«تی‌تی» نیز مانند دو اثر قبلی پناهنده فیلمی کاراکترمحور است و همان‌طور که از نامش برمی‌آید جهان روایی زنانه‌ای دارند که دو شخصیت اصلی مرد این فیلم درنهایت حول شخصیت مرکزی آن؛ یعنی شخصیت تی‌تی و دغدغه‌های مخصوص‌ او شکل گرفته و گسترش پیدا می‌کنند.

روایت کاراکترمحور

روایت‌های داستانی در آثار سینمایی به دو شکل کلی قابل‌تقسیم است: اول: روایت‌های کاراکترمحور و دوم: روایت‌های پیرنگ‌محور. این تقسیم‌بندی دوگانه روشی مناسب برای تحلیل و بررسی جهان روایی آثار و درواقع یک تقسیم‌بندی نظری و منتقدانه است. اساساً هیچ داستانی وجود ندارد که صرفاً از پلات یا پیرنگ بی‌بهره باشد و تنها دل‌مشغولی آن ساختن یک کاراکتر جذاب باشد، همان‌طور که شخصیت بدون پلات بی‌معنا و غیرداستانی است. چرا که ساخت شخصیت داستانی بدون پلات و عدم‌ قراردادن کاراکتر در موقعیت داستانی امکان‌پذیر نیست. وقتی اشاره می‌کنیم که «تی‌تی» فیلمی شخصیت‌محور است این پیش‌فرض را در ذهن داریم و قصد ما این است تا از این مجرا به وجه غالب روایی این فیلم بپردازیم.

اساساً کاراکتر یا شخصیت در آثار روایی نمی‌توانند بالکل فاقد خصایص انسانی باشند یا ویژگی‌های فراواقعی داشته باشند. یعنی شخصیت برای باورپذیری نیاز به معرفی یا ترکیب کردن مجموعه‌ای معمول از خصائص انسانی دارد و نمی‌تواند خصائص شگفتی‌ساز و غیرقابل‌باور داشته باشد. به همین دلیل شخصیت‌های سینمایی علیرغم داشتن وجوه خاص و منحصربه‌فردشان برای مخاطب آشنا هستند. چراکه اساساً بار شگفتی‌آور‌ اثر به دوش خصایص ویژه و فراواقعی شخصیت نیست  بلکه بار اصلی شگفتی‌سازی و تازگی یک اثر را پیرنگ آن برعهده دارد و نه شگفتی شخصیت‌ها.

با این نگاه شخصیت‌های فیلم «تی‌تی» هرکدام واجد ویژگی‌های مشخص و متعارف مخصوص به خود هستند. از یکسو شخصیت زن فیلم را داریم و از سوی دیگر او را در بین دو کاراکتر مرد فیلم می‌بینیم که هردو به‌نوعی در پیوند با تی‌تی قرار دارند. دو شحصیت مردانه‌ای که دو وجه مختلف و متفاوت از وجوه مردانه را بازنمایی می‌کنند. از یکسو با مردی آرام، عالم و درون‌گرا (با بازی پارسا پیروزفر) مواجه هستیم و در مقابل مردی دور از ثبات،  و برون‌گرا (با بازی هوتن شکیبا) را می‌بینم که هردو نسبتی پیدا و پنهان با تی‌تی دارند. شخصیت تی‌تی نیز زنی است که خصائل سودایی و سادگی را توأمان دارد و توانسته است بین خصائل زندگی ایلیاتی و تمدن شهری ارتباط برقرار کند و حلقه واسط این دو دنیا شود.

می‌گویند تی‌تی خل‌وچل است اما واقعیت اینجاست که درعین سادگی‌ زنی به‌شدت قدرتمند است که با طبیعت همراه و همگام است. او تنها کاراکتر کامل فیلم است که مردان کنارش اتفاقاً آدم‌هایی هستند که زندگی بلد نیستند و در زندگی‌شان نقصی دارند.

