(نخست) نحوه روایت قصه و درک درست از واقعه تاریخی

مهم‌ترین ویژگی این سریال که آن را متفاوت می‌کند، نحوه روایت قصه و نوع داستان‌گویی آن است، نویسنده می‌خواهد یک واقعه تاریخی را با شخصیت‌هایی که شاید ما به ازای بیرونی دارند در عین وفادار بودنش به تاریخ روایت کند. عاشقانه‌اش را از ابتدا با قصه عشق «سرگرد ملک» و «خاتون» در قسمت نخست آغاز می‌کند و در روند روایت قصه‌اش با معرفی شخصیت‌های دیگر که در دل تاریخ تأثیرگذارند به‌درستی پیش می‌برد. همین که از ابتدا تا انتها می‌تواند قصه بگوید و فیلمنامه‌اش به‌درستی شکل می‌گیرد بیانگر این است که نویسنده دغدغه‌مند پیش رفته است. همین تحقیق و تفحص بر روی واقعه تاریخی و شکل‌دادن شخصیت‌ها منطبق بر تاریخ؛ یک دستاورد است و خروجی‌اش تمیز و مهم می‌شود.

(دوم) بازیگری و شخصیت‌پردازی

مهم‌ترین اتفاقی که در «خاتون» با آن مواجه می‌شویم، شخصیت‌پردازی اصولی و توانمند آن بر روی کاغذ است، با کاراکترهایی مواجه می‌شویم که شناسنامه دارند و شخصیت هستند. اگر انتخاب بازیگرها منطبق بر کاراکترها شکل نمی‌گرفت این سریال نمی‌توانست با مخاطبش به‌درستی ارتباط برقرار کند و تا این حد مهم جلوه کند. نگار جواهریان در نقش «خاتون» به‌شدت حضور متفاوت و جذابی دارد و فرازوفرود شخصیتش که نماد ایران است را به‌خوبی درک کرده و مهم‌ترین نقش کارنامه بازیگری‌اش را ایفا کرده است. شخصیت «سرهنگ ملک» از ابتدا تا انتهای قصه حضور مهمی دارد و اشکان خطیبی بعد از مدت‌ها دوری با یک بازگشت درخشان ثابت کرد که بازیگری است که جزئیات در بازیگری برایش مهم است و ملک را جان بخشید و ماندگارش کرد. اما جدی‌ترین بازی و شخصیت برای بابک حمیدیان است که با ایفای نقش «رجب‌اف»، یک نقش منفی منفور را طوری از آن خود کرد که تا مدت‌های زیاد در اذهان باقی خواهد ماند. شخصیت به‌غایت تأثیرگذار در قصه که بر لبه تیغ است اما حمیدیان با نبوغ خود آن را تثبیت کرد. در پایان یک بازیگر مهم دیگر در این ترکیب وجود دارد و آن هم انتخاب درست مهران مدیری در نقش دایی خاتون است. حضور مدیری در «خاتون» به شکل قابل تقدیری باصلابت و پرشکوه است و نقش‌آفرینی ویژه او در جان دادن به این شخصیت ستودنی است. مدیری در اینجا به یک تکامل در بازیگری رسیده است و برگ برنده پاکروان در انتخاب بازیگر و خلق شخصیت بوده است.

(سوم) تکنیک و دستاوردهای فنی 

فُرم و لحن کارگردان برای به‌تصویرکشیدن عاشقانه‌اش در دل تاریخ به‌شدت مبتنی بر تکنیک است. دو عنصر قاب‌بندی فیلم‌بردارش برای خلق میزانسن‌ها و طراحی صحنه‌اش برای شکل‌گیری سکانس‌های خوش رنگ و لعاب، خاتون را متفاوت می‌کند. هومن بهمنش در مقام مدیر فیلم‌برداری حضور به جا و درستی دارد و کامیاب امین عشایری با طراحی صحنه خوب و باورپذیرش برای فضاسازی شهر گیلان و تهران اصولی و درست کار کرده است که هر دو یک امتیاز مهم محسوب می‌شوند. بهره‌گیری از امکانات ویژوال افکت هم برای فضاسازی منطقی در روند قصه قابل‌تقدیر است.

