* اساسا چه عواملی رابطه بین مسئول و یا هنرمند را با رسانه خدشه دار می کند؟

حسن نمکدوست: باید به صراحت گفت که آدم‌های غیرحرفه‌ای غیرمتخصص رسانه‌های جریان اصلی را نادیده می‌گیرند همان‌قدر که آدم‌های ناوارد فضای شبکه و پیام‌رسان‌های موبایل را انکار می‌کند. همه فضاهای ارتباطی و رسانه‌ای مهم هستند و باید به همه این فضاها پرداخت. یکی از خوش‌شانسی های یک‌سال اخیر برای همه مردم جهان این بوده که رسانه های جریان اصلی ترامپ را رها نکرده و هر کاری که او انجام داده زیر ذره بین گذاشته‌‌اند. جالب این است که بدانیم خود ترامپ به سراغ کدام رسانه‌ها رفته است.

وقتی مسئولان ما زمین بازی را از رسانه‌های جریان اصلی می‌گیرند و دو دستی تقدیم رسانه‌های غیررسمی و در بعضی موارد ناموثق می‌کنند طبعا انجام رفتار مشابه از سوی هنرمندها عجیب نیست. متأسفانه تعدادی از هنرمندان و افراد مشهور کسانی را که دانش و تجربه کافی ندارند به‌عنوان مشاور رسانه ای یا روابط عمومی استخدام می‌کنند و می گویند تو به جای ما هرچه می خواهی بنویس و باز متأسفانه پس از چند بار اشتباه و تحمل عواقب آن تازه متوجه می‌شوند که دانش رسانه‌ای، بداهه نیست و دست بر قضا دانشی بسیار پیچیده و سطح بالاست.

می‌خواهم بگویم اگر تمام موقعیت حرفه ای خود را به لحاظ رسانه‌ای در صفحه اینستاگرام و تلگرام قرار دهید و از رسانه‌های جریان اصلی غافل شوید حتما زمین خواهید خورد. همانطور که اگر فقط در رسانه های جریان اصلی باشید خودتان را از دستاوردهای فوق‌العاده و فراوان  جهان رسانه‌های  غیر رسمی محروم کرده‌اید. به عنوان یک متخصص ارتباطات و رسانه باید آمیزه این دو را به هنرمندان و آدم‌های مشهور با هوش پیشنهاد کرد. هر کدام از این دو موقعیت خاصی برای کاربر ایجاد می کند و البته زبان و شیوه خاص خود را دارد. همه آنچه گفته شد یعنی اینکه باید یاد بگیریم جهان امروز جهان رسانه است و باید دقت کنیم در این جهان چگونه رفتار کنیم. خیلی از کارهای نادرستی که در مقام مسئول، هنرمند و شهروند انجام می دهیم به دلیل این است که جهان رسانه را به درستی نمی‌شناسیم.

جواد افتاده: بحث جایگزین کردن رسانه های غیر رسمی به جای رسانه های رسمی کاری است که ترامپ انجام می دهد و با این عمل می خواهد اعتبار منابع رسانه رسمی را در دنیا نابود کند.ترامپ و امثال او می خواهند دائما دیده شوند و برای رسیدن به این مهم در تلاشند رسانه جریان اصلی را حذف کنند تا خودشان مستقیم با مخاطب ارتباط بگیرند. چنین افرادی می دانند در رسانه های جریان اصلی هر فیلتری اعمال می شود و فرد قدرت هر آنچه که می خواهد بازگو کند را ندارد درحالیکه در رسانه های جایگزین چنین نیست اما از آنجا که هیچ پشتوانه علمی و دانش رسانه پشت این ارتباط مستقیم وجود ندارد اثرات متفاوتی روی فرد و جامعه می گذارد.

هر مدیایی در دنیا جامعه هدف خود را دارد. به این معنی که با ارائه محتوایش نشان می دهد قرار است بر چه طیفی از مردم تاثیرگذار باشد. مثلا من در رسانه ام قشر سینمایی را در نظر می گیرم و به عموم مردم کاری ندارم.در ایران این هدف گذاری کم است ومدیاهااگرچه در ظاهر میگویند رسانه تخصصی موضوع یا جریان خاص هستیم اما می بینیم با افرادی مصاحبه می کنند که هیچ ارتباطی به هدف تعیین شده ندارند.