تی‌تی زنی است که به قول خودش دارد «مثل انسان» زندگی می‌کند. مهربانی و اخلاق بچه‌گانه تی‌تی نشان از معصومیت بیش‌ازحد این زن دارد؛ زنی که در حول‌وحوش مردانی قرار دارد که اساساً به او یا به چشم زنی نابالغ نگاه می‌کنند یا یک هرزه. چراکه او با اجاره دادن رحم خود به زوج‌های نابارور، کسب درآمد می‌کند. تی‌تی نامزدی دارد (هوتن شکیبا) که مرد قابل اعتمادی نیست. اما نکته جالب اینجاست که تی‌تی پاک در افکار خودش غرق شده و چشمانش را به روی حقیقت (نامزدی که از او سوءاستفاده می‌کند) بسته است. ابراهیم اما این دیدگاه را به تی‌تی ندارد، به او می‌گوید تو مثل هیچ زنی نیستی که تا امروز دیدم و ذره‌ذره عاشقش می‌شود.

در این خط روایی سه کاراکتر(دو مرد و یک زن) در نسبت باهم قرار دارند و اتفاقاً این سه کاراکتر -و از همه مهم‌تر کاراکتر تی‌تی- به عنوان انسان‌هایی با ویژگی و درونیات خاص خود به‌خوبی برای  مخاطب قابل‌شناسایی است اما مشکل اصلی فیلم این است که این جهان‌های جداگانه و فضای روایی این سه کاراکتر هیچ‌گاه به هم نمی‌رسند. جدایی این جهان‌ها و عدم ارتباط و اتصال آن‌ها در روایت به این معناست که پیرنگ منسجمی در فیلم شکل نمی‌گیرد و سه جهان منحصربه‌فرد این سه کاراکتر، در عین جذابیت به همدیگر اتصال پیدا نمی‌کنند و روند منسجمی به خود نمی‌گیرند.

بازی شخصیت‌ها

فیلم سینمایی «تی‌تی» اثری با مختصات شخصیت‌هایی است که جهان‌های مخصوص به خود را می‌سازند. این شخصیت‌های جداگانه از نظر اجرایی در یک بافت تصویری زیبا و خوش آب‌ورنگ و کارگردانی شده ارائه می‌شود. بخشی از این کارگردانی حساب‌شده به بازی‌های روان و منطقی سه بازیگر اصلی معطوف می‌شود که بازی‌های جذاب و قابل‌توجهی ارائه می‌دهند.

یکی از ویژگی‌های کارگردانی آیدا پناهنده این است که -برخلاف بسیاری از کارگردان‌های مؤلف سینمای ایرانی- فیلم را از روی قصه دکوپاژ نمی‌کند. بسیاری از کارگردان‌هایی که در سینمای ایران دستی بر نوشتن فیلم‌نامه دارند فیلم‌نامه‌های خود را بر اساس نقاط کلیدی داستانی دکوپاژ می‌کنند و فیلمی در خدمت فیلم‌نامه می‌سازند. به گونه‌ای که چنین فیلم‌هایی عموماً ترجمه بصری و متناظر بزنگاه‌های داستانی است و ارزش فیلم بیش از آن که به وجوه بصری آن باشد به جنبه‌های داستانی آن برمی‌گردد. یکی از ویژگی‌های اصلی فیلم «تی‌تی» و سایر کارهای سینمایی آیدا پناهنده این است که این آثار به غیر از جنبه داستانی و فیلم‌نامه‌ای واجد ارزش سینمایی، توجه به بافت و رنگ، حرکت‌های آگاهانه دوربین و میزانسن جذاب است. به همین دلیل است که فیلم از جنبه کارگردانی یک سروگردن بالاتر از فیلم‌نامه قرار گرفته است. آن‌هم در شرایطی که پناهنده در این فیلم یک شخصیت جالب‌توجه و خوب زنانه را به سینمای ایران اضافه کرده است.

فیلم سینمایی «تی‌تی» فیلمی دراماتیک با مایه‌هایی از داستان فانتزی در فضاسازی و شخصیت‌پردازی است اما به جای آنکه ما را به عمق داستان و موضوعات مورد سؤال در فیلم؛ یعنی به پایان جهان نزدیک کند در سطح نگه می‌دارد تا یک پیام اخلاقی صادر کند: که هیچ‌چیز به اندازه مراقبت و تربیت از انسان‌ها اهمیت ندارد. این پیام اگرچه دربردارنده نگاه و فحوای خوبی است اما فاقد کاشت‌های داستانی در طول فیلم‌نامه است. یعنی درعین‌حال که این پیام از خلال فیلم به مخاطب منتقل می‌شود اما در طول اثر جا نمی‌افتد و عمق پیدا نمی‌کند.