«خاتون» یکی از مهم‌ترین سریال‌های سال‌های اخیر نمایش خانگی است، چون هویت دارد و حرفش به‌شدت جدی است و تلنگر می‌زند که یادمان نرود که چه بر این سرزمین گذشت و مهم‌ترین حرفش در همین دیالوگ بود: دیکتاتوری یا اشغال؟ هیچ کدوم آزادی…

نوشته ادای دِین ماندگار به قهرمانان تاریخ اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

«خاتون» در همان پلان اول با ویژگی تفنگ‌داری و اسلحه‌به‌دستی به مخاطب معرفی می‌شود و بعدا مهارت او در تیراندازی این خصوصیت را تکمیل می‌کند. اما آرام آرام با گرایش‌های فکری‌اش در تعامل با اطرافیان خصوصا همسرش (اشکان خطیبی)، مادر همسرش (شبنم مقدمی) و دوست صمیمی‌اش (ستاره پسیانی) آشنا می‌شویم. او در ارتباط با مادر همسرش، آشکارا خصوصیات زنی مدرن در تقابل با زنی سنتی را بروز می‌دهد و به مبارزه با تلاش او برای نگه داشتن زن در خانه، محدود کردنش به مادری و همسری و زدودن روحیه رزم‌جوی او که حتی در نوع لباس پوشیدنش (شلوار و لباس شکار) هم بروز می‌کند، برمی‌خیزد. هرچند که فمینیستی نامیدن وجوه شخصیت خاتون، اشتباه است اما گرایش این کاراکتر به رویکردهای لیبرالی و آزادی‌خواهانه از جنس مدرن را آشکار می‌کند. خصوصا اگر این شخصیت را در دوقطبی با شوهرش که مجموعه‌ای کامل از قدرت قاهره در یونیفرم نظامی و خادم دستگاه حاکمیتی دوران ببینیم، این گزاره پررنگ‌تر هم می‌شود. اما هنوز کافی نیست.

«خاتون»، زن کنشگری را به نمایش می‌گذارد که قرار است بر معادلات داستان، تاثیر بگذارد و آن‌ها را تغییر دهد؛ بنابراین نمی‌تواند برای چنین چالشی فاقد نگاه، انگیزه و قدرت اثرگذاری باشد. فهم جهان فکری خاتون برای مخاطب ایرانی دشوار نیست چون به محض درک نگاه او به زنانگی، معمولا نصف راه را می‌رود. آشکارتر و درعین حال پنهان‌تر از همه این که خاتون، معتقد به حجاب نیست و این عدم اعتقاد باتوجه به این که او فاقد سایر تظاهرات مذهبی دیگر هم هست، نمی‌تواند ناخواسته و از سر زیست طبیعی باشد. او وابسته به اندیشه مذهبی نیست مگر این که قرار باشد او را نزدیک به جریان ملی-مذهبی در نظر بگیریم.

اما با دانه‌گذاری آرام و تدریجی فیلمنامه و آشکار شدن پیش‌قصه‌هایی از علت زندانی شدن پدر خاتون و رویکردهای چپ‌گرایانه او، این جهان کامل‌تر و آشکارتر پیش روی مخاطب قرار می‌گیرد. از آن جا که جریان ملی-مذهبی عمدتا جریان راست دهه ۳۰و۴۰ به دنبال بازرگان و جبهه ملی شناخته می‌شوند که با دولت تعامل مستقیم داشته‌اند، بعید به نظر می‌رسد خاتون بستگی از این جنس داشته باشد و گرایش‌های لیبرالی او می‌تواند از جنس گرایش‌های آزادی‌خواهانه چپ انگلیسی باشد که از قضا با توجه به نزدیکی طایفه‌اش به انگلستان، قابل توجیه‌تر به نظر می‌رسد.

به علاوه، دوست صمیمی خاتون، آشکارا مبارزی چپ‌گراست که البته با اشغال کشورش حتی توسط روسیه مخالف است. موضوعی که در دهه ۲۰و۳۰، هنوز چندان در جریان چپ ایران پا نگرفته و تنها بعد از فرازونشیب‌های دهه۳۰ و شکل‌گیری حزب توده و وقایع کودتاست که مرزهای چپ وابسته به شوروی و چپ منتقد این وابستگی، تیزتر و برنده‌تر از قبل می‌شود.  به هر حال، سریال تلاش کرده تا از تصریح زوایای فکری خاتون اجتناب کرده و او را به نحوی توزیع شده در شخصیت‌های مکملش توضیح دهد به همین خاطر است که برای فهم او تا حدودی نیاز به چیدن قطعات پازل و حل معما داریم.