* به طور کلی مدیریت در فضای امروز کشورهای در حال توسعه از جمله ایران شاید خیلی اصولی و منطقی نباشد. در این بین سن و سال مسئولان چه تاثیری می تواند بر مدیریت رسانه های مجازی داشته باشد؟

افتاده: بحث مدیریت در رسانه های جریان اصلی و فضای مجازی موضوع گسترده ای است که سن و سال در آن خیلی اهمیت ندارد. اساسا شیوه گزینش مدیریتی ما بر اساس فرایند درست شکل نمی گیرد وافراد مراحل ترقی را پله پله طی نمی کنند به همین خاطر است که گاهی اوقات رسانه ها وظایف شان را به درستی نمی دانند. در کشورهای پیشرفته تحصیلات آکادمیک در مدیریت درست، نقش بسزایی دارد چون آنچه که دانشگاه آموزش می دهد در کار هم به درد می خورد. نمی خواهم شیوه تدریس یا انتخاب مدیریت در ایران را زیر سوال ببرم اما نکته اینجاست که ما مسیر رشد مشخصی برای خودمان متصور نیستیم. جایی کار می کنیم که اگر مدیرمان عوض شود نمی دانیم از فردا با چه گرایش فکری روبه رو خواهیم بود. همیشه از وضع موجود گلایه داریم اما یادمان می رود که خودمان چنین شرایطی را قبول کرده ایم.

ما هنوز با فضای مجازی مطابق قانون مطبوعات برخورد می کنیم چون قانونی در رابطه با رسانه آنلاین نداریم. بالطبع قاضیانی هم که در این راستا حکم می دهند با رویکرد یک مدیای سنتی به رسانه آنلاین نگاه می کنند. وقتی در بحث قانونگذاری چنین نکته ای وجود دارد در بحث مدیریتی خیلی نیاز داریم که کارهای زیرساختی و بزرگتری انجام شود.

نمکدوست: اینکه سن و سال با رسانه نسبت دارد یک بحث کلی و همیشگی است. هر رسانه ای که آمده طبعا مقبول کسانی بوده که جوانتر بوده‌اند و کنجکاوی و توان بیشتری در شناخت آن داشته‌اند. این بحث از قدیم وجود داشته و فقط هم مربوط به الان نیست.

به عنوان مثال وقتی رادیو اختراع شد سروکله کسانی جوان‌هایی پیدا شد که در تاریخ به آن‌ها «هَم» یا رادیوباز می‌‌گفتند؛ درست مانند هکرهای امروزی عمل می کردند و سعی داشتند روی امواج رادیویی رسمی – که آن زمان بیشتر بین کشتی‌های جنگی رد و بدل می‌شد – پیام‌های رادیویی مجعول بفرستند.

می‌خواهم بگویم طبیعی است جوان‌ها که با تحول مانوس تر هستند زودتر از افراد مسن – که دیرتر با تکنولوژی اخت می شوند – به سراغ فناوری‌های نو بروند. ولی واقعیت این است که سن همیشه مانع تحول نیست. بسیاری از آدم‌های سن و سال‌دار هم علاقه‌شان به فناوری‌های نو کمتر از جوان‌ها نیست. یک نمونه‌ قابل تقدیر، استادمان آقای دکتر معتمدنژاد بودند که با وجود سن و مهم‌تر بیماری بسیاری سختی که داشتند لحظه‌ای از بحث درباره فناوری‌های جدید و اهمیت و جذابیت آن دست برنداشتند.

* این نامانوس بودن چه عواقبی در پی خواهد داشت؟

نمکدوست: باید البته تعجب کرد که شماری از مدیران جامعه با این فضا مانوس نیستند و برپایه ناآشنایی‌شان و نه شناخت‌شان درباره این فضا تصمیم می‌‌گیرند. اتفاق بسیار ناگوار همین است. چون فضای تازه را به درستی نمی‌شناسند، وحشت‌شان را که نتیجه عدم شناخت است به جامعه تحمیل می‌کنند. به‌جای اینکه وقت خود را صرف یادگیری کنند بنا به تصورات موهوم به جنگ تازه می‌روند. گرچه چنین جنگی در نهایت جنگی مغلوبه است، اما عوارضش گریبان جامعه را می‌گیرد. رسانه هراسی نتیجه کم دانشی است.

* به قانون مطبوعات اشاره شد بد نیست کمی بیشتر درباره آن بدانیم.