نوشته جهان‌هایی که به هم نمی‌رسند اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

پخش جهانی فیلم «تی‌تی» را کمپانی DearmLab Films به مدیریت نسرین میرشب برعهده دارد.

الناز شاکردوست، پارسا پیروزفر و هوتن شکیبا بازیگران اصلی این فیلم هستند.

چهلمین جشنواره بین‌المللی فیلم مینیاپولیس از ۱۳ تا ۲۳ می (۲۳ اردیبهشت تا ۲ خرداد) برگزار خواهد شد.

نوشته حضور «تی‌تی» در جشنواره بین‌المللی فیلم مینیاپولیس آمریکا اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

جشنواره امسال با فیلم «تی‌تی» چهارمین ساخته آیدا پناهنده که موضوعی‌ بشردوستانه با محوریت زنان دارد، افتتاح خواهد شد. این فیلم داستان فیزیکدانی (پارسا پیروزفر) است که در حال کار بر روی فرضیه‌ای دربارۀ پایان جهان است و با زنی غیرمعمولی (الناز شاکردوست) ملاقات می‌کند که باردار است و هدفش خدمت به بشریت است.

آرمین میلادی، مدیر جشنواره، از دلایل انتخاب «تی‌تی» به عنوان فیلم افتتاح‌کننده دوره دهم جشنواره می‌گوید: «تی‌تی» فیلمی خوش‌‌ساخت است که رویکردی متفاوت نسبت به فیلم‌های ژانر اجتماعی مرسوم سینمای ایران و داستانی گیرا دارد که می‌تواند هم برای مخاطب ایرانی و هم برای مخاطب غیرایرانی جذاب باشد. در سالی که مخاطبان همیشگی‌ ما به دلیل شیوع ویروس کرونا بیش از یک سال از سینما دور بوده‌اند، این فیلم می‌تواند موجب شروعی گرم برای جشنواره باشد. در ضمن یکی‌ از اولویت‌های ما حمایت از فیلمسازان زن ایرانی است و خانم پناهنده یکی از موفق‌ترین فیلمسازان زن نسل جوان به شمار می‌آید.

جشنواره امسال در شرایطی آغاز می‌شود که کووید۱۹ بر سراسر جهان سایه افکنده و بسیاری از جشنواره‌ها را به تعطیلی کشانده است.

سایر برنامه‌ها و فیلم‌های منتخب دوره دهم جشنواره فیلم‌های ایرانی استرالیا به زودی اعلام خواهد شد.

برای اطلاعات بیشتر به وب سایت جشنواره به نشانی www.iffa.net.au مراجعه کنید‌.

نوشته «تی‌تی» آغازگر دهمین دوره جشنواره فیلم‌های ایرانیِ استرالیا اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

در ابتدای این نشست، علیرضا غفاری به حضور سه فیلمساز زن و سهم بیست درصدی بانوان در این دوره از جشنواره اشاره  و برای آن‌ها آرزوی موفقیت کرد.

پناهنده در ابتدا از اهالی رسانه بابت پوشش خوب اخبار تشکر کرد و گفت: اگر بخواهم درباره پروسه ساخت «تی‌تی» صحبت کنم به درازا می‌کشد، چون پروسه زمان‌بری بود.

ارسلان امیری، درباره همکاری با آیدا پناهنده اظهار کرد: همکاری من با آیدا پناهنده ادامه خواهد داشت.

الناز شاکردوست درباره چگونگی مراحل رسیدن به نقش‌های متفاوتی که در دو سال اخیر در آن‌ها حضور داشته، بیان کرد: تکنیک در رسیدن به نقش‌ها به کمک من می‌آید. اما از جایی به بعد همه تکنیک‌ها را فراموش خواهی کرد و با زندگی کردن با نقش این فرایند صورت می‌گیرد.

پناهنده درباره شخصیت امیرساسان که هوتن شکیبا آن را ایفا کرده است گفت: کاراکتر «امیر ساسان» پر از تناقض است و وجوه مثبت و منفی در وجودش دیده می‌شود، مانند تمامی آدم‌ها.