داستان اما جدای از خاتون، مسیر خود را می‌رود. در قسمت‌های اخیر، شخصیت‌های دیگری هم به جریان قصه وارد شده‌اند که اندیشه‌های کنشگر دیگر را در آن دوره نمایندگی می‌کنند. «حاج ضرابی» (بابک کریمی) در قامت شغل فرش‌فروش برای مخاطب ایرانی بر اساس واقعیت‌های اجتماعی چند دهه تاریخ معاصر ایران، نماینده جریان سرمایه‌دار مذهبی است که احتمالا قرار است در داستان همین جریان را هم نمایندگی کند. از سوی دیگر، «اورنگ» روزنامه‌نگار (بانیپال شومون)، جریان روشنفکری را نمایندگی می‌کند که اعتقادی به مبارزه مسلحانه ندارد و حتی منتقد آن است و نهایتا «رضا فخار» (میرسعید مولویان) که مبارزان مسلح علیه اشغال را نمایندگی می‌کند. این سه نماینده هرچند در مبارزه با اشغال، هر یک به روش خودشان از حمایت مالی تا قلمی و سلاحی عمل می‌کنند اما دست‌کم در دهه۲۰ و علیه اشغالگران با یکدیگر گره خورده‌اند و از هم حمایت می‌کنند.

فیلم، مانند خاتون از صراحت درباره اندیشه آن‌ها پرهیز می‌کند اما این پرهیز نه تنها باعث ایجاد ابهام غلط در روند مفاهمه با مخاطب می‌شود بلکه در شخصیت‌پردازی‌ها هم اختلال ایجاد می‌کند. مهم‌ترین این اختلال‌ها درباره شخصیت «رضا» اتفاق می‌افتد که مسلحی فاقد پشتوانه فکری و دورافتاده از سیاست نشان داده می‌شود. این درحالی است که این دسته عموما در استفاده از سلاح به اشتباه می‌افتند چون بدون اندیشه به دست گرفتن تفنگ بر تشخیص دشمن غلبه می‌کند. به علاوه مهم‌ترین جریان مبارزه مسلحانه درست در همین دهه وقایع فیلم، جریان نواب صفوی است که آشکارا انگیزه‌ها و تظاهرات مذهبی دارد. حال آن که «رضا» که رأس دیگر مثلث عشقی داستان است حتی مرتکب شرب خمر و زنای محصنه هم می‌شود.

در واقع سریال نه تنها به علت گریز عامدانه از تصریح به گرایش‌های فکری شخصیت‌های اصلی و کنشگر داستان به ورطه ابهام‌افکنی می‌غلتد بلکه در شرح بازیگران واقعی صحنه سیاسی و اجتماعی ایران دهه ۲۰ از واقعیت به شکلی غیر قابل اغماض، منحرف می‌شود. سریال نه تنها در چیدمان مبارزان قصد ایجاد ابهام دارد بلکه حتی در روایت «دشمن» هم تنها روی اشغالگران تاکید می‌کند و حامیان سیستماتیک داخلی آن‌ها در دستگاه حاکمیتی و نقد بی‌کفایتی پهلوی اعراض دارد. غایب این صحنه دست‌کم تا این جای سریال، اندیشه مذهبی مسلمان است و این درحالی است که فیلم به درستی روحانی مبارز مسیحی علیه اشغالگری را وارد قصه می‌کند اما تاکنون نشانی از روحانی مبارز مسلمان در سریال بروز نکرده است. باید منتظر ماند و دید که سریال تا چه اندازه به واقعیت صحنه مبارزه در تاریخ آن دهه نزدیک می‌شود و تا چه اندازه به حذف عامدانه اندیشه‌های مختلف همت می‌گمارد.

نوشته خاتون روی چه چیزهایی اسلحه می‌کشد؟ اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

مسعود فروتن منتقد و هنرمند تئاتر، سینما و تلویزیون نیز پس از تماشای این کار عنوان کرد: من در سال‌های قبل در تالار اندیشه نمایش خاتون را تماشا کرده بودم به نظرم با هر شیوه‌ای که به مفاهیم مذهبی پرداخته شود خیلی خوب است به خصوص اینکه در این نمایش هنرمندان درگیر ماجرای عاشورا بودند و سهم خود را به خوبی ادا کردند.

وی در ادامه افزود: بازی بازیگران به ویژه بازیگر کودک کار که نقش «اریحا» را داشت خیلی خوب بود جا داشت که به پای او برخیزیم.

فروتن درباره حمایت شهرداری از نمایش و تبلیغات کار گفت: ما خودمان از طریق هنرمندان مطلع شدیم که چنین نمایشی در تهران اجرا می شود وگرنه جا دارد شهرداری بیشتر در زمینه تبلیغات در سطح شهر و حتی جاهای دورتر از پردیس کار کند حتی دانش‌آموزان برای تماشای کار از مدارس بیایند و اجرای کار فقط به ماه محرم و صفر ختم نشود.