نمکدوست: آقای افتاده قانون مطبوعات خودمان را مثال زدند و به نظر من قانون مطبوعات ما قانون کهنه، فرتوت و مزاحمی است. سال هاست نظام اخذ مجوز در بسیاری از کشورهای دنیا حتی عراق و افغانستان هم منسوخ شده، اما قانون مطبوعات ما هنوز آن را الزامی می داند. چنین قانون منسوخی چطور می تواند جوابگوی امور مربوط به رسانه های نوین و فضای جدید باشد؟ وقتی برای یک نشریه کوچک چاپی احتیاج به گرفتن انواع استعلام‌ها و ماه‌ها و گاه سال‌ها انتظار هست، ولی به راحتی می‌توان صفحه اینستاگرام یا تلگرام را با چند هزار و یا حتی چند ده‌هزار نفر راه انداخت و جوابگوی جایی نبود، آیا نباید گفت که قانون مطبوعات ما فرتوت و منسوخ است؟ تیراژ برخی روزنامه های ما ۵ هزارنسخه است، در حالی که یک استاد دانشگاه که حتی چهره مشهور و جوان پسندی هم نیست بیش از ۵۰ هزار نفر فالووردر اینستاگرام دارد. شما در نظر بگیرید تمام آن قوانین کهنه مطبوعات قرار است بر این ۵ هزار نسخه اعمال شود در حالیکه صفحه اینستاگرام شخصی که خیلی هم شناخته شده نیست ۱۰ برابر فالوور دارد و نظارتی هم بر آن صفحه نمی‌توان اعمال کرد.

یا مثلا در زمانه ای که انحصار رسانه ای معنا ندارد در کشور ما رادیو و تلویزیون رسانه انحصاری است. مثال دیگر ضرورت گرفتن مجوز سناریو و مجوز ساخت و پخش برای یک فیلم است، آن‌هم در زمانه‌ای که یک فیلم‌ساز می‌تواند با دوربین یک گوشی موبایل فیلمی را بسازد و صدایش را به جهان برساند.

* با این تفاسیر به نظر می رسد شرایط ایده آل ارتباط رسانه نوین با رسانه های مسبوق با آنچه در جامعه ما دیده می شود چند سال نوری فاصله دارد. حال در این وضعیت بهترین رفتار برای حرکت به مسیر درست را چه می دانید؟

افتاده: تا زمانی که فضای فیزیکی و واقعی جامعه درست نشود در فضای مجازی هم شاهد تغییر مثبتی نخواهید بود. برای اینکه رسانه های جریان اصلی داخلی بتوانند به روزهای اوج و اعتبار خود برگردند مهمترین چیزی که نیاز دارد صبر است. به قول دکتر یونس شکرخواه با منطق غیردیجیتال نمی شود بافضای دیجیتال مواجه شد. این فضا باید توسط همه نهادها به عنوان یک فضای رسمی پذیرفته شود. مثلا برنامه تلویزیون خودش کانال تلگرامش را شبکه اجتماعی معرفی نکند.

قدرت فضاهای مجازی در کشور ما به اندازه ای است که گاهی محتوایی در یک کانال تلگرامی آنقدر دیده می شود که رسانه جریان اصلی از آن منبع الهام گرفته و خبر را پوشش می دهد. اهالی رسانه در این شرایط نباید شتابزده عمل کنند. از خود بپرسند الان وظیفه من چیست؟ اینکه خبر تلگرامی را پوشش دهم یا صحت منبع آن را مطلع شوم؟ توجه به همین نکات است که اعتبار رسانه را تعیین می کند. اگر این مساله به دقت رعایت شود ما هم می توانیم مثل رسانه های رسمی دنیا به فضای مجازی جهت دهیم نه اینکه خود تحت تاثیر آن قرار بگیریم.

تلگرام در کشور ما یک ابزار سرگرمی است که وقت زیادی را پر می کند چون کاربر در فضای بیرونی  انتخاب زیادی برای تفریح و سرگرمی ندارد که وقتش را بگذراند. ۴۰ میلیون کاربر برای تلگرامواقعا عدد کمی نیست.زمانی می توانیم از مردم بخواهیم کمتر سراغ تلگرام بروند که مطمئن باشیم فضای شادی، بحث و گفت و گوی رو در رو و تخلیه هیجان وجود دارد. در واقع باید مشکل عدم تعادل و توازن در واقعیت را حل کنیم.  نهادها همیشه از مردم عقب ترند و با افتخار هم عنوان می کنند مردم ما جلوتر هستند. این جای تعجب دارد چون باید همیشه حاکمیت و دولت جلوتر از مردم گام بردارد و مردم را هدایت کند.

