نصیریان: می‌خواهم به مهرجویی ادای دین کنم

او با اشاره به این‌که با شنیدن تجلیل از داریوش مهرجویی به هیجان آمده است توضیح داد: نه من اهل مجادله هستم و نه مهرجویی نیاز به توصیف و تعارف‌های کلیشه‌ای دارد. فکر می‌کنم نام داریوش مهرجویی در پشت خودش معنویت، ارزش‌های هنری و فرهنگی را دارد. بنابراین لزومی به زیرنویس من نیست.

نصیریان ادامه داد: اواخر سال ۴۷ بود که مرحوم غلامحسین ساعدی با یک جوان خوشرو پشت صحنه نمایش «آی با کلاه‌ ای بی‌کلاه» آمد و او را به ما معرفی کرد و گفت، ما در حال نگارش فیلم‌نامه‌ای روی قصه‌ «گاو» هستیم. قصه‌های «عزاداران بیل» به اندازه کافی پپچیده بودند، بنابراین بسیار خوشحال شدیم که یکی از این قصه‌ها فیلم می‌شود.

او با بیان این‌که داریوش مهرجویی با سینما آشنایش کرده است تاکید کرد: می‌خواهم امشب اعتراف کنم که ما با مهرجویی بود که با سینما آشنا شدیم. او بود که به ما یاد داد دورین چه تفاوتی با صحنه دارد. برای ما تمرین گذاشت و با ما کار کرد. او اولین استاد من در سینماست. نه من، بلکه همه‌ی آن گروه. و فیلم «گاو» با آن نمایش تلویزیونی که ما از همین قصه بازی کردیم بسیار متفاوت بود.

نصیریان با اشاره به این‌که مهرجویی یکی از پایه‌های سینمای جدید ایران است گفت: در دهه چهل که آقایان گلستان و غفاری حرکت هایی را در سینمای مدرن انجام دادند و سپس مهرجویی و کیمیایی پایه های جدید سینمای ایران را گذاشتند. مثلاً در مورد فیلم «گاو» او بازنگری روی شخصیت‌ها انجام داد و دوباره همه چیز را ترسیم کرد، رنگ کرد و از نو شخصیت‌ها را ساخت.

او افزود: باید امشب این‌ها را می‌گفتم که مهرجویی ارزش واقعی خودش را در این تاریخ داشته باشد و بداند که ما قدر می دانیم که او به ما یاد داد و این امتیاز را داد که در چهار فیلم او قبل از انقلاب حضور داشته باشیم و من به چهار فیلم او مانند گاو، هالو، دایره مینا و پستچی افتخار می کنم چون یک شخصیت فرهیخته و کاربلد آن فیلم ها را ساخت. سال‌هاست همدیگر را نمی‌بینیم اما دوست داشتم این مسائل را در تریبونی اعتراف کنم. احساس می کنم انتظامی هم همین فکر را داشت.

نصیریان درباره داریوش اسدزاده گفت: او استاد و پیشکسوت است و جلوتر از ما برای تئاتر بسیار زحمت کشیده است. سال ۱۳۲۹ وقتی من در تئاتر شاگر بودم و بعد از ظهرها به لاله‌زار می‌رفتم تا در کلاس‌ها شرکت کنم، آقای اسدزاده را در راهرو تئاتر تهران می‌دیدم. او بسیار شیک‌پوش بود و پاپیون خیلی خوشگلی هم به پیراهنش می‌زد.

او ادامه داد: اسدزاده هم بازیگر بود و هم به گمانم مدیریت داخلی تئاتر را بر عهده داشت،‌ چون می‌آمد و به همه‌جا سرکشی می‌کرد. بعضی مواقع با او همبازی شدم.

نصیریان با بیان این‌که برای سیدمهدی شجاعی در مقام نویسنده و فیلم‌نامه‌نویس احترام و ارزش قائل است، درباره ابوالحسن تهامی‌نژاد گفت: او در امر دوبله بسیار حرفه‌ای است. هرچند من مخالف این هستم که کسی به جای من صحبت کند اما علی حاتمی دوست داشت. او اعتقاد داشت دوبلور چیزی به نقش اضافه می‌کند. اما من مخالف بودم و هستم چون فکر می‌کنم دوبلور نمی‌تواند آن حس هنگام اجرا را دربیاورد. البته که آقای طهماسب به زیبایی این کار را در «هزاردستان» و «کمال‌الملک» انجام داد، آن‌هم به خاطر این‌که سر صحنه می‌آمد. بنابراین براساس آنچه می‌دیدید، دوبله می کرد. در هر صورت بیشترین تاکید من بر ادای دینی به مهرجویی است چرا که او سهم زیادی در فرهنگ ما دارد و ما نباید این مسایل را فراموش کنیم.

شاهسواری: ما نمی‌توانیم پیشرفت سینما در این چهل را انکار کنیم

در ادامه برنامه کلیپی از بزرگداشت‌ها و نکوداشت‌های دوره‌های پیشین جشن خانه سینما نمایش داده شد و بعد از آن بود که منوچهر شاهسواری، مدیرعامل خانه سینما پشت تریبون قرار گرفت.

شاهسواری با اشاره به کلیپ پخش شده گفت: یکی از سخت ترین لحظات زندگی ما دیدن این تصاویر است که برخی از آن‌ها در بین ما نیستند، هر چند که شاید در عین حال لذت بخش هم باشد. اما این قدرت سینما است که یادآوری می کند که هیچکسی در سینما باقی نمی ماند مگر با داشتن عزمی راسخ در درون خودش.

او با بیان این‌که امشب از چهار نفر از نسل‌های متفاوت با دیدگاه‌های متفاوت تقدیر می‌شود که هر کدام به سهم خودشان به سینمای ایران ارج نهاده‌اند بیان کرد: سینمای ایران مثل فرش ایران است و بالا و پایین، کمرنگ و پررنگ و ریز و درشت ندارد.

مدیرعامل خانه سینما افزود: تاریخ به دو شکل تقسیم می‌شود، یکی برای اهل تاریخ که تقسیمات خودشان را دارند اما این تقسیم‌بندی‌ها در یک نگاه جامعه‌شناسانه به کار نمی‌آید. اما انکار تاریخ می تواند ما را دچار گرفتاری کند و باعث شود ما فراموش کنیم چه بودیم و چه شدیم. ما نمی‌توانیم رونