«در یک نگاه»، معجزه‌ عشق و ایمان را در قاب دوربین روایت می‌کند. این مستند در ۳۵ دقیقه، گوشه‌ای از زندگی حسین نوری یک نوجوان خراسانی قبل از انقلاب را به تصویر می‌کشد که برای ادامه تحصیل به دبیرستانی در تهران، که شهر آرمان و آرزوهایش می‌‌رود. او آن‌جا را به مثابه کارخانه‌ای آدم‌سازی برای دستگاه حکومتی شاه و فرح می‌بیند، و همه خشمش از وضعیت موجود را در قالب یک تئاتر عدالت‌خواهانه نشان می‌دهد‌. ساواک که کوچکترین نقد به حکومت شاه را در آن سال‌ها سرکوب می‌کرد، حسین را دستگیر می‌کند و با شکنجه‌ ساواک و تزریق سرب سلامتی و تکلمش را به عنوان زهر چشم از او می‌گیرد. ساواک از نوجوان با ذوق و قریحه هنری بالا، یک جسم معلول با ریه‌های مسموم، بر تخت مریض‌خانه تهران به جا می‌گذارد.

مستند «در یک نگاه» روایتی از شگفتی‌هایی زندگی «حسین نوری» پس از معلول شدن را به تصویر می‌کشد. حسینی که به خاطر تلاش و تسلیم نشدنش به جایی می‌رسد که مورد تقدیر و تحسین محفل‌های هنری و رسانه‌ای در جهان قرار می‌گیرد. «نادیا مفتوی» قهرمان دیگر این داستان است که همراه، همسفر و همسر این جوان خراسانی می‌شود.

این مستند داستان زندگی خانواده نوری را با تصاویر آرشیوی و بازسازی صحنه‌ها به خوبی به تصویر می‌کشد و صدای ناصر طهماسب به جذابیت مستند کمک بیشتری می‌کند.

«مهدی فارسی»، کارگردان این اثر با به تصویر کشیدن زندگی حسین نوری، فراتر از یک نگاه به زندگی را در قاب تلویزیون نشان می‌دهد. برخلاف فیلم‌های سینمایی که عزم راسخی در نمایش غیرواقعی و مفلوکانه و سیاه از جامعه ایران دارند، «در یک نگاه» تلالویی از امید، ایمان و کمال در زندگی «حسین نوری» و «نادیا مفتوی» را نمایش می‌دهد.

نوشته نگاهی به مستند «در یک نگاه»/ معجزه‌ عشق و ایمان اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

با شروع جنگ در سال ۵۹، ایده های نابی در برابر فیلمسازان داخلی برای ساخت فیلم قرار گرفت که در سال های جنگ و پس از آن میزان توجه فیلمسازان بیشتر جلب شد و این توجه دلایل روشنی من جمله درگیر و تحت تاثیر بودن زندگی خود فیلمسازان از جنگ بود.

در سال های اخیر توجه به سینمای دفاع مقدس در میان فیلمسازان کمتر از گذشته شده است. به طوریکه تنها می توان تعداد انگشت شماری از این دست فیلم ها را برشمرد. در این میان فیلم های مهمتری که نام آنها بیشتر بر سر زبان ها افتاده است فیلم «چ»، «ایستاده در غبار»، «اشنوگل» و «ویلایی ها» هستند. این در حالی است که توجه سینمای ایران به دفاع مقدس و موضوعات مرتبط با این حوزه در سال های پس از جنگ بسیار بیشتر بود اما در ادامه تم روشنفکری سینما بر وجوه دیگر غالب گشته و بیشتر موضوعات را به داخل آپارتمان برده و مشکلات زندگی، خانوادگی، اجتماعی با موضوعات عموما پیرامون خیانت، طلاق و تزویر همراه با کمی مواد افزودنی عشق های جوانی بدل کردند.