* اگرچه تفکر عمومی همیشه کنترل گر رفتار است اما چه سیاستی وجود دارد که تب استفاده از تلگرام و فضاهای مشابه را در کشور ما بالاتر از مجامع دیگر برده است؟

نمکدوست: ما در مقام روزنامه نگار به مردم کمتر در این باره توضیح داه‌ایم که بخش مهمی از همه از محتواهایی که در فضای شبکه‌ای و یا پیام‌رسان‌های موبایل منتشر می‌شود وجه و منشأ اقتصادی دارند. مقصودم کسب وکار بسیار بزرگی است که پشت این داستان طراحی شده است و تلاش‌های فراوانی صورت می‌گیرد تا ما تا حد ممکن ترافیک اینترنت‌مان را تمام کنیم و باز ناچار به خرید حجم و ترافیک شویم. در یک مثال تخیلی، اگر همه ما تصمیم بگیریم اینترنت نداشته باشیم چه می شود؟ تمام این شرکت ها تعطیل می شوند و معنای خود را از دست می دهند. برای اینکه چنین اتفاقی نیفتد سازوکاری با دقت و تیزبینی تمام طراحی شده که مرتب ما را تشویق می‌کند که ترافیک بسوزانیم و دوباره ترافیک بخریم به زبان خودمان اینترنت‌مان را شارژ کنیم. وقتی یک متن، عکس یا ویدیو را ده‌ها و صدها هزار نفر دانلود می‌کنند این یعنی سوزاندن ترافیک و گردش مالی برای اپراتورها. مجموعه این دانلودها و آپلودها – که ما خیلی آسان و بدون تأملی خاص آن را انجام می‌دهیم – گردش مالی بسیار بزرگی را می‌سازند که از چشم ما پنهان است. این بازی پول و در عین حال قدرت بخش ذاتی تعاملات امروز در فضاهای شبکه‌ای و پیام‌‌رسان‌هاست و حال آنکه ما به‌عنوان کاربر نمی‌دانیم کجای این چرخه قرار داریم و چه هزینه‌ای بابت آن می‌پردازیم.  البته بازی پول و قدرت در رسانه‌های جریان اصلی نیز کاملا وجود دارد و تعیین‌کننده است، تفاوت در این است که درباره رسانه‌های اصلی بسیار صحبت کرده‌ایم، اما وقت کافی برای توضیح ماجرا در شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌های موبایل نگذاشته‌ایم. ضمن اینکه در کشور ما فضای واقعی اقتصادی برای رسانه های جریان اصلی وجود ندارد چون حجم بزرگی از رسانه های جریان اصلی اساسا متکی به سازوکار اقتصاد بازار نیستند و پشتوانه دولتی و حکومتی دارند.

وجه دیگری که باید به آن توجه کرد این است که به سادگی اطلاعات شخصی‌مان را در گشوده‌ترین شکل آن در اختیار شبکه‌ها و پیام‌رسان‌ها قرار می‌‌دهیم و با هر پستی که می‌گذاریم و یا هر کامنت و لایکی که پای یک مطلب یا عکس می‌گذاریم اطلاعات‌مان درباره خودمان را روزآمد و شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌ها را از دنیای درونی‌مان آگاه می‌‌کنیم. فیسبوک یا اینستاگرام و یا هر شبکه و پیام‌رسان دیگری این اطلاعات را حفظ می‌کنند و با پردازش هوشمند، آن‌ها را تبدیل به ثروت‌های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهگی خود می‌‌کند. در واقع ثروت اصلی آن‌ها اطلاعاتی که ما درباره خودمان و جهان شخصی‌مان و دوستان و آشنایان‌مان در اختیار آن‌ها قرار می‌دهیم و هرگز هم نمی‌توانیم این اطلاعات را از آن‌ها پس بگیریم.

* و سخن آخر؟

افتاده: شیوه اقتصادی دنیا تغییر کرده و فروش اطلاعات، یکی از بزرگترین بیزینس های امروز به شمار می رود. تا دیروز فیسبوک محلی بود برای جمع آوری اطلاعاتی که ظاهرا به درد کسی نمی خورد اما درآمد میلیاردی از آن حاصل شد. امروز تلگرام جای آن را گرفته و فردا معلوم نیست چه چیزی بیاید. آماده بودن برای فضای جدید مساله ای است که اگر غافل شوید مسیر زیادی برای جبران باید طی کنید.

نمکدوست: تعامل بین کاربر و فناوری دو سویه است و هر دو به هم کمک می کنیم. در این بین رسانه های جریان اصلی ۳ وظیفه کلاسیک، با همه پیچیدگی‌ها و بحث‌ها درباره آن‌ها، برعهده دارند: اطلاع رسانی درست و آگاهی دهی عمیق و بیطرفانه، انسجام‌بخشی و سرگرم‌سازی. هر زمان این ۳ وظیفه درست انجام شد اعتبار و اعتماد نزد رسانه باقی می ماند اما هر کدام انجام نشود؛ مردم این کاستی را در جایی دیگر جستجو می کنند. اگر راه درست کسب اطلاعات و آگاهی بسته شود، خودبخود راه‌ها و شیوه‌های نابسامان باز می‌شوند و تقصیر این امر قبل و بیش از همه برعهده کسانی است که مانع دسترسی مردم به اطلاعات می‌شوند.