هوتن شکیبا، درباره حضور در نقش‌های جدی توضیح داد: من حضور در ژانر کمدی را دوست دارم، اما هدف من قبول کردن نقش‌هایی است که برایم چالش به همراه داشته باشد و ژانر فیلم برایم اهمیتی ندارد.

او درباره شانس دریافت سیمرغ در این دوره جشنواره گفت: سیمرغ گرفتن برایم ارزشمند است، اما بازی‌های خوب در این دوره از جشنواره زیاد است. امیدوارم فضا و محیط جشنواره همواره به صورت سلامت برقرار باشد و بتوان به راحتی و آرامش کار کرد.

هلیا کردبچه بازیگر خردسال فیلم نیز درباره تجربه بازیگری‌اش بیان کرد: کار کردن با آیدا پناهنده و ارسلان امیری برای من افتخار بزرگی بود و امیدوارم امکان همکاری مجدد برایم فراهم شود.

سودابه جعفرزاده، دیگر بازیگر فیلم درباره حضور در این پروژه توضیح داد: من افتخار همکاری با آیدا پناهنده را پیش‌تر هم داشتم و کار کردن با او برای من آموزه‌های بسیار دارد و ممنونشان هستم.

علیرضا افکاری، درباره آهنگسازی فیلم «تی‌تی» گفت: تجربه همکاری با آیدا پناهنده برایم جالب بود و جدا از همکاری موسیقایی در هنگام تولید کار به یک درک مشترک رسیدیم که امیدوارم نتیجه‌اش رضایت‌بخش باشد. هدف ما یک ملودی رومنس بود که در زمان کمی به این مهم رسیدیم.

در ادامه عماد خدابخش در خصوص تدوین این فیلم بیان کرد: من کنار آیدا پناهنده و ارسلان امیری در این حرفه بزرگ شدم و به اعتقاد من فیلم از بعد تدوین نیز محصول آیدا پناهنده است.

فرشاد محمدی درباره فیلمبرداری این اثر سینمایی توضیح داد: این فیلم جزو آثار محدودی بود که آن را با جان و دل فیلمبرداری کردم. همکاری با آیدا پناهنده من را دچار تب خلاقانه‌ای کرد که پیشتر کمتر به سراغم آمده بود و من سعی کردم به روح اثر وفادار باشم. در این فیلم ارتباط ویژه‌ای با بازیگر داشتم، برای الناز شاکردوست تصویر بسیار مهم بود و به من انرژی می‌داد. مثلا صحنه‌ای که «تی‌تی» کولی‌وار دل به دریا می‌زد آن‌قدر من را به وجد آورد که که دیگر خجالت کشیدم از ادوات و تجهیزات استفاده کنم برای همین من هم کولی‌وار با دوربین به آب رفتم.

آیدا پناهنده درباره نشانه‌های مذهبی در فیلم «تی‌تی» گفت: این موضوع نه فقط در این اثر بلکه در فیلم‌های قبلی‌ من هم دیده می‌شود و رگ و ریشه ایمانی در آیدا پناهنده وجود دارد که نوشته می‌شود و به تصویر درمی‌آید.

الناز شاکردوست در پاسخ به اینکه آیا کارکردنش با کارگردان‌های زن عامدانه است، گفت: من به کارگردان‌ها، جنسیتی نگاه نمی‌کنم و بیشتر برایم وجه انسانی نقش مهم است. اما به هر حال زمانی که زن‌ها کنار هم قرار می‌گیرند و از هم حمایت می‌کنند نتیجه کار بسیار شگفت‌انگیز می‌شود.

پناهنده درباره وجود رگه‌های سوررئالیسی و جادوگر بودن شخصیت «تی‌تی» توضیح داد: «تی‌تی» برای من شبه قدیسی بود که به دلیل گذشته کولی‌وارش به جهان واقعی‌تری نسبت به ما رسیده بود. جادوگر واژه درستی نیست، چیزی که می‌توانم بگویم این است که برای من «تی‌تی» یک شبه قدیس بود.

عباس عباسی، در ابتدا با بیان اینکه جای پارسا پیروزفر در اینجا خالی است، افزود: باید از آیدا پناهنده تشکر کنم که با این که می‌دانست فیلم در دو بخش اصلی داوری نمی‌شود اما امکان داوری شدن را به ما داد.

