عقیل جماعتی ، کارگردان مستند، در ابتدا با هدف ثبت تصویری این میراث به دشتستان رفت، اما مسیر ساخت مستند، او را از پشت دوربین به دل ماجرا کشاند. او که روزگاری خود نیز در این تعزیه شبیه‌خوانی کرده بود، این بار تنها به روایت یک آیین بسنده نکرد و در کنار گروهی از اهالی، برای احیای دوباره آن تلاش کرد؛ تلاشی که سرانجام به برگزاری دوباره تعزیه پس از سال‌ها وقفه انجامید.

جماعتی درباره پیشینه این تعزیه گفت: تعزیه کارناوال اسرا از سال ۱۳۵۲ در دشتستان شکل گرفت و امروز تنها تعزیه کارناوالی این شهرستان است. این آیین بخشی از حافظه جمعی مردم منطقه به شمار می‌رود و خودم نیز از دوران کودکی تا نوجوانی در آن حضور داشتم.

کارگردان مستند «اژدهای کارون» با اشاره به شکل‌گیری ایده ساخت مستند توضیح داد: پس از سال‌ها دوری از دشتستان، تصمیم گرفتم درباره افرادی که این تعزیه را پایه‌گذاری کرده بودند مستندی بسازم. آرشیوهایی از دهه ۵۰ به دستم رسید که ظرفیت بالایی برای روایت این میراث داشت، اما وقتی به دشتستان آمدم متوجه شدم چند سالی است این تعزیه برگزار نمی‌شود.

کارگردان مستند «خشت ‌و خون» ادامه داد: در جریان گفت‌وگو با قدیمی‌های تعزیه، کم‌کم ایده احیای دوباره آن شکل گرفت. چون خودم در گذشته شبیه‌خوانی کرده بودم، به اصرار دوستان وارد اجرا شدم و علاوه بر کارگردانی و فیلمبرداری مستند، خودم هم یکی از شبیه‌خوان‌های تعزیه شدم.

جماعتی درباره تصمیم برای ورود عملی به اجرای تعزیه توضیح داد: در مستند نمی‌توان سوژه را ساخت؛ باید آن را پیدا کرد. یکی از بهترین اتفاقاتی که می‌توانست برای این فیلم رخ دهد، زنده شدن دوباره این میراث بود. افراد زیادی را که در گذشته در تعزیه حضور داشتند پیدا کردیم و از آن‌ها خواستیم دوباره به اجرا برگردند، اما بسیاری به دلیل مشغله‌های شخصی حاضر به همکاری نشدند.

وی افزود: در نهایت ناچار شدم خودم بخشی از اجرا شوم؛ تصمیمی که در ابتدا برایم بسیار دشوار بود. هم‌زمان پشت دوربین بودن و حضور مقابل دوربین تجربه سختی بود، اما فکر می‌کنم نتیجه، اثری متفاوت در حوزه مستندهای آیینی و محرم خواهد شد.

این کارگردان مستند درباره فاصله گرفتن از جایگاه صرفاً ناظر گفت: واقعیت این است که از یک جایی غیرتم به جوش آمد. خودم هم خاطره و حافظه‌ای از این تعزیه داشتم و احساس کردم باید دوباره راه بیفتد. از آن مقطع به بعد، احیای تعزیه برایم مهم‌تر از خود مستند شد. به دنبال شبیه‌خوان‌ها و لباس‌های قدیمی رفتیم و حتی لباس‌هایی را که در شهرهای اطراف پراکنده شده بود جمع‌آوری کردیم. بعد که تصاویر ضبط‌شده را دیدم، متوجه شدم همین اتفاق‌ها به مستند جان داده است.

این مستندساز درباره چالش هم‌زمانی ساخت فیلم و ایفای نقش در تعزیه نیز بیان کرد: ابتدا تصور می‌کردم اگر وارد اجرا شوم، باید ساخت مستند را کنار بگذارم، اما وقتی این اتفاق افتاد، دیدم اتفاقاً روایت جذاب‌تری شکل گرفته و خودم هم به یکی از سوژه‌های فیلم تبدیل شده‌ام.