نوشته رسانه‌هراسی نتیجه کم‌دانشی است/ بازی پنهان پول و قدرت را به مردم نمی‌گوییم اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

امروزه شبکه های اجتماعی با ابزار برنامه های موبایلی این امکان را به وجود آوردند که هر شخص بتواند از تریبون مستقل و منحصر به فرد خود به اظهار نظرات شخصی بپردازد و در قبال آنچه پیرامونش مشاهده می کند واکنش نشان دهد. در این بین هر فرد بنا به جایگاه اجتماعی خود مخاطبان متعددی را جذب صفحه شخصی اش می کند و طبیعتا با بازخورهای مثبت و منفی نیز مواجه می شود.

پس از استقبال مردم کشورهای در حال توسعه از فناوری اطلاعات و ارتباطات و حضور فعال شان در فضای مجازی نهادها و سازمان های رسمی نیز روی خوش نشان دادند و کم کم مطبوعات و رسانه ها نیز از امکانات جانبی و مردمی تر استفاده کرده تا تعامل نزدیک تری با مخاطبان شان برقرار کنند. به همین خاطر امروزه شاهد آن هستیم که خبرنگاران و واحدهای روابط عمومی تلاش شان این است که از فضای مجازی به عنوان فرصت مغتنم برای ارتباط بیشتربا جامعه هدف شان بهره ببرند.

هرچند به دلیل تاخیر در برقراری ارتباط با فضای مجازی توسط مسئولان و عدم شناخت درست فرایند پذیرش تکنولوژی، تبعات مرتبط با عصر ارتباطات در کشورهای درحال توسعه با مشکلات متعدد حقوقی و قضایی مواجه شده و در این زمینه ضرورت تحقیق و پژوهش اساسی بیشتر به چشم می خورد.

با این مقدمه پایگاه خبری تحلیلی سوره سینما تاثیر رسانه های مجازی بر رسانه های جریان اصلی را با بهره مندی از نظرات دکتر حسن نمکدوست پیشکسوت عرصه روزنامه نگاری و استاد علوم ارتباطات و جواد افتاده پژوهشگر و مدرس ارتباطات مورد بحث قرار داده است. ضمن اینکه با توجه به رویکردهای کلی این رسانه سعی کردیم تا این آسیب شناسی با محوریت مسئولان، هنرمندان سینمایی و مخاطبان آنها بررسی شود. بخش اول گفتگوی ما را در ادامه ملاحظه می کنید:

* به نظر شما چرا امروزه فضای غیررسمی مجازی بر رسانه های جریان اصلی پیشی گرفته اند؟

جواد افتاده: آنچه این روزها در رابطه با رسانه های جریان اصلی بیشتر باید مورد توجه قرار گیرد تغییر شکل مخاطب است. مخاطبانی که نسبت به گذشته از منابع رسمی کمتر بازدید می کنند و منابعی چون تلگرام را جایگزین کرده اند.

در دنیا منابع رسمی خبری نیز از این کانال های جدید رسانه ای استقبال کرده و مثل یک ابزار از آن استفاده می کنند تا صدای خود را به مخاطب برسانند. رسانه های داخلی کشور متاسفانه خیلی دیرتر به این نتیجه می رسند که می توان از رسانه هایی چون تلگرام  به عنوان مدیا استفاده کرد. در حال حاضر برنامه های متعدد رسانه ملی کشور اگرچه از کانال های تلگرام استفاده می کنند اما هیچوقت از این واژه استفاده نکرده و از آن با عنوان شبکه اجتماعی یاد می کنند.

وقتی منابع رسمی ما چنین دیدگاهی داشته و اساسا دیر وارد فضاهای مجازی می شوند یک سری افراد این فرصت را غنیمت دانسته و با ایجاد گروه ها و کانال های متعدد دست به انتشار اخبار و محتوا می زنند. مخاطب عادی هم وقتی می بیند با راحت ترین امکان می تواند به همه اخبار دسترسی داشته باشد ناخودآگاه از رسانه های جریان اصلی فاصله گرفته و نیازهای خود را در رسانه های مجازی تامین می کند.

* آیا این رفتار رسانه ای در همه جای دنیا مشاهده می شود؟

– در رسانه های رسمی دنیا مثل بی بی سی چنین اتفاقاتی کمتر رخ می دهد چون آنها تمامی شبکه ها و کانال های نوظهور را زودتر از مردم شان شناسایی کرده و با توجه به کارکرد آنها محتواهای متناسب با فضای مجازی را انتشار می دهند. یعنی بعضا مطالبی را در کانال تلگرام یا اینستاگرام شان مشاهده می کنید که ممکن است روی سایت خبری بی بی سی دیده نشود. چراکه آنها جنس مخاطبان شان را خوب می شناسند و می دانند مخاطبان کانال تلگرامی با سایت رسمی خبری متفاوت هستند. این فعالیت حرفه ای باعث می شود رسانه های جریان اصلی در دنیا همیشه جلوتر از فضاهای مجازی قرار بگیرند.

تلگرام، وایبر، واتس اپ و … در واقع ابزار پیام رسانی هستند که می توانند هزینه مکالمه را کاهش دهند اما در کشور های در حال توسعه غالبا ابزار سرگرمی است و در جدی ترین حالت، هر جا که بازتاب صدای مردم وجود ندارد اینها تبدیل به مدیای جایگزین می شوند. مثلا از آن به عنوان یک نهاد مدنی استفاده می شود که نمونه اش را اخیرا در زلزله کرمانشاه شاهد بودیم.

به این صورت که هر کس گروهی برای خود تشکیل داده و با جمع آوری مبلغی راهی منطقه زلزله زده می شود و گاهی کار هلال احمر را هم مختل می کند در صورتی که اگر چنین اتفاقی در کشورهای پیشرفته رخ دهد آنها با استفاده از این ابزار سعی در هماهنگ شدن با نهادهای رسمی کشورشان دارند نه اینکه فرصتی بیایند تا مستقل عمل کنند.

* این شکل استفاده از ابزارهای پیام رسان چه نتایجی به دنبال دارد؟

– جابه جا شدن وظایفی که در دنیای فیزیکی، ما به ازای آن وجود ندارد باعث شده تا یک اپلیکیشن بتواند موجب تشکیل نهادهای مدنی و کارهای تاثیرگذار در دنیای حقیقی باشد اما همیشه هم کارگشا نیست و یکی از نتایج آن ایجاد توهم است. مثلا گاهی از دیدن یک کلیپ متحیر می شوید و چون لحظه وقوع خودتان حضور نداشتید تصوری در ذهن تان شکل می گیرد که واقعیت ندارد و انتشار این ویدیو باعث شکل گیری واکنش هایی می شود که غیرواقعی است.

شکل دیگری از توهم وقتی است که افراد مطرحی مثل هنرمندان و چهره های شناخته شده با ارائه پیام ها و عکس های متعدد طرفدارانی در فضاهای مجازی پیدا می کنند که تعداد بالای آنها خودشیفتگی را در فرد بیشتر می کند و آنچه برای من عجیب است اینکه آنها به واسطه سرمایه اجتماعی که فکر می کنند کنارشان وجود دارد سرگروه کارهای عام المنفعه می شوند و این نگرانی وجود دارد که در موارد مختلف بخواهند از این سرمایه اجتماعی در کارهایی غیر از عام المنفعه استفاده کنند.

* جناب نمکدوست به نظر شما آیا شناخت کارکردهای فضای مجازی در کشور ما به درستی تعریف شده است؟

حسن نمکدوست: اول اینکه شبکه‌های اجتماعی، با وجود همه اهمیت به حق ‌آن‌ها بخشی از فضای بزرگی هستند که ما از روی تسامح به آن فضای مجازی می‌گوییم و طبعا تمام این فضا نیستند. نکته دوم اینکه همه این شبکه‌های اجتماعی کارکرد یکسانی ندارند و بین‌ آن‌ها نوعی تقسیم کار وجود دارد. برای مثال لینکدین عمدتا یک شبکه اجتماعی تخصصی – دانشگاهی است، درحالی که فیسبوک یک شبکه دوستانه و مبتنی بر روابط اجتماعی. یا توئیتر شبکه‌ای است در اساس خبربنیان. کمااینکه اینستاگرام یک شبکه تصویر بنیان است. البته این مرزها آهنین نیستند، اما تا حدودی کارکردهای اصلی را بیان می‌کنند.

نکته دوم اینکه هم در شبکه‌های اجتماعی و هم پیام رسان‌های موبایل مانند تلگرام و وایبر علاوه بر اینکه مردم حضور دارند، رسانه‌های جریان اصلی هم حضور دارند، برای مثال شما حضور و فعالیت رویترز یا بی‌بی‌سی یا خبرگزاری آسوشیتدپرس و نشریه‌های مانند نشنال جئوگرافی و غیره را در شبکه‌های اجتماعی می‌بینید و بسیاری از تلویزیون پخش مستقیم خارج از ایران و همین طور رسانه‌های داخلی‌مان در تلگرام حضور دارند.