سینمایی که زمانی آوینی ما را از غلبه آن بر حذر می‌داشت و در مقابل آن سینمای اشراقی را طرح نمود، اما با این حال چه جریان روشنفکری و چه جریان مقابل آن هردو به آوینی تاختند، یکی از این باب که سینمای روشنفکری درست است و دیگر هیچ و دیگری از این باب که این نظر هنوز به نظریه تبدیل نشده است و آوینی نباید از خود عبارت خلق کند. در گیر و دار همین حرف‌ها غافل از رشد تفکر مقابل؛ امروزی را شاهد هستیم که ساخت فیلم های دفاع مقدسی در اولویت تقریبا هیچ یک از فیلمسازان ما نیست در حالی که رهبر انقلاب نیز بارها و بارها بر ظرفیت های دفاع مقدس و لزوم به کار گرفتن این ظرفیت ها در سینما تاکید کرده اند.

شاید بتوان علل عدم گرایش فیلمسازان به حوزه دفاع مقدس را در عوامل دیگری نیز جستجو کرد مانند هزینه های کلان برای تولید فیلم های فاخر در این حوزه و یا حساسیت های گوناگون پیرامون تولیدات در حوزه عملیات های مهم در دفاع مقدس. تولید یک فیلم سینمایی در ژانر دفاع مقدس براستی امروزه جزو پروژه های بزرگ به حساب می آید و باید برای ساخت چنین فیلم هایی بودجه، امکانات، عوامل و تسهیلات خاص در نظر گرفت. البته ممکن است فیلمسازی بتواند با نگاهی خاص به مقوله دفاع مقدس فیلم خود را با هزینه های پایین تری به پایان ببرد مانند فیلم «ویلایی»های «منیر قیدی» که داستان خود را پیرامون خانواده های فرماندهان سپاه و ارتش که همسرانشان در جبهه مشغول به دفاع از میهن به سر می برند و آنها در یک شهرک چشم انتظار آنان هستند. اما این را نمی توان برای همه فیلم ها و فیلمسازهای در حوزه سینمای دفاع مقدس تعمیم داد و تولید چنین فیلم هایی را خصوصا با ورود تکنولوژی های جدید و جلوه های ویژه ای که هالیوود در فیلم های اکشن خود به کارگیری می کند، بدون بهره مندی از منابع بیشتر و گاها خاص ممکن دانست.

بسیاری از فیلمسازها هم هستند که خود و یا خانواده شان تحت تاثیر وقایع جنگ بوده اند و برای ساخت آثاری در این ژانر تعصب خاصی دارند و یا داشته اند اما به دلیل تراکم حساسیت ها، خط قرمز ها بر روی نوع روایت در این حوزه کار و ایده مربوطه را رها کرده اند و ترجیح داده اند تا بدون دردسر به فیلمسازی در آپارتمان هایی در شهر بپردازند و زحمت خود و گروه خود را مضاعف ندارند. فیلم سازانی همچون رسول ملاقلی پور، احمد رضا درویش، حمید عزیز نژاد، محمد حسین لطیفی، کیومرث پور احمد، انیسه شاه حسینی و حتی ابراهیم حاتمی کیا که پس از ساخت فیلم «به نام پدر» بسیار مورد انتقاد قرار گرفت.

لذا نمی توان عدم توجه و یا کم توجهی به سینمای دفاع مقدس در سال های اخیر را تنها و تنها تغییر نگرش فیلمسازی در سینما دانست و آن را به عبور و یا عدول سینماگران از ارزش ها و فراموشی فداکاری های بزرگ مردان این سرزمین دانست، بلکه با توجه به کم شدن رغبت فیلمسازان باید عوامل دیگر مانند محدودیت های بودجه ای و ممیزی برای تولید چنین آثاری را نیز در نظر گرفت. تنها موردی که برای تولید فیلم های دفاع مقدس دست خوش تغییر نشده است، مخاطب پای کار و مترصد تولید چنین آثاری است که با علاقه به تماشای آثار سینمای دفاع مقدس می نشیند.

