنم.

بین سینمای سیاهنمایی و سینمایی که نگاه نگران و دغدغه شرایط اجتماعی دارد چه تفاوتی وجود دارد؟

ببینید! مثلا نگاه ابراهیم حاتمی‌کیا در بادیگارد خیلی تلخ است، چون یک عنصر انقلابی از سیستم حذف می‌شود و وقتی شهید می‌شود، زمانی است که سیستم او را اخراج کرده است. این خیلی تلخ است اما چون حاتمی‌کیا خودش یک آدم معتقد است، اسم این فیلم سیاهنمایی نمی‌شود. یا مثلا نگاه ده‌نمکی در «رسوایی۲» خیلی تلخ است. چون آن آدم زاهد می‌رود و جامعه با فساد می‌ماند.

سوال آخر؛ گفتید در تلویزیون که بودید، کسی به شما دستور نمی‌داد. توضیح می‌دهید.

در هفت که بودم، هیچ وقت ضرغامی به من نمی‌گفت این کار را بکن، مشورت می‌دادند که مثلا فلانی را دعوت نکنی بهتر است اما هیچ وقت هیچ کس به من دستور نمی‌داد. هیچ کس هیچ وقت این را باور نکرد. همیشه فکر می‌کردند در تلویزیون دستور می‌گیریم. همه جا هم می‌گفتم اما هیچ وقت این را از من قبول نکردند.

نوشته جیرانی: فیلم‌های روشنفکری معمولا با بودجه دولت ساخته می‌شوند/ بیضایی می‌گفت تماشاچی اروپایی به ما خط می‌دهد!/ موضوع مدافعان حرم، سوژه من هم هست اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

جواد محرمی: در هفته های گذشته حضور محمدرضا شریفی نیا در برنامه ای تلویزیونی و انتقاد از برخی پشت پرده های سینما برای چند روز به حاشیه هایی تکراری در سینما دامن زد و تبدیل شد به یکی از مهمترین خبرهای سینمای کشور، اما حالا با گذشتن از آن حواشی می توان بصورت جدی تر به این موضوع؛ «واکنش منفی جامعه سینمایی نسبت به هر انتقاد درون صنفی » پرداخت و چرایی آن را مورد پرسش قرار داد.

مسئله این است که اهالی سینما همواره نسبت به درز حقایق پشت پرده صنف خود به افکار عمومی محافظه کارانه عمل کرده اند و سعی در انتقاد از هرگونه «انتقاد از خود» داشته اند، اما این رویکرد غیر منعطف سینماگران نسبت به افشای برخی مناسبات پشت پرده آنها در حالی صورت می گیرد که خود آنها همواره این حق را به حود می دهند که به اقتضای حرفه و ابزاری که در اختیار دارند به متن و حاشیه امور افشار و اصناف مختلف سرک بکشند و هرگونه اعتراض اقشار و اصناف مختلف را سنگی بر راه هنر خویش می دانند؛ نمونه اخرش هم بحث هایی که حول «درحاشیه» مهران مدیری شکل گرفت و اعتراض پزشکان و اعتراض سینماگران به انتقادهای پزشکان.

سینماگر مورد نظر رفته خودش را بسازد

ماجرای اخیر اما از کجا شروع شد؟ محمدرضا شریفی نیا در یک برنامه تلوزیونی در واکنش به سوال مجری که از او پرسید: «میهمانی داشتیم که گفته بود بین بازیگران سینما استعمال مواد مخدر رواج پیدا کرده است و در مورد خیلی از آنها مشکل ساز شده است چقدر این موضوع صحت دارد؟» پاسخ داد: «بازیگری را سر صحنه می بینی که وسط کار گذاشت و رفت. می پرسی کجا رفته؟ می‌گویند رفته که خودش را بسازد! اتفاقا معضل من با کسانی که می‌گویند باند داری همین است. کسانی که من برای بازیگر می‌آورم از لحاظ اخلاقی طلا هستند. متاسفانه اعتیاد معضلی است که گریبانگیر بعضی از بازیگران ما شده است و خیلی‌ها به مشکل خوردند. (به خنده) یکی بود که می‌گفت یک جایی بگذاریم که تست اعتیاد بگذارند و بعد وارد سینما شوند.»