آیدا پناهنده درباره اینکه در این فیلم کارگردانی به چشم نمی‌آید، گفت: من یاد گرفتم که در فیلم خودم را به رخ نکشم و از رخشان بنی‌اعتماد یاد گرفتم که آن سوی دوربین مسائل دیگری هم وجود دارد.

شاکردوست در پاسخ به چرایی حضورش در آثار تجاری توضیح داد: به نظر من این موضوع اتفاق بدی نیست که بازیگر در فیلم‌های تجاری که لودگی ندارد بتواند مخاطبانی را با خود همراه کند تا به خاطر او به تماشای سینمای هنری بنشیند. من با چنین انتخاب‌هایی تجاربی را با خودم به سینمای جدی‌تر می‌آورم.

در ادامه خدابخش درباره تدوین این اثر سینمایی گفت: فیلم «تی‌تی» سادگی دارد که این ماجرا باعث می‌شود تدوین آن هم روان باشد. اما قسمتی که «تی‌تی» در آب می‌رود کمی سخت بود. جدا از این فیلم تدوین «زالاوا» نیز کار سخت و جذابی بود.

امیری که با فیلم «زالاوا» در جشنواره امسال حضور داشت، گفت: می‌خواهم صادقانه اعتراف کنم که من فیلمسازی را از آیدا پناهنده یاد گرفتم و از ایشان تشکر می‌کنم.

پناهنده در پایان گفت: امیدوارم بتوانم شرافتم را نسبت به سینما حفظ کنم. این آخرین فیلم من در شمال ایران است و می‌خواهم از مردم این خطه تشکر کنم. امیدوارم که فیلم‌های من را دوست داشته باشید.

شاکردوست با اشاره به سختی ساخت این فیلم افزود: ما در زمستان و در سی و پنج جلسه این فیلم را کار کردیم و دلم می‌خواهد بگویم شرایط این فیلم شرایط معمولی نبوده و امیدوارم از این کارحمایت کنید.

نوشته نشست فیلم «تی‌تی» برگزار شد/ آیدا پناهنده: نشانه‌های مذهبی در تمام آثار من دیده می‌شود اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

«تی‌تی»

تی‌تی از آن دست فیلم‌هایی است که وقتی تمام می‌شود تازه چالش ابهام نقد در خصوص آن‌ها آغاز می‌شود. اینکه منتقد تصمیم بگیرد در این انبوه داده‌های ذکر‌شده اعم از متنی و فرا‌متنی کدام موضوع را دستاویز خود قرار دهد برای رسیدن به یک نقد یکپارچه.

اینکه خط باکره زایا و ارتباط آن با موضوع حضرت مریم را دستمایه مضمونی قرار دهد. و یا سادگی بلاهت‌گونه و گهگاه معصومانه برخاسته از طبیعت و چالش میان روان پاک در مقابل مغز علمی را کنکاش کند.

یا حتی اینکه مردان سوء‌استفاده‌کننده، مردان نیازمند، مردان در حسرت فرزند و اصولاً مردانگی گرفتار و درمانده را دست‌مایه قرار دهد که در بیانیه فیلم‌ساز، این درماندگی ذاتی و اصولاً برساخته از نژاد است. و یا کنکاش علمی را در مقابل تأثیرات ماورایی و باورهای قومیتی را درست یا غلط‌انگاری کند و در خصوص آن بنویسد. و یا سرنوشت کودکانی را مد‌نظر قرار دهد که در این آشفتگی یا محصول خواست بیرون از توانایی والدین هستند یا مقهور جدایی والدین و یا دست‌کم‌ رها شده که نهایتاً در دست کولی‌های دوره‌گرد بزرگ شده و تبدیل به «تی‌تی» شده‌اند.

و دست‌آخر گره خوردن تقدیر و سرنوشت آدم‌ها با وقایع پیرامونی؛ از سرنوشت کره زمین گرفته تا به هم رسیدن دو عاشق دلداده.

بله! تی‌تی از آن دست فیلم‌هایی است که شاید بیشتر از اینکه دغدغه بیان یک داستان را داشته باشد یک اثر کاملاً شخصی است و از دل‌مشغولی‌های ذهنی فیلم‌ساز بیرون می‌آید. اصطلاحاً از آن دست آثاری که می‌توان نام آن‌ها را «فیلم کالت یواشکی» نامید که قدری هم قصه نرم را دستمایه بیان خود می‌کند و نمی‌خواهد فیگور روشنفکری بگیرد و حرف‌های صد‌من‌یه‌غاز بی‌ربط را به سمت تماشاچی پرتاب کند و از این لحاظ اتفاقاً فیلم قابل‌تحمل و قابل‌احترامی است.