اما طبعا بحث شما درباره پلتفرم‌هایی است که عمدتا مردم در آن حضور دارند و مطالب را با یکدیگر به اشتراک می‌گذارند.

* بله و اینکه این پلتفرها چه میزان اعتبار کسب کرده و یا چقدر اعتبار را از رسانه‌های جریان اصلی ستانده‌اند؟

– درباره این بحث دو گونه پاسخ باید بدهیم. اول اینکه آیا در دنیا رسانه‌های جریان اصلی، میدان خبررسانی و آگاهی‌دهی را به رسانه‌های آلترناتیو واگذار کرده‌اند که با قاطعیت می‌توان گفت هنوز چنین اتفاقی نیافتاده است. در واقع، رسانه‌های جریان اصلی، کماکان مرجع اصلی انتشار خبرهای موثق و مورد رجوع در دنیا هستند. راه دور نرویم. چرا وقتی موضوع برجام حاد شد، آقای خاتمی برای گاردین سرمقاله نوشتند؟ چرا هنوز برای آقای ترامپ مهم است که تایم او را به‌عنوان مرد سال انتخاب می‌کند یا خیر؟ چرا یکی از مهمترین ماجراهای همین آقای ترامپ این است که رسانه‌های جریان اصلی آمریکا با او همراهی نمی‌‌کنند؟

پاسخ دوم اما درباره وضعیت مشخص رسانه‌ها در جامعه خودمان است که تا حدودی با آنچه در جهان جریان دارد، متفاوت است. یعنی در ایران ما با پدیده اعتبارزدایی از رسانه‌های جریان اصلی مواجه هستیم که قصه ما را متفاوت می‌کند و در جای خود باید به آن بپردازیم.

به هر حال اما آنچه مسلم این است که همه رسانه‌های جریان اصلی درست است و باید از همه امکانات تازه ارتباطی و رسانه‌ای نهایت بهره را بگیرند. به همین خاطر هم اصلا عجیب نیست که رویترز و بی‌بی‌سی و ای‌پی هم در فیسبوک و هم در حضور دارند. کمااینکه در کشور ما هم همین اتفاق افتاده است که اتفاق بسیار خوبی است. استفاده از امکان تلگرام را هم که در ایران رایج است. فقط باید یادمان باشد وقتی سراغ پیام‌رسان های موبایل می رویم یعنی از رسانه‌ای شدن مردمی صحبت کنیم که تمام کمال ویژگی‌های عادی شهروندان را دارند. آدم هایی از جنس خود ما که همیشه هم اتوکشیده و رسمی نیستند و اتفاقا در بیشتر مواقع رفتاری خودمانی همراه با شوخی و حرف های دم دستی و بعضا محبت، دروغ و خشم دارند. یعنی مردمی از جنس کاملا مردم. در واقع تلگرام، و پلتفرم‌هایی مانند آن، بستری هستند که مردم خودشان را به شیوه خودشان در آن بازنمایی می کنند و طبیعی ترین رفتارها را از خود بروز می دهند. وقتی فیسبوک به راه افتاد شعاری که آن را خلاصه می‌کرد این بود: «دوست داری دوست من با تو دوست تو دوست بشه». در واقع فیسبوک جایی بود که قرار بود شما خود خودتان باشید و دنیای خودتان را با دنیای دوستان‌تان و دوستان‌ دوستان‌تان به مشارکت بگذارید. کمااینکه در اینستاگرام تصویرها و روایت‌های خودتان را با دوستان‌تان در میان می‌‌گذارید. چون این فضاها دقیقا برای چنین تعامل‌هایی طراحی شده‌اند و از این نظر یک موهبت هستند و اشکالی هم در آن‌‌ها نیست.