اما همین صراحت شریفی نیا در تایید رواج اعتیاد در میان برخی سینماگران با واکنش تعدادی از آنها، از جمله احمدرضا درویش در همان برنامه تلوزیونی مواجه شد. پاسخ درویش به پرسش مجری درباره‌ وجود مواد مخدر در بین برخی اهالی سینما این بود که «من به خودم اجازه نمی‌دهم در مورد چنین مطلبی حرف بزنم. از نظر من چنین چیزی در سینما وجود ندارد. اگر هم وجود دارد حتماً باید آن را استتار کنیم و در درون خانواده آن را دنبال کنیم. هر خانواده‌ای باید عیوب خود را در درون خود نقد و رفع و معالجه کند. افشاگری در یک برنامه‌ زنده در مورد هنرمندان سینما و سینمایی که از اطراف دچار فشارهای مختلف است و با زحمت، آبرو و حرمتی به دست آورده است و الگوی افراد است، آن‌هم از طرف کسی که به هر حال حرفش اثرگذار است، پسندیده نیست. من به آقای شریفی‌نیا و دوستان دیگری که این گونه فکر می‌کنند توصیه می‌کنم که بدون سرپوش گذاشتن بر عیوب، از محاسن بگویند و حمل بر صحت کنند و عیوب را با بزرگ‌منشی در داخل خانواده با اخلاق حسینی حل کنیم.

چرا به زندگی خصوصی ما گیر می دهید؟

این واکنش منفی به افشای عمومی برخی ناهنجاریهای اخلاقی در سبک زندگی جامعه سینماگران اما موضوعی بی سابقه نیست. برای مثال تهمینه میلانی پس از ساخت فیلم سینمایی «سوپراستار» بعضا با واکنشهای معترضانه هم صنفیهای خود مواجه شد.

فیلم سینمایی «سوپراستار» سبک زندگی یک ستاره سینمای ایران را به تصویر می کشد که غرق در رفاه مادی مانند فردی تازه به دوران رسیده، بی مسئولیت و منزوی رفتار کرده و کمترین تعهدی به ارزشهای اخلاقی جامعه از خود نشان نمی دهد.

اعتیاد یکی از رفتارهای حاشیه ای «سوپراستار» را تشکیل می دهد. کوروش زند که موفقیت و شهرت، او را به آدمی مغرور و خوش گذران و غرق در فساد تبدیل کرده‌ با دختری ۱۶ ساله مواجه می شود که فرزند خود اوست و طبق قرار باید توسط زن اولش پیش از تولد سقط می شده است.

میلانی جایی درباره واکنشهای منفی به فیلم گفته: «در جشنواره فجر خدا را شکر کردم که این فیلم جایزه‌ای نگرفت. چراکه اگر جایزه می‌گرفت، صحبت‌هایی که مبنی بر سفارشی بودن این فیلم مطرح می‌شود، شدت می‌گرفت و حال آن‌که من حوصله بحث با برخی افراد را نداشتم. به نظر می‌رسد که ورود به برخی حیطه‌ها، خاص عده‌ای محدود است و من حق ورود به آن را نداشته‌ام و حال هم که وارد این حیطه شده‌ام به سفارشی ساختن متهم می‌شوم. شاید کم‌خطرترین فیلم من «سوپراستار» باشد. اما بعد از همین فیلم سردبیری در یکی از مجلات عنوان کرده بود که کار این خانم به جایی رسیده که به زندگی خصوصی ما گیر می‌دهد و همان فرد موجی درست کرد که نه تنها در جشنواره و پس از آن به مخالفت با بنده پرداختند».