جماعتی درباره اهمیت ثبت تصویری آیین‌های سنتی گفت: آیین همیشه جایگاه خودش را دارد. وقتی خبر برگزاری دوباره تعزیه منتشر شد، استقبال مردم بسیار چشمگیر بود و نشان داد چنین مراسمی هنوز برای جامعه اهمیت دارد. با این حال ثبت تصویری آن هم ضروری است؛ چون اگر روزی دوباره این آیین متوقف شود، دست‌کم سندی از آن باقی مانده که شاید سال‌ها بعد دوباره انگیزه احیای آن را ایجاد کند. حتی امیدوارم این میراث در آینده ثبت ملی شود.

کارگردان مستند «خشت و خون» درباره میزان تأثیرگذاری خود در احیای این آیین نیز تأکید کرد: قضاوت درباره این موضوع زود است. امسال پس از حدود ۱۰ سال دوباره تعزیه برگزار شد و بازتاب خوبی هم داشت، اما اینکه این اتفاق حاصل حضور ما بوده یا نه، زمان مشخص می‌کند. اگر سال‌های آینده نیز این تعزیه ادامه پیدا کند، می‌توان گفت این تلاش اثرگذار بوده است.

جماعتی درباره هدف اصلی مستند خود نیز گفت: نگاه من به تعزیه صرفاً مذهبی نیست، بلکه آن را بخشی از هویت و فرهنگ ایرانی می‌دانم. تعزیه پیشینه‌ای بسیار طولانی در ایران دارد و موسیقی، اشعار و ساختار آن ریشه در فرهنگ ایرانی دارد که در بستر مذهب ادامه پیدا کرده است. دوست دارم مخاطب پس از دیدن فیلم، پیش از هر چیز تعزیه را به عنوان یک میراث ملی بشناسد، نه فقط یک آیین مذهبی.

نوشته از احیای یک تعزیه ۵۰ ساله تا روایت آن در قاب مستند اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

بنابراین گزارش ، این مجالس تعزیه شامل تعزیه‌های حضرت قاسم (ع)، حضرت علی‌اکبر(ع)، طفلان مسلم، مسلم بن‌عقیل، غلام تُرک، وهب نصرانی، حضرت عباس (ع)، شهادت امام حسین (ع) و بازار شام هستند.

به گفته کوروش زارعی مدیر مرکز هنرهای نمایشی حوزه هنری ، تا کنون مجالس تعزیه‌ای با این گستردگی – ده مجلس تعزیه هر کدام با زمان ۴۰ دقیقه –  از رسانه ملی به صورت مستقل پخش نشده است.

در این تعزیه تلویزیونی، چهره تعزیه خوانان نقش‌های اهل بیت و اولیاء الله با روبنده پوشانده شده است تا مسئله نمایش چهره معصومین در تلویزیون برطرف شود و تنها در زمان «پیش نوحه» – که به مانند پیش درآمد در نمایش است- بازیگران نقش های مختلف تعزیه، بدون روبنده به روی صحنه می آیند که به این کار در اصطلاح «فاصله گذاری» می گویند و هدفش آن است که تماشاگر بداند آنچه می بیند در حقیقت نمایشی است که از واقعه بزرگ کربلا اجرا می‌شود و بعد از نوحه خوانی، روایت تعزیه آغاز می‌شود.

به گفته وی، برای ضبط این مجموعه تلویزیونی ، تنها از نسخ تایید شده و مورد اطمینان استفاده شده و حتی اگر شک اندکی هم در مورد  نسخه ای وجود داشته آن نسخه کنار گذاشته شده است.

بنابر این گزارش، این مجموعه ده قسمتی تعزیه با همکاری مرکز هنرهای نمایشی حوزه هنری، موسسه سپهر سوره هنر و مرکز رسانه سازمان تبلیغات اسلامی ضبط شده است.