وی با بیان اینکه مذهب بخشی از زندگی ما ایرانیان است که می‌تواند در قالب تئاتر جذاب باشد، گفت: این دست کارها حتی می‌توانند برای کسانی که اندیشه زیادی راجع به مذهب هم ندارند، جاذب باشند چرا که تئاتر مادر همه هنرهای نمایشی است ومی‌تواند در تفکر مذهبی مردم مؤثر باشد.

*نمایش‌های آیینی نیاز به حمایت بیشتری دارند

همچنین رضا تاجیک معاون حراست سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران نیز پس از تماشای کار و تشکر از عوامل نمایش گفت: این نمایش تصویری زیبا از زندگی رقیه سادات بانوی رنج کشیده کربلا را ارائه داد و این نمایش می‌تواند در ذهن بچه‌ها اثر مثبت بگذارد.

وی در ادامه با اشاره به اینکه دوستدار تئاتر و نمایش‌های آیینی است،‌افزود:‌متأسفانه در خصوص حضرت رقیه(س)کمتر کار تئاتر شده است این بانوی اسلام توانست با کمترین سن انقلابی در شام و حتی در دوستان خود ایجاد کند.

وی در ادامه افزود: تصویرسازی‌های نمایشی خیلی در ذهن حکاکی می‌شود خوشبختانه این نمایش هم برای من و خانواده‌ام خیلی تأثیرگذار بوده امیدوارم موانعی که برای تولید نمایش‌های آیینی وجود دارد با حمایت بیشتر هنرهای نمایشی برای اجرای این دست کارها از بین برود.

نمایش خاتون به نویسندگی و کارگردانی حسین عالم بخش تا نوزدهم مهر ماه هر شب با بازی عطیه غبیشاوی، فرهاد بشارتی،‌کیمیا ملائی،‌بهار ارجمند، امید زندگانی،‌علی برجی و منوچهر علیپور بر صحنه سالن اصلی پردیس تئاتر تهران خواهد بود.

نوشته خانواده شهدای مدافع حرم میهمان نمایش «خاتون» شدند اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

حجت الاسلام سیدصادق طباطبایی پس از تماشای این نمایش با تشکر از عوامل کار از کارگردان تا تهیه کننده و بازیگران گفت: به نظرم بازی خوب بازیگران حال و هوای مساعدی برای مخاطب ایجاد کرده بود. ایده نمایش و پردازش آن توسط نویسنده و کارگردان نیز خوب بود.

وی در ادامه افزود: امیدواریم از این دست کارها زیاد شود و ما هم بتوانیم براساس متون و محتوای دینی بخشی از مرثیه ها و مظلومیت های اهل بیت(ع) در تاریخ را با استفاده از قالب نمایش ببینیم.

حجت الاسلام طباطبایی نژاد با بیان اینکه قطعا هنر از هر ابزار دیگری در انتقال مفهوم بهتر است، گفت: یک جهت ماندگاری قرآن کریم نیز پردازش هنرمندانه کلمات است. از سوی دیگر هنرهای بصری و نمایشی تأثیر به سزایی بر روح و روان مردم دارد که من جای این دست کارها را در عرصه مذهبی خالی میبینم ، امیدوارم بیشتر در این عرصه کار شود.

این نماینده مجلس شورای اسلامی درباره طرح هنر برای همه سازمان فرهنگی، هنری شهرداری تهران نیز گفت: خوشبختانه این طرح اگر در فرهنگسراها و سالن های تحت امر شهرداری اجرا شود، می تواند مخاطبان بیشتری را به سمت تئاتر بیاورد و به فرهنگ اسلامی نیز کمک شایانی کند.

علیرضا محجوب، دیگر نماینده مجلس که به تماشای نمایش خاتون نشسته بود، نیز عنوان کرد: من یک زمانی با تئاتر خیلی عجین بودم، خصوصا با نمایش هایی که مربوط به کربلا بود. این نمایش نیز به نظر من از حیث صحنه، داستان پردازی بدیع، جالب و پر از زیبای های هنری بود.

وی در ادامه افزود: امیدواریم این دست تئاترها بیشتر بین مردم رواج پیدا کند چرا که هنر تئاتر ارتباط بیشتری با مردم نسبت به سایر هنرها برقرار میکند. مردم با هنرمند تئاتر در لحظاتی زندگی و تجسم جدیدی پیدا می کنند بنابراین ما در هر موضوعی از جمله کربلا و عاشورا میتوانیم به این عرصه وارد شویم.

محجوب با تأکید بر اینکه نمایش های مذهبی به جز مکان های سنتی میتواند در سایر موقعیت ها و مکان ها به اجرا برسد، گفت: هنر شبیه خوانی نیز که در دوره صفویه و بعضا عباسی بی بدیل بود، مختص تئاتر آیینی است و میتواند باز هم مطرح شود.