وقتی بی رحمی سینما گریبان جیرانی را هم می گیرد

فریدون جیرانی در مقطعی با رویکرد بازنمایی به قول خودش بی رحمی سینما سه گانه «ستاره ها»(ستاره بود، ستاره است، ستاره می شود) را جلوی دوربین برد. سه گانه که قرار بود کمی از پشت پرده و مناسبات حاکم بر سینما را جلوی دوربین ببرد. جیرانی در جایی به خوبی مفهوم بی رحمی سینما در تقابل با حرفه ای ها و بزرگان قدیم این عرصه را به نمایش گذاشته است و در جایی دیگر هم بی رحمی سینما در قبال هنروران (سیاهی لشکرها) را به نمایش می گذارد؛ آنهایی که سالیان سال پشت صحنه فیلم ها حسرت می خورند اما به جایی نمی رسند. بدترین برخوردها را می بینند و در کنار بازیگران اصلی، حتی از کوچکترین امکانات و احترامی برخوردار نیستند.

حذفیاتی که این بار با فشار اصناف سینمایی به یک فیلم تحمیل شد

جیرانی در جایی از موضعگیری برخی از اصناف سینمایی درباره فیلم گلایه کرده بود و با بیان اینکه فیلم در قیاس با نسخه‌ای که در جشنواره فجر به نمایش در آمد، کوتاه شده است گفته بود این حذفیات نه به خواست کارگردان، بلکه به خاطر شرایط اتفاق افتاده است.

او تاکید کرده بود که وزارت ارشاد در حذف بیشتر صحنه‌های فیلم نقشی نداشت و به خاطر برخی مصلحت‌ها این اتفاق افتاده است.

مصلحتهایی که جیرانی با اتخاذ لحنی محافظه کارانه از آن سحن گفته بود چیزی نبود جز منافع برخی اشخاص و جریانهای بانفوذ و قدرتمند که بر بسیاری از امور سینما سلطه یافته اند. این بار خودیهای سینما بی رحمانه به جان یک فیلم از یک کارگردان از قضا همفکر افتاده بودند و ظاهرا تیغ بانفوذهای سینما آنقدر تیز بوده تا بتواند به فردی مثل جیرانی بفهماند که پایش را که مقداری از گلیمش بیرون زده جمع و جور کند.

وقتی بیضایی سینما را متهم می کند

اما حکایت بهرام بیضایی فرجام دیگری یافت. جایگاه او در سینمای ایران اجازه نمی داد تا بر موضع مستقل و اعتراضی خود پای نفشارد و بخشی از راز مگوی سینما را در آخرین اثر سینمایی اش افشا نکند.

بیضایی در فیلم «وقتی همه خوابیم» خیلی مستقیم به بحث زد و بندهای پشت صحنه سینما پرداخت و نشان داد که کارگردان ها برای فیلمسازی با چه موانعی روبرو هستند. تهیه کننده هایی که صرفا برای سود بیشتر حاضرند هر کس و ناکسی را به فیلم وارد کنند و دیگر بحث حرفه ای بازیگری برایشان اهمیت چندانی ندارد. سینما کم کم به جایی می رسد که حرفه ای ها حذف می شوند و اعتراضات کارگردان هم به جایی نمی رسد.

بعد از اکران فیلم در جشنواره، خیلی ها بر بیضایی خرده گرفتند و شیوه او در پرداخت عریان به حواشی سینما را نپسندیدند.

یکی از شخصیت‌های فرعی فیلم او سرمایه‌گذاری است که گویا با مقاصد دیگری به سینما آمده و دخترکی معصوم هم طعمه تازه اوست. فیلم که در جشنواره به نمایش درآمد، حرف و حدیث‌ها هم شروع شد و این نوع نگاه افشاگرانه نسبت به سینما نه به مذاق متولیانش خوش آمد و نه دست اندرکارانی که تصور می‌کردند به تهیه کننده‌ها و سرما‌ه گذارها توهین شده است. همین حرف‌ها هم باعث شد فیلم با اصلاحات زیادی روبه رو شود و به قول معروف زهرش را گرفتند و در اکران عمومی آن نیز خللهایی ایجاد کردند.