* این فرایند در زندگی برخی اقشار جامعه مثل هنرمندان و چهره های مردمی کمی متفاوت طی می شود که همیشه هم خوشایند نیست. در این باره چه نظری دارید؟

– نمکدوست: یک هنرمند هم قبل از اینکه هر حرفه ای داشته باشد یک انسان با تمام رفتارهای معمول انسان است و حق دارد از فضایی که اینگونه تعریف شده بهره بگیرد و برای مثال احساس اندوهش را از اینکه گربه‌اش مرده بیان کند. می‌خواهم بگویم چه خوب است که پس از قرن ها فضایی پدید آمده که مردم می توانند حرف دل شان، احساس‌شان، دیدگاه‌شان را بیان کنند، بدون اینکه جای کسی را بگیرند و از فضای فرد دیگری کم کنند. فضای جدید به همه هر قدر که بخواهند فضا می‌دهد که حرف‌شان را بزنند و آزادانه هم بزنند. البته اگر یک فرد، هنرمند یا غیرهنرمند به دیگران اهانت کند من می‌فهمم که اعتراضی به او وجود داشته باشد، اما اینکه کسی بدون اینکه مانع آزادی دیگران شود، یا حریم خصوصی دیگران را نقض کند و یا دروغ بگوید و تهمت بزند، حرف دلش را بزند، چیز بدی نیست. نهایت اینکه ممکن است من صحبت ایشان را نپسندم، خوب این هم که مشکلی نیست. بنابراین به نظر من نباید از یک هنرمند خرده بگیریم که چرا در صفحه‌اش در شبکه اجتماعی حرفی از جنس فرهیختگی نمی‌‍زند. اتفاقا خوب است او خود خودش باشد و مهم این است که این هنرمند بازیگر خوبی است و من از او نقش های خوبی دیده و لذت برده ام.

* در اختیار داشتن تریبون شخصی چقدر آن ها را از انتشار خبر در رسانه های اصلی بی نیاز کرده است؟

– توجه بیش از حدی که این روزها چهره‌های سرشناس و اصطلاحا سلبریتی‌ها از انواع آن این روزها به شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌های موبایل نشان می‌دهند و پرهیز، دوری و  احساس بی‌نیازی‌شان نسبت به رسانه های جریان اصلی هم پایدار نیست و به‌ زودی درخواهند یافت که باید به رسانه‌های جریان اصلی هم متوسل شوند. اولین بار نیست که چنین اتفاقی می افتد و تاریخ نشان داده با ورود هر رسانه جدید همه فکر می کنند رسانه جدید می تواند دنیا را تغییر دهد و همه مسایل شان را حل کند اما بعد از مدتی روشن می‌شود که ماجرا به این سادگی‌ها هم نیست. آدم، موجودی بسیار پیچیده‌تر از آن است که فکر می‌کنیم و به‌هیچ‌وجه به آسانی از امکانات رسانه‌ای و ارتباطی‌اش دست نمی‌برد. اصلا ویژگی انسان تنوع ارتباطی و رسانه‌ای است.  خیلی زود خواهید دید که هنرمندان و آدم‌های مشهور به ‌ناچار به استفاده از رسانه‌های جریان اصلی توجه خواهند کرد. بسیار توجه خواهند کرد.

* گویا این مساله در مورد مسئولان بیشتر خودنمایی می کند.

– متأسفانه عموم مسئولان ما بنابر یک برداشت اشتباه از مفهوم ارتباط و رسانه، رفتاری اشتباه مرتکب می‌شوند. آنها خودشان زمین بازی را از رسانه‌های جریان اصلی به سمت رسانه های غیر رسمی برده اند و اشتباهی مهلک مرتکب شده‌اند و صدالبته متأسفانه به زودی چنان سرشان به سنگ خواهد خورد که صدایش مملکت را خواهد گرفت. آن‌ها به دست خود رسانه‌های «پچ پچیسم» را که منابع مؤثق و روشنی ندارند ترویج می‌کنند. از سویی پاسخگوی رسانه‌های جریان اصلی نیستند و بر سر دسترسی آن‌ها به اطلاعات انواع موانع را ایجاد می‌کنند و از سوی دیگر گوش‌به زنگ رسانه‌های غیررسمی هستند و به محض آنکه حرف و سخنی در یک کانال غیر رسمی زده می‌شود ناگهان پاسخگو می‌شوند. متاسفانه این اشتباهی است که گریبان مسئولان را گرفته و دلیلش مشاوران کم تجربه ای است که مقهور فضای جدید ارتباطی – رسانه‌ای شده اند و چون رسانه جریان اصلی را از دست رفته می دانند سعی دارند پاسخ های شان را در فضاهای تلگرامی به گوش همه برسانند. نتیجه هم اینکه صبح تا شب خودشان یا روابط عمومی های شان باید دنبال تایید و تکذیب کردن اخبار و جواب دادن به این و آن در تلگرام و شبکه‌های اجتماعی باشند.

ادامه دارد…

نوشته مسئولان گوش‌به‌زنگ رسانه‌های غیررسمی هستند/ رابطه حضور سلبریتی‌ها در فضای مجازی با خودشیفتگی اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.