رییس خانه کارگر در پاسخ به این سوال که برای صنف کارگر چه دغدغه ای در عرصه تئاتر داشته و دارد، گفت: ما یک زمانی جشنواره سالانه تئاتر کارگری برگزار میکردیم منتها دستگاه های مسئول دیگر با ما همکاری نکردند و ما هم نتوانستیم جشنواره را ادامه دهیم وگرنه ۱۰ سال ما دراین عرصه فعالیت کردیم. امیدواریم از این پس بتوانیم تئاتر را از نو زنده کنیم و همین امشب برای ما الهام بخش شد که حرکت هایی درعرصه تئاتر دینی و آیینی داشته باشیم.

نوشته سه تن از نمایندگان مجلس به تماشای نمایش «خاتون» نشستند اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

باقربیگی به سوره سینما گفت: به دلیل مشغله فراوانی که در شورای شهر دارم شبانه روز درگیرم و متاسفانه فرصت چندانی برای بازیگری و فعالیت‌های هنری باقی نمی‌ماند. مدتی پیش در یک سریال به کارگردانی  مرتضی آتش زمزم بازی کردم که قرار بود ماه مبارک رمضان روی آنتن برود. شهرام قائدی، هوشنگ حریرچیان، مجید یاسر، حسن اکلیلی، مهران غفوریان، مارال فرجاد، مونا فرجاد و مریم امیرجلالی بازیگرانی هستند که در این سریال حضور داشتند.

وی افزود: این سریال که «خاتون» نام دارد برای ماه رمضان آماده نشد به همین خاطر بعد از محرم پخش آن آغاز می‌شود. علاوه بر این دو تله فیلم هم با اکبر منصور فلاح کار کردم. این دو فیلم «نگاهم کن» و «همیشه راهی هست» نام دارند . تله فیلم «همیشه راهی هست» قصه دو خانواده است که با هم آشنا می‎شوند و لوکیشن آن در جاده‎های برفی سمیرم بود. «نگاهم کن» داستان زندگی دو جوان ایرانی است که قصد دارند با هم ازدواج کنند، اما در روز های واپسین مانده تا جشن ازدواجشان سعید، پدر پروانه به فکر این می‌افتد به جای خرید اجناس خارجی و ناشناخته موجود در بازار، جهیزیه دخترش را از اجناس ایرانی ولی با کیفیت تهیه کند و بر همین اساس ادامه داستان شکل می‌گیرد…

مهدی باقربیگی بازیگر مجموعه «قصه‌های مجید»، «در مسیر زاینده رود» و فیلم‌های سینمایی «صبح روز بعد» و «شرم» پس از سال‌ها دوباره به عرصه بازیگری بازگشته است.

نوشته مهدی باقربیگی بعد از ماه محرم در تلویزیون/ «خاتون» در نوبت پخش اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

مارال فرجاد در رابطه با تازه ترین فعالیت‌های خود به سوره سینما گفت: در مجموعه تلویزیونی «خاتون» به کارگردانی مرتضی آتش زم‌زم بازی کرده‌ام که قرار بود ماه رمضان روی آنتن برود اما با تغییر برنامه پخش این سریال به زمان دیگری موکول شد. در این مجموعه من و خواهرم مونا نقش دو خواهر دوقلو را بازی می‌کنیم و دختران خاتون هستیم.

وی با اشاره به اینکه دو سال از مونا فرجاد بزرگتر است افزود: پیش از این در سال ۷۸ ما در سریال «حجربن عدی» به کارگردانی تاجبخش فناییان همبازی بودیم، اما نقش دو دوست را ایفا می‌کردیم و برای اولین بار است که در سریالی نقش دو خواهر را ایفا کردیم با این تفاوت که اینجا دوقلو هستیم.

مارال فرجاد که نمایش های زیادی از جمله «افرای ژاپنی» را در کارنامه تئاتری خود دارد گفت: علاوه بر این سریال این روزها مشغول تمرین تئاتری به نام «پاگذاشتن بر شکاف» هستم که مرتضی سعیدیان کارگردانی آن را به عهده دارد و از دوم شهریور به مدت ۲۰ شب در تالار هنر روی صحنه خواهد رفت.

مارال فرجاد بازی در فیلم‌های سینمایی «شام عروسی»، «پسران آجری» و «دوشیزه باران» را در کارنامه دارد.

نوشته مارال فرجاد روی صحنه تالار هنر/ دو خواهر بازیگر همبازی می‌شوند اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.