مگر می‌شود بنیاد تفکراتی نوین را در جهان پایه‌ریزی کرد و به انضباط پایبند نبود‌

اما قبل از محمدرضا شریفی نیا، آخرین نفری که انتقاداتی را به وضعیت سینما انجام داد و بازهم با واکنشهایی از سوی همکاران خود مواجه گشت امیر سماواتی، تهیه کننده سینما، بود. سمواتی, چندی پیش در نوشتاری با عنوان «اخلاق‌، اندیشه‌ و سینما» اینگونه اعتراض خود را به بی‌انضباطی، خواب‌آلودگی، بازیگوشی و استفاده از مواد مخدر برخی سینمایی‌ها در پشت صحنه فیلم‌ها نشان داد که البته بازهم با واکنش منفی و مخافظه کارانه از درون سینمایی ها مواجه شد که چرا بداخلاقیها را رسانه ای کرده است.

سمواتی نوشته بود: «مدت‌ها بود از بی‌اخلاقی‌های سینما در رنج بودم و این رنج را در چهره بسیاری از هنرمندان شایسته نیز می‌دیدم. از بی‌انضباطی که سرلوحه ساختار تولید در سینما شده است‌، بی‌وقت آمدن‌، جدی نبودن‌، بازیگوشی‌، خواب‌آلودگی‌، دروغ‌ و تفکرات محفلی که بیشتر بخشی از پشت صحنه‌های فیلم‌ها را به یک بزم تبدیل می‌کند تا یک هنر‌، صنعت و مهم‌تر از همه استفاده از مواد مخدر که برای بعضی مایه فخر هم شده است.»

مگر می‌توان سینماگر بود و اندیشه‌های متعالی را جست وجو نکرد‌

این تهیه کننده می افزاید:« اگر سرلوحه یک سینماگر تعهد و بازسازی و اصلاح اجتماعی باشد این زمینه‌های آلوده، شخصیت‌های انسانی ما را به کجا می‌برد؟ مگر می‌توان سینماگر بود و نسبت‌های ریاضی را درک نکرد؟ مگر می‌توان سینماگر بود و اندیشه‌های متعالی را جست وجو نکرد‌؟ مگر می‌توان به انسان و کرامت او فکر نکرد؟مگر می‌شود بنیاد تفکراتی نوین را در جهان پایه‌ریزی کرد و به انضباط پایبند نبود‌، واقعا کجایند این مدیران محترم که بازیگر یا فیلمبردار یا هر تخصص شغلی مهم را به دلیل دیرآمدن، خواب آلود بودن یا … جریمه یا از کاری منع یا اخراج کنند. »

به گفته سمواتی «در تمامی سندیکاهای غرب و تمامی آژانس‌ها با کوچکترین گزارش از طرف کارفرما‌(تهیه کننده)، صنف یا سندیکا شخص خاطی جریمه و از کارهای جدید باز می‌دارد. زمانی در وزارت ارشاد اگر گزارش یا رنج نامه‌ای از طرف کسی می‌رفت محلی از اعراب بود، اما امروزه تسامح با هنرمندان به یک غلط مصطلح اجتماعی درآمده تا جایی که پلشتی و بی‌نظمی و ژولیدگی و ژست‌های من‌درآوردی به شاخصه‌های هنرمند بودن تبدیل شده است. بدتر آنکه گاه مجریان رسانه ملی و وزارت ارشاد از این آدم‌های سراسر آلودگی مفتخرند. آیا نسل جدید این مفاخر از درون خالی را به عنوان بت‌های کاذب نخواهد پذیرفت؟ آیا این اشاعه فساد و تبلیغ علیه انسان و اندیشه نیست؟!»