نوشته «شبیه حسین» روی آنتن شبکه چهار/ ۱۰ مجلس تعزیه ضبط شده در حوزه هنری اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

کورش زارعی ، مدیر مرکز هنرهای نمایشی حوزه هنری درباره این اثر بزرگ که با همکاری مرکز رسانه سازمان تبلیغات اسلامی تهیه شده است می‌گوید: برای انجام این پروژه که جهت پخش از رسانه ملی آماده شده است، تعزیه‌خوانان مطرح از اراک، قم، تفرش، اصفهان، قزوین و تهران دعوت شدند و ده مجلس تعزیه در سالن «سوره» حوزه هنری ضبط شد.

وی درباره تعزیه های ضبط شده می گوید: تعزیه‌های حضرت قاسم (ع)، حضرت علی‌اکبر(ع)، طفلان مسلم، مسلم بن‌عقیل، غلام تُرک، وهب نصرانی، حضرت عباس (ع)، شهادت امام حسین (ع) و بازار شام؛۱۰تعزیه‌ای هستند که ضبط شده اند.

مدیر مرکز هنرهای نمایشی حوزه هنری در ادامه از دشواری های انجام این کار بزرگ و کم نظیر می گوید:

آقای زارعی ، ۴۵۰ دقیقه برنامه تعزیه، یعنی ۱۰ مجلس ۴۵ دقیقه ای ، ضبط و برای پخش از رسانه ملی آماده شده است، آیا می‌توان گفت که این پروژه، طولانی ترین برنامه تعزیه ضبط شده برای پخش از تلویزیون است یا اینکه قبلا هم چنین کار بزرگی انجام شده است؟

من در همین ابتدای صحبت عرض کنم که این کار بزرگ ، محصول همکاری مشترک «مرکز هنرهای نمایشی حوزه هنری» و «سپهر سوره هنر» است که مرشد محسن میرزا علی مجری طرح برنامه و معین البکا برنامه است.

در پاسخ به سئوالتان هم باید بگویم که قبل از این کار هم، هنرمندان تعزیه ، کارهای بزرگ زیادی انجام داده اند که بسیاری از آنها ضبط هم شده است اما آنچه که می توان درباره این کار به صورت خاص گفت این است که تا کنون برنامه ای با این گستردگی برای پخش از رسانه ملی ضبط و تدوین نشده است، یعنی اینکه ده مجلس تعزیه هر کدام با زمان ۴۰ دقیقه ای ، به صورت مستقل از تلویزیون پخش شود وجود نداشته یا لااقل ما از آن اطلاعی نداریم.

فکر می کنید چرا این کار قبلا انجام نشده بود و اگر مشکلاتی در این زمینه وجود داشته شما چه طوری این مشکلات را رفع کردید؟

برای آنکه تعزیه از رسانه ملی پخش شود مشکلاتی وجود داشت که از جمله مهمترین مشکلات، موضوع نشان دادن چهره اهل بیت و اولیاء الله بود، در مجالس تعزیه منعی در این مورد وجود ندارد و شبیه خوان ها ، چهره اشان مشخص است اما در تلویزیون ، نمی توان به این صورت کار کرد، مشکل بعدی مربوط می شد به اشکالاتی که در برخی از نسخ مورد استفاده تعزیه خوانان وجود داشت و در مورد برخی از آنها شک و شبهاتی وجود داشت، علاوه بر این ما با ممنوعیت های عرفی و شرعی در زمینه تعزیه مواجه بودیم  که سعی کردیم با استفاده از نظرات کارشناسی و فقهی ، این مشکلات برطرف شود که هم در اجراء ، هم در نسخ و هم از جهت شرعی و عرفی مشکلی وجود نداشته باشد تا این کار از سوی دستگاه های فرهنگی کشور پذیرفته شود.