لذا علاوه بر تشویق و میدان دادن به فیلمسازان علاقه مند به حوزه دفاع مقدس، علی الخصوص جوان ها، باید قوانین و قواعد پیرامون تولید چنین آثاری را نیز اصلاح کرد و همچنین توجه بیشتری از منظر بودجه ای به چنین آثاری داشت. همچون ابراهیم حاتمی کیا که پس از دو فیلم روشنفکرانه «دعوت» و «گزارش یک جشن»؛ باز هم مورد استقبال جریان حزب اللهی قرار گرفت و او نیز به ساخت فیلم «چ» در مورد شهید مصطفی چمران روی آورد و در ساخت و پرداخت شخصیت چمران نیز باز دست او را باز گذاشتیم تا آنجا که گاه چمران قصه با چمرانی که می شناختیم تفاوت داشت. اما این باعث می شود تا فیلمساز با عشق و علاقه کاراکتر چمران را طراحی کند و در عین حال خود مخالف خوان خود در اغراق ها و یا تحریف ها باشد.

جشنواره امسال می تواند سنگ محکی برای گرایش هم سینماگران، هم سیاستگذاران و هم مخاطبین در حوزه سینمای دفاع مقدس باشد. امسال بخش قابل توجهی از فیلم های جشنواره فجر به متن و یا حاشیه دفاع مقدس می پردازد. «تنگه ابوقریب»؛ «بمب»؛ «ماهورا» و «سرو زیر آب» چهار فیلمی است که مستقیما در حوزه دفاع مقدس است و هر یک روایت گر بخشی از جنگ بوده است. از این میان البته «تنگه ابوقریب» فیلمی است که منتقدین آن را در سطح یک سینمای ژانر جنگ می دانند و سیاستگذاران با توجه به نگاه مخاطب به این فیلم می توانند بفهمند که سرمایه گذاری در این حوزه چقدر می تواند به اقبال مخاطب برای آمدن به سینما نیز کمک کند.

نوشته دفاع مقدس بخش کم‌فروغ سینمای این سال‌ها/ جشنواره‌ای متفاوت برای سینمای دفاع مقدس اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

به همین خاطر عموما فیلمسازهای داخلی که توان مالی، تکنولوژیک لازم و مناسب برای ساخت این پروژه ها را در اختیار داشته اند به سراغ روایت یک بخش کوچک از یک عملیات پرداخته اند و یا قصه فیلم را لا زمان لا مکان تعریف کرده اند تا صرفا فضا فضای جبهه و دفاع مقدس باشد و الزامی به تعریف جغرافیا و اهمیت استراتژیکی منطقه نداشته باشند و از طرفی برای نوع روایت خود و حتی نوع لوکیشن خود محدود نشوند و مورد انتقاد کارشناسان قرار نگیرند. در عوض به تشریح نگاه خود به مسئله جنگ و یا روابط انسانی میان رزمدنگان و مردم پرداخته اند.

همه این موارد در حالی اتفاق افتاده است که دفاع مقدس؛ مالامال روایت های مختلف و در انتظار نویسندگان و کارگردانان است. نمایانگر این مهم کتاب های رمان و یا روایتی است که به چاپ رسیده و یا در حال تدوین است. قصه هایی بی نظیر از حماسه های جمعی و فردی گرفته تا خشونت و سختی تا روابط انسانی تا رابطه فرد با خالق تاحجم گسترده عملیات ها.

با این وجود به دلایل ذکر شده؛ فیلمساز کمتر به سراغ ساخت پروژه عظیمی از عملیات های دفاع مقدس آمده است. عملیات هایی که خود دریای بی کرانی از قصه ها هستند. موضوع این عملیات ها به خودی خود فیلمیک هم می باشند برای مثال عملیات آزاد سازی بستان، آزاد سازی خرمشهر، تسخیر فاو، باز پس گیری هور العظیم، به  سوی حلبچه و… . حتی نویسنده این متن نیز نمی تواند جلوی تبادر اسم های فیلمیک برای این عملیات ها را بگیرد و این نشان از ظرفیت بالای این عملیات ها برای تبدیل شدن به یک فیلم سینمایی دارد.