این تهیه کننده سینما که به قول خودش از مشاهده این رفتارهای ضداخلاقی در سینما به ستوه آمده در پایان نوشته اش آورده بود: «به نظر می‌رسد جای یک قانون کارت زرد و قرمز در سینمای ایران و در حوزه مدیریت فرهنگی جامعه برای همه ما خالی است.»

این داستان ادامه دارد؟

طبعا ماجرای انتقادهای شریفی نیا و انتقادها از او اخرین اتفاق از این سیر نخواهد بود، اما با مشاهده این روند تقریبا ثابت این سوال بصورت جدی تر مطرح می شود که چرا سینماگران که خود را در مورد انتقاد از هر قشر و صنف و گروهی محق و آن را- به درستی- لازمه ی حیات طبیعی سینما می دانند، همین حق را در مورد منتقدان خود قائل نیستند و اجازه هیچگونه انتقادی از سینماگران را حتی به خود سینماگران نمی دهند؟

نوشته یک سوال درحاشیه‌ یک تناقض؛ چرا سینما اجازه انتقاد از هر صنفی را دارد جز خود سینماگران؟ اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

بیضایی دو سال بعد از آخرین ساخته اش «وقتی همه خوابیم» که نقد آشکار مناسبات غلط سینما در ایران است در حالی از ایران رفت که همه تلاشهایش برای ساخت یکی دو فیلمنامه قابل تامل و از جمله «اشغال» و «مقصد» به جایی نرسید.

پروژه تاریخی «اشغال» که جواد شمقدری رییس سازمان سینمایی دولت دهم به صراحت از لزوم حمایت از آن سخن گفته بود به دلیل سنگ اندازی های مدیران وقت فارابی به بهانه پرهزینه بودن امکان تولید را نیافت درست در شرایطی که بیضایی حتی حضور چهره ای نه چندان آشنا با جنس سینمای خودش به نام حبیب ا.. کاسه ساز را به عنوان تهیه کننده پذیرفته بود.

«اشغال» که پروژه ای پرهزینه بود مجوز تولید نگرفت و «مقصد» که پروژه ای کم هزینه و جاده ای و البته به لحاظ دراماتیک به شدت نفس گیر بود هم به دلیل کشف تعابیر فرامتنی جز یک موافقت اصولی نصیبش نشد.

*از ایران رفت که چه کند؟

بیضایی که آخرین ساخته سینمایی اش «وقتی همه خوابیم» هم به دلیل نقد بی پیرایه چرکی های سینمای ایران آماج حملات برخی منتقدان شبه روشنفکری قرار گرفت که این روزها در یک گروه سینمایی ایزوله وابسته به ردیف بودجه های دولتی لانه کرده اند دلزده از این نقدهای نامنصفانه و البته عدم توانایی پیشبرد دیگر فیلمنامه هایش از ایران رفت. به کجا؟ به سانفرانسیسکو در ایالت کالیفرنیا و دانشگاه استنفورد.

کار  بیضایی در استنفورد چه بود؟ او به دعوت برنامه مطالعات ایران شناسی به استنفورد رفت. مدیر این برنامه کیست؟ عباس میلانی نویسنده و مورخی که شاید بیش از همه بخاطر نگارش «معمای شاه» شناخته می شود!

بیضایی در استنفورد به جز تدریس چه کرده؟ روی صحنه بردن تعدادی نمایش و از جمله «سیاه بازی»، «جانا و بلادور» و «گزارش ارداویراف».

*شگفتی اجرای نمایشی طرب آلود

شگفتی اما زمانی رقم خورد که بیضایی بهار امسال نمایشی با عنوان «طرب نامه» را در استنفورد اجرا کرد!

شگفتی از آن حیث بود که این مولف جدی و اغلب صریح اللهجه که در آثارش جز تلخند را شاهد نبودیم در نوروز ۹۵ نمایشی را در ینگه دنیا روی صحنه برد که فضایی روحوضی دارد و کاملا شاد، سرخوشانه و مفرح است.