و شما برای رفع این مشکلات و تلویزیونی کردن کار، چه راهکارهایی را اندیشیدید؟

در تعزیه تلویزیونی ای که ما ضبط کردیم، چهره اهل بیت و اولیاء الله با روبنده پوشانده شده است تا مشکل نمایش چهره معصومین حل شود، تنها درزمان «پیش نوحه» – که به مانند پیش درآمد در نمایش است- بازیگران نقش های مختلف تعزیه بدون روبنده به روی صحنه می آیند و حتی شهادت خوانان و اولیاء خوان ها هم روبنده ندارند ، این کار به این خاطر است که بینندگان بدانند این ها بازیگران، نوحه سرایان و ذاکرینی هستند که واقعه بزرگ کربلا را روایت می کنند که به این کار در اصطلاح «فاصله گذاری» می گویند که هدفش آن است که بینندگان بدانند که بین نقش خوان ها وکسانی که نقش آنها را می‌خوانند فاصله ای وجود دارد و تماشاگر بداند که آنچه می بیند در حقیقت نمایشی است که از واقعه بزرگ کربلا اجرا می شود و بعد از نوحه خوانی است که روایت تعزیه آغاز می شود.

شما به مشکل نسخ اشاره کردید در این باره چه تدبیری به کار گرفتید که در پخش تلویزیونی با بینندگانی از طیف های مختلف مشکلی پیش نیاید؟

ما تلاش کردیم تا تنها به سراغ نسخ تایید شده و مورد اطمینان برویم و حتی اگر شک اندکی هم در نسخه ای وجود داشت آن را کنار گذاشتیم.

مشهورترین تعزیه خوان هایی که در این مجالس تعزیه حضور دارند و تعزیه خوانی آنها ضبط شده است چه کسانی هستند؟

آقای اسماعیل محمدی – مخالف خوان – از تهران ، استاد نرگس خانی از شهادت خوان های مشهور کشور از اصفهان، آقای عابدینی حر خوان – از اصفهان- ، میرزا ابوالفضل منبت کار- مخالف خوان- از قم، ابوالفضل صابری- شهادت خوان- از تفرش، امیر زینلی -شهادت خوان- از قم، مهدی صیادی و سید حسن گل ختمی از قم، امیر صفری از قزوین، گیوه کش از قزوین، شکر الله جعفری – شهادت خوان – از اصفهان ، ملا حسینی از اصفهان، تقی صابری از تفرش ، حسین برکتی مخالف خوان از تهران و …

با توجه به پیشینه ای که در زمینه هنرهای نمایشی و مخاطب شناسی آن دارید، فکر می کنید که این اثر تا چه حد بتواند بینندگان تلویزیونی را جذب کند؟

ما به سراغ نسخی رفته ایم که بتواند  با همه افراد جامعه در هر سنی ارتباط برقرار کند و آنها را جذب این برنامه کند و امیدواریم که در این زمینه موفق شده باشیم.

نوشته ضبط ۴۵۰ دقیقه تعزیه در حوزه هنری برای پخش از تلویزیون اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

عرفان پورمحمدی کارگردانی این اثر را بر عهده دارد و ابوالفضل وزیری، بهداد رویان، کوروش رخشنده پی، آرمان شهبازی، آرمین بهجت، سعید فرد، محسن ابوالفتحی، اصغر شیرزاد، محمد میر هاشمی، مهدی کرمانشاهی، وحید جوانی، مبینا چاپی و بهار رحمتی زاده (بازیگر خردسال) از نقش آفرینان این تعزیه اند.

از دیگر عوامل این اثر نمایشی می توان به موسیقی: دکتر بهنام رحیمی، خوانندگان نماهنگ: علی پورصائب، مبینا چاپی، دستیار کارگردان: بابک پسیان پور، ساخت اکسسوار: حوریا چاپی و مشاور رسانه ای: مهدی سلیمانی برچلویی اشاره کرد.

لازم به ذکر است دیدن این نمایش برای عموم آزاد است.

این مراسم دوشنبه و سه شنبه ۱۹ و ۲۰ مهرماه ساعت ۲۰ جنب سقاخانه حضرت ام البنین (س) واقع در ضلع شمال غربی میدان حضرت ولیعصر برگزار می شود.

نوشته مراسم تعزیه در میدان ولیعصر(عج) برپا می‌شود اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.