عملیات های ۸ سال دفاع مقدس همگی آمیخته با حماسه هستند، در عملیات «طریق القدس» که در سال ۶۰ در مناطق شمال غربی اهواز، دشت آزادگان و سوسنگرد با هدف تصرف چزابه و دسترسی به هورالهویزه انجام شد، رزمندگان به دستیابی به اهداف عملیات اکتفا نکرده و شهر بستان را نیز آزاد کردند تا امروز این عملیات بیشتر با نام آزاد سازی بستان شناخته شود. در عملیات «والفجر۸»؛ اقدامات پیچیده ای که برای لو نرفتن عملیات تا انجام خود عملیات و سختی ها و پیچیده گی هایی که در کتاب هایی همچون «دیر یاسین» و یا در روایتگری افراد حاضر درعملیات می شنویم تا نگه داری منطقه فاو و احداث چند پل بر روی اروند که خود کلاس درسی برای مهندسان امروزی است؛ همه‏گی به جز رقم زدن حماسه و حماسه نیست. حتی در عملیاتی همچون عملیات «کربلای۴»؛ که عملیات لو می رود و تعداد شهدا زیاد می شود، باز هم سراسر حماسه و ظرفیت های دراماتیک برای خلق قصه ها و فیلمنامه ها دیده می شود و یا عملیات «کربلای۵» که بسیاری آن را بواسطه فشرده بودن زمانی اش و فاصله کم آن تا کربلای۴ ناممکن می دانستند و در آن چند معجزه از قبیل ایجاد گرد و غبار چند روزه یا همراهی مرغابیان با غواصان ایران وجود دارد، زمینه های خوبی برای یک داستان جنگی درام است. حتی در عملیاتی مانند «رمضان» که مجبور به عقب نشینی می شویم نیز در عقب نشینی هم اثری از ترس وجود ندارد، نه اینکه بخواهیم عقب نشینی را یک حرکت صرف مبتنی بر عقل فرض کنیم بلکه وقتی رزمنده جان را بر کف دست می نهد و پای به میدان می گذارد همه آنچه انجام می دهد حماسه است و حماسه. رزمنده ای که درون جبهه خودِ خود را پیدا کرده است، تنها در فکر گذر است؛ نه گذر از مرزهای جغرافیایی و خاکی که از مرزهای نفسانی و به همین سبب عقب نشینی او، که دست از جان شسته، تنها قدرت و پیشروی به حساب می آید هرچند که خاکریز را چندی به عقب تر ببرند.

به کار گرفتن چنین درون مایه هایی از دفاع مقدس همیشه آرزوی رزمندگان بوده است، درون مایه ای که علت العلل همه عمل ها و عکس العمل های آنان بوده است. در واقع پرداخت عملیات ها و وقایع جنگ، هم شامل به رخ کشیدن میزان پیچیدگی، دشواری های پیش رو حجم، میزان گستردگی آنها و چرایی و چگونگی انجام آن عملیات ها می شود و هم نیاز به توجه در خصوص روح حاضر در کالبد عملیات ها دارد که آن هم “تفکر بسیجیِ” موجود در نیروهای درگیر در عملیات بوده است.

به این نوع از پرداخت، یک نوع شخصی سازی وقایع بزرگ نیز می گویند، یعنی جنگ و یا یک عملیات از جنگ را از دیدگاه یک کاراکتر و در قالب زندگی پیرامون او روایت شود. می توان از این نمونه، به فیلم های «کودک و فرشته» و «روز سوم» اشاره کرد، فیلم هایی که در مورد اشغال خرمشهر توسط دشمن است اما داستانی از جنس مردم را روایت می کند و به خوبی مخاطب را به حال و هوای آن زمان آگاه می کند و در عین حال نیازی به پرداختن به کل ماجرای اشغال خرمشهر نمی بیند. در واقع در این فیلم ها مخاطب همراه با کاراکتر فیلم؛ خانه و خانواده خود را از دست می دهد و به راستی و تماما با مفهوم اشغال شدن شهر گلاویز می شود و آن را می فهمد و پس از تماشای آن علاوه بر آن که ابعادی از چگونگی تسخیر شهر را دیده است، با حال و هوای آن زمان مردم شهر همراه و همگام می شود.

سایر عملیات های دفاع مقدس نیز سراسر ظرفیت دراماتیزه شدن دارند، چه در قالب پروژه های بزرگ سینمایی، همچون هالیوود و چه در قالبی که در متن ذکر شد. عملیات هایی همچون والفجر ۱۰، کربلای ۵، کربلای ۱۰، فتح المبین، خیبر، بدر، بیت المقدس، محرم و کربلای ۱ که اینها تنها تعدادی از عملیات های مهم و تاثیر گذار در ۸ سال دفاع مقدس بوده اند. و تمامی آنها مملو از صحنه های ایثار، فداکاری، ترس، شجاعت، سختی های جانکاه، امید و ناامیدی، تصمیم گیری های درست و غلط، خسته گی، سرزندگی و سایر موقعیت ها و حالاتی است که هرکدام برای شکل گرفتن یک فیلم سینمایی کفایت می کند.