«گیج‌گاه»

گیج‌گاه دیر رسیده است؛ حدود بیست سال! فیلمی که در نیمه‌راه طنز و ملودرام گرفتار است و مشخص نیست فضای طنز را دستمایه روایت ملودرام خود کرده یا ملودرام ناخواسته‌ای در لا‌به‌لای فیلم طنز آن ریشه دوانده و مانع خندیدن مخاطب می‌گردد.

چیزی شبیه به فیلم دهه‌هفتادی دو فیلم با یک بلیت «داریوش فرهنگ» که درست در همین میانه راه عشق سینما بودن و بازیگری و زندگی و طنز و ملودرام گرفتار بود و دست‌آخر نه به فیلم شبیه بود و نه چیزی به فضای عشق سینمایی اضافه می‌کرد.

این اشکال در هر دو فیلم شاید زاییده انتخاب غلط زاویه روایت باشد. چیزی که فیلم گیج‌گاه فاقد آن است و مخاطب نمی‌داند بالاخره باید با سرنوشت کدام‌یک از شخصیت‌‌های داستان همراه باشد. و داستان را باید در قالب کدام کاراکتر دنبال کند. و اصولاً نقطه مرکزی و کانونی روایت کدام‌یک از شخصیت‌ها هستند.

داستان اگر از منظر پسر‌بچه داستان روایت می‌شد و «عرفان» در کانون ماجرا قرار می‌گرفت که اتفاقاً انتخاب خوبی می‌توانست باشد احتمالاً سرنوشت فیلم یک اثر نوجوان و چیزی شبیه به فیلم پدر ساخته «مجید مجیدی» از آب درمی‌آمد که مخاطب هم تکلیفش را با اثر کاملاً واضح و روشن می‌دانست.

فیلم با خوانش «مهتاب» سرنوشتی ملودرام و اتفاقاً نسبتی میان عشق گذشته و حال پیدا می‌کرد و دچار چالش‌های معمول سینمای مثلث‌محور عشقی ایران می‌شد.

و از منظر «حسن» می‌توانست با حفظ ته‌مایه‌های طنز یک روایت منسجم از مردانگی قابل‌تقدیر و قدرتمند گردد. و شاید از منظر «مرتضی»، شوهر قبلی مهتاب می‌توانست از آن دست فیلم‌های ژانر نکبت و فلاکت باشد که خوراک مطلوب این روزهای سینمای ایران است و اگر می‌شد قدری هم «سروش صحت» را درب‌وداغان‌تر و ویران‌تر و کروکثیف تر از این‌که در فیلم است به تصویر کشید که دیگر خود جنس بود و دقیقاً یک اثر در مکتب اجتماعی به سینمای اشتباهی ایران اضافه می‌کرد.

شاید هم می‌شد آن را در قالب یک فانتزی درام از منظر «ماسوتاتسو اویاما» بنیان‌گذار سبک کیوکوشین کاراته روایت کرد که در این صورت هم از آن دست فیلم‌های وراج و بی‌مزه مثلاً طنز با انبوهی از گفتارمتن از آب درمی‌آمد.

اما دریغ که @گیج‌گاه@ هیچ‌کدام نیست و اتفاقاً درست از همین منظر آسیب می‌بیند که می‌خواهد همه‌چیز بگوید و وزن تمام آدم‌های داستانش هم یکی است. برای همین فیلم اساساً اثر نازلی است که فیگور سینمای جدی را بازی می‌کند و درست شبیه کاراکتر حسن است که می‌خواهد بدل «جمشید آریا» باشد و مخاطب فقط بناست کله‌کچلش را آن‌هم از منظر فوق‌العاده پشت سر مشاهده کند.