برای سینماگری که همواره جریان هنر بازاری و مبتذل را نکوهش کرده و البته به زعم خود کوشیده پلی بزند میان خواسته های مخاطب با گونه ای از هنر که به اندازه سرگرمی وجهی اساطیری دارد این روی صحنه بردن یک نمایش سرخوشانه چه معنایی می تواند داشته باشد؟

*بیضایی تشکر از سیستم مدیریتی را هم آموخت!

عجیب اینجاست بیضایی که در داخل ایران حتی زمانی که پروانه ساخت «وقتی همه خوابیم» را بدون یک کلمه ممیزی گرفت باز هم چه به هنگام رونمایی فیلمش در جشنواره بیست و هفتم فیلم فجر و چه بعدتر به هنگام اکران عمومی زبان جز به گلایه از سیستم مدیریتی سینمای ایران برنداشت حالا در قبال فرصتی که برایش جهت روی صحنه بردن یک نمایش روحوضی ایجاد شده با صدای بلند از مرکز مطالعات ایران شناسی دانشگاه استنفورد تقدیر می‌کند.

بیضایی و تقدیر از مدیران؟ این هم وجه تازه ای از شخصیت این نمایشنامه نویس، فیلمنامه نویس و کارگردان ایرانی است که گویا با حضور در دانشگاهی که در دره سیلیکون(!) در کالیفرنیا واقع است، رخ نموده است.

*مدیران اعتدال از متن «طرب نامه» خبر دارند؟

اینکه چرا بیضایی قید آن همه جدیت و صراحت کلام را زده و از روی صحنه بردن نمایشهای اساطیری خود دست برداشته و بجایش «طرب نامه»ای پر از طرب و رقص و آواز را اجرا می کند به کنار این مسأله هم جالب توجه است مدیران سینمایی دولت یازدهم که در روزهای ابتدایی روی کار آمدن شان مدام از رایزنی برای بازگشت بیضایی به ایران خبر می دادند واکنش شان نسبت به اجرای موزیکالی پر از حرکات موزون توسط بیضایی در استنفورد چیست؟

آیا آنها که کم کاری بیضایی و تقوایی را مدام نتیجه سیاستهای غلط مدیران قبلی می دانستند و ادعای این را می کردند که در کوتاه ترین زمان ممکن شرایط فیلمسازی آنها را فراهم می‌آورند اصلا خبر دارند که متن «طرب نامه» چیست و آیا شنیده اند که بیضایی آن را به چه کسانی تقدیم کرده است؟

آیا این مدیران به غیر از ادعاهایی که در برابر تریبون های متبوعشان درباره حمایت از این چهره ها کردند اقدامی عملی هم برای بازگشت به کار این چهره ها فراهم کردند؟

مگر همین سازمان سینمایی فعلی نبود که از حمایت برای تولید «مقصد» بیضایی حرف زد پس چه شد که دو سال بعد از آن همه شعار نه «مقصد» پروانه ساخت گرفت و نه بیضایی به ایران بازگشت؟

حتی اگر امکان فیلمسازی بیضایی در ایران فراهم نبود آیا نمی شد شرایط استفاده از وی در یکی از دانشکده های هنری را فراهم آورد که وی با طیب خاطر به ایران بازگردد و به جای روی صحنه بردن نمایشها قِرآلود(!) به تربیت چند فیلمنامه نویس زبده برای سینمایی دست زند که از شدت واهمه از قصه گویی به بازیهای فرمی ضدقصه روی آورده است؟

اما «طرب نامه» روی دیگری نیز دارد و آن هم اثبات مکرر آن است که برخی اساتید شاید فقط در ایران بتوانند به راحتی “استاد”ی کنند و هر روز مدیری نازشان را خریدار باشد؛ بیرون از اینجا باید در چارچوبی بازی کرد که برایمان تعیین می شود.