باید دید آنچه به جشنواره فیلم فجر امسال آمده است چگونه است؟ ۴ فیلم در جشنواره امسال پیرامون دفاع مقدس است که «ماهورا» بیشتر بر حاشیه دفاع مقدس می گذرد. در روستایی مرزی زیباترین دختر به عنوان عروس هور انتخاب می‌شود تا یک روز در هفته خود را به آب بسپارد و هور بارور شده و قهرش نگیرد، امین معروف به سمور؛ قاچاقچی ایرانی عروس هور به نام ماهور را میدزد. «سرو زیر آب» ششمین ساخته محمدعلی باشه آهنگر است که در خلاصه آن آمده است «راز جهانبخش کرامت فاش می‌شود؟! این راز خواب چیستا، ماهرو، گودرز، بهرام، جهانگیر و سرگرد پوشیاس را آشفته خواهد کرد. جهانبخش برای اثبات بی گناهیش و بازگشت آرامش سفربلندی را آغاز می کند؛ سفری که پایانش زندگی بسیاری از آنها را تغییر می دهد…» این دو فیلم به متن جنگ و آنچه در عملیات ها می گذرد چندان ارتباطی ندارد. فیلم سوم اما «بمب» از پیمان معادی است که آن هم داستان زمان جنگ است اما با فاصله هزار کیلومتری از خط مقدم! بمب حال و هوای موشک باران تهران در سال ۱۳۶۶ را روایت می‌کند.

و آخرین فیلم «تنگه ابوقریب» از بهرام توکلی است؛ فیلمی در متن جنگ با صحنه هایی همچون «نجات سرباز رایان»؛ روایتی است از دفاع دلاورمردانه گردان عمار در برابر لشکرکشی رژیم بعث به فکه و شرهانی. هنگامه رشادت و مظلومیت بچه‌های گردان عمار در روزهای آخر دفاع مقدس در منطقه حساس تنگه ابوقریب. «تنگه ابوقریب»، تنگه‌ای بسیار استراتژیک بود. روزهای آخر جنگ در سال ۶۷ عراق از این بخش پیشروی می کند. نیروهای ایرانی در آن بازه زمانی همه درگیر بودند، یکسری در شمال غرب درگیر بودند، یکسری دیگر در شلمچه و جزیره مجنون درگیر بودند. بچه‌های گردان عمار تازه از خط پدافندی برگشته بودند، به آنها مرخصی داده بودند تا برگردند تهران، چون بیشترشان بچه تهران بودند. این بچه‌ها حمام رفتند و آماده شدن و بلیط قطارشان را دریافت کردند. قطارهای اندیمشک معمولاً بعد از ظهر بر راه می‌افتد. ساعت ۱۰ -۱۱ صبح اعلام کردند که عراق به  تنگه ابوقریب حمله کرده است و هیچ کسی را نداریم که برود جلوی آنها بایستد، می‌گویند که گردان عمار را بفرستید، اطلاع می‌دهند که گردان عمار آماده شده‌اند که بروند مرخصی. دستور می‌دهند که گردان عمار را برگردانید به تنگه ابوقریب. بچه‌های گردان عمار را برمی‌گردانند به پادگان دوکوهه سریع تجهیزات می‌دهند و با کامیون آنها را به خط می‌فرستند. از وقایع مهم آن روز می‌توان به شهادت غلامرضا صالحی قائم مقام لشکر ۲۷ محمد رسول الله(ص) اشاره کرد که در تنگه ابوقریب روز ۲۲ تیر شهید شد. «تنگه ابوقریب» اسم داستان رشادتها و ایستادگی‌های بچه‌های گردان عمار است.

نوشته نگاهی به ظرفیت‌های سینمایی موجود در عملیات‌های دفاع مقدس/ دریایی از حماسه‌های روایت نشده اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.