نوشته نقد سیدمحمد حسینی بر فیلم‌های «تی‌تی» و «گیج‌گاه»/ فیلم کالت یواشکی اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

«یدو»

«مهدی جعفری» برای ساخت یدو همه‌چیز در خورجین خود داشت: تجربه کارگردانی، تجربه کار با بچه‌ها، طراحی صحنه خوب، فیلم‌برداری و نورپردازی عالی، موسیقی‌های بجا و البته بازیگرانی پا‌به‌کار و متناسب با نقش، اما جای یک‌چیز خالی بود: فیلم‌نامه!

یدو نه قصه منسجمی دارد و نه شخصیتی مناسب پرده، گویی جعفری داستان کوتاهی را خوانده، خوشش آمده و روی همان خوش‌آمدن، قمار بزرگی کرده است. یدو داستان مادری است در آبادان که به دلایل تقریباً نامشخص علاقه‌ای به ترک دیار خود در دوره جنگ ندارد و علی‌رغم اصرار یدو پسر نوجوانش ترجیح می‌دهد اقتصاد خانواده خود را با تکیه بر بُزهای شیردهش اداره کند. در این میان یدو در خیابان‌های آبادان سرک می‌کشد و در این سرکشیدن‌ها با موقعیت‌ها و شخصیت‌هایی روبه‌رو می‌شود؛ موقعیت‌ها و شخصیت‌هایی که هیچ‌کدام پایدار نیستند و حذف هرکدام از آن هیچ ضربه‌ای به سکانس پایانی فیلم نمی‌زند.

درواقع جعفری تلاش کرده سبک نئورئالیسم را در کوچه‌پس‌کوچه‌های آبادان دهه شصت پیاده کند اما این نئورئالیسم چنان یارای جعفری نیست چراکه از اساس داستان بر اساس خواسته‌ها و آرزوهای یدو نمی‌چرخد. اگر برفرض یدو باید مهماتی و یا حتی آذوقه‌ای برای خانواده خود تأمین می‌کرد و در این مسیر با مشکلاتی مواجه می‌بود آن‌وقت سبک جعفری به کمکش می‌آمد، اما اینکه مادر نمی‌خواهد ترک دیار کند و اگر هم بخواهد نمی‌خواهد بُز خود را رها کند، دستمایه‌های کافی برای عرضه نئورئالیسم نیست. همچنین به نظر می‌رسد جعفری نسل جدید را در معادله روایی خود لحاظ نکرده: آیا واقعاً او انتظار دارد هم‌سن‌‌وسال‌های یدو در منزل و یا در سینما به تماشای یدو بنشینند؟ بعید است. گویی جعفری این فیلم را تنها برای دل خود ساخته و هیچ التفاتی به انتظاری که از او بعد از فیلم سخت و تحسین‌شده ۲۳‌نفر می‌رفته نداشته است. و اما یک سؤال: امثال جعفری قبل از ساخت فیلم‌های خود با چه کسانی مشورت می‌کنند؟ آیا کسی نبوده به او بگوید که علاقه یک مادر آبادانی به بُزش با امروز ما چه‌کار؟ آری می‌فهمم بُز اینجا استعاره است، اما استعاره‌ای بی‌جان. جعفری همه ما را ناامید کرد.

تی‌تی

گویی بین «ارسلان امیری» و «آیدا پناهنده»؛ این زوج هنری و پرکار سینمای ایران، یک علاقه مشترک ایجاد شده: تقابل جنون و عقل! درون‌مایه مشترک زالاوا و تی‌تی همین است: رویارویی خرد مدرن و جنون حاشیه. در زالاوا استوار و خانم دکتر عقل مدرن را نمایندگی می‌کنند و در تی‌تی آقای فیزیک‌دان (پارسا پیروزفر). در زالاوا اهالی ده جنون و خرافه خارج از عقلانیت مدرن را نمایندگی می‌کنند و در تی‌تی ، این «تی‌تی» است که به جنون، کولی بودن و خارج ماندن از منطق شهر متهم است. اگر این قضاوت به دعوای زن‌و‌شوهری نمی‌انجامد باید گفت به‌مراتب زالاوا در پرداخت و به جان هم انداختن عقل و جنون موفق‌تر عمل کرده است. تی‌تی جاه‌طلب است و همین جاه‌طلبی کار دستش داده است. کاملاً واضح است که با کنار هم قرار دادن فیزیک‌دانِ بی‌روح طبقه متوسط شهری که به‌زعم خود درصدد نجات بشریت است و دختر روستایی خدماتی که رحِمش در اجاره دیگران است، پناهنده می‌خواهد علاوه بر قصه‌گویی، حرف‌های فلسفی نیز بزند! او احتمالاً می‌خواهد تحت‌تأثیر جهان پست‌مدرن به خرد مدرن حمله‌ور شود و با عشق پاک زنی زیبا، ساده و درعین‌حال چموش، عقلانیت شهر را به سخره بکشد. اما افسوس که ابداً در این مسیر موفق نیست.

اساساً این فیلم‌نامه بارکش چنین پروژه‌ای نیست؛ هم به خاطر موقعیت طراحی‌شده و هم حفره‌های فیلم‌نامه. چرا باید تی‌تی از «ابراهیم» خوشش بیاید؟ کدام فقدان تی‌تی را ابراهیم پر می‌کند؟ اگر واقعاً عشق تی‌تی به ابراهیم عاری از جنسیت است، این دقیقاً چه نوع عشقی است؟ معلوم نیست! چرا «امیر ساسان» از همان ابتدا از دادن کاغذ مهم به ابراهیم سرباز می‌زند؟ معلوم نیست! چرا او دست به باج‌گیری‌های پیاپی می‌زند درحالی‌که به‌راحتی می‌تواند کاغذ را به ابراهیم داده و او را حذف نماید؟ اساساً کاراکتر امیر ساسان رحِم فروش است یا عاشق؟ چرا ابراهیم به‌یک‌باره تصمیم به اجازه خروج دختر خود می‌دهد و… . مقصود اینجا غلط‌گیری از فیلم‌نامه نیست، مقصود پررنگ کردن عدم تناسب ظرف و مظروف است. نمی‌شود هم مذمت عقل مدرن سخن‌سرایی کرد، اما ابژه شدن زن در نظام سنتی را به نقد کشید و هم‌زمان به عشق افلاطونی زنانه اصالت داد و هم اجازه خروج بچه را صادر کرد! نه نمی‌شود. حداقل با این فیلم‌نامه نمی‌شود! پناهنده بیش‌ازحد به علاقه فلسفی خود و همسرش «پناهنده» شد و قصه را قربانی تأملات فلسفی خود کرده است. از بازی خوب «الناز شاکر‌دوست» البته نباید غافل نشویم که به‌خوبی از عهده نقش برآمده و اما در مقام قیاس، «هوتن شکیبا»ی ابلق به‌مراتب بهتر از هوتن شکیبای تی‌تی عمل می‌کند. شاید مشکل از بازی نیست؛ مشکل همچنان از فیلم‌نامه است.

گیج‌گاه

اینکه با ارجاع سانسور و ویدئوهای یواشکی و جمع‌کردن‌های میهمانی‌های شبانه و تعارض فرهنگ رسمی و عمومی دهه شصت و هفتاد با چاشنی نوستالژی سینما فیلم طنز بسازیم اساساً ایده‌ای دستمالی‌شده و تکراری نیست؟ بعد از نهنگ عنبر چند بار باید این ایده دستمایه‌های کمدی شود؟ کمدی‌هایی که ازقضا به‌زحمت لبخند بر لب‌های ما می‌نشانند.

گیج‌گاه گیج است، نه بازی خوبی دارد نه حرف خاصی و نه می‌خنداند. اگر به شما بگویند با شاهنامه و کاراته و ناپدری و فیلم هندی و ویدئوکلوپ و ازدواج مجدد و مواد مخدر یک جمله بسازید محصولش می‌شود همین. می‌شود گزاره‌ای آ‌ن‌چنان بی‌ربط و بی‌سروته‌ که گویی از زبان کسی بیرون آمده که به گیجگاهش چیزی خورده شده باشد؛ چیزی شبیه به گیج‌گاه. بعد از خط فرضی این دومین فیلمی بود که استحقاق حضور در جشنواره را نداشت. بگذریم که حضور «حامد بهداد» نیز به‌شدت بی‌ربط است و در مسیر بازیگری پرادعا و بیرون قابش، یک ابهام بزرگ.

نوشته نقد میلاد دخانچی بر فیلم‌های «یدو»، «تی‌تی» و «گیج‌گاه»/ رویارویی خرد مدرن و جنون حاشیه اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.