این البته فقط سرنوشت استاد! بیضایی هم نیست. یادمان نمی رود که پیش از این حتی کسانی مثل کاهانی هم تصمیم به رفتن گرفتند و پس از ساخت یک فیلم به سرعت به کشور بازگشتند و برخلاف گذشته تن به سانسور اعمال مدیریت دولتی نیز دادند!

منبع: نسیم آنلاین

نوشته مهاجرت چه بر سر بهرام بیضایی آورد؟/ تاریخ سرّی بهرام در «دره سیلیکون‌ها»! اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

علی‌محمدی گفته است : آن گروه از فیلمسازان قلابی که بیشتر خودشان را در قالب اپوزیسیون مطرح می‌کنند تا بتوانند از آشفته بازار به نوایی برسند، آسیب جدی به سینمای ایران زده‌اند. بخش دیگر هم مربوط به جریان فیلم فارسی است. گروهی اعتقاد دارند فقط ابتذال جواب می‌دهد و می‌خواهند از این طریق مخاطب را به سالن سینما بکشانند.

اگر در رقابت سینمای ایران دوام نیاوریم دلیلی ندارد که بمانیم

او می افزاید: اما تجربه در این سال‌ها نشان داده که حقیقت این نیست. برای من و امید کاری ندارد فیلمی بسازیم و مستقیما به سینمای هنر‌ و تجربه برویم، ولی اگر قرار باشد روزی فیلم من و امید به «هنر و تجربه» برود از سینما خداحافظی می‌کنیم. اگر در رقابت سینمای ایران دوام نیاوریم دلیلی ندارد که بمانیم.

علی‌محمدی تاکید می کند: از این دو گرایش که در سینما وجود دارد بیزاریم؛ یکی سینمایی که خودش را پشت اپوزیسیون‌بازی پنهان می‌کند و دیگری جریان فیلم فارسی.

او در ادامه می افزاید: چرا بیضایی و تقوایی نباید فیلم بسازند؟ مگر چند نفر مثل این هنرمندان در تاریخ فرهنگ این مملکت داریم؟ بیضایی هر‌جای دنیا بود روی سر حلوا حلوایش می‌کردند ولی ما کاری کردیم که از ایران برود. چرا تقوایی گوشه خانه نشسته است و فیلم نمی‌سازد؟ می‌گویند تقوایی با فیلم‌هایش بودجه زیادی مصرف می‌کند. اگر بودجه زیادی مصرف می‌کند حداقل خروجی فیلمش خوب است.

برخی که با بودجه این مملکت و با پول بیت‌المال دارند فیلم می‌سازند فیلم‌هایشان به لعنت خدا هم نمی‌ارزد. در طول این سال‌ها چه کسانی سلیقه ساخته‌اند؟ آقای ابولفضل جلیلی برای این مملکت سلیقه ساخته است؟ چطور او تا به حال ۱۵ فیلم سینمایی ساخته است ولی بیضایی با این همه توانمندی آن‌قدر محدود فیلم ساخته است؟ چرا با مهرجویی کاری کردیم که در فیلم‌های آخرش تمام طرفدارانش را ناامید کرده است؟

به گزارش سوره سینما بهرام بیضایی پس از ساخت آخرین فیلمش به نام وقتی همه خوابیم که گوشه هایی از فضای غیراخلاقی پشت پرده سینما را افشا می کرد از سوی طیف شبهه روشنفکران فعال در سینما با انتقادهای غیرمنصفانه و شدیدی مواجه شد که در نهایت منجر به مهاجرت او به خارج از کشور شد. به نظر می رسد جریان شبهه روشنفکری در سینما این روزها نسبت به بی مهری و بی انصافی که نسبت به بیضایی صورت گرفته دچار عذاب وجدان شده و لب به اعتراف گشوده است.

نوشته کیوان علی‌محمدی: اگر قرار باشد روزی فیلم من و امید به «هنر و تجربه» برود از سینما خداحافظی می‌کنیم/ ما کاری کردیم که بیضایی از ایران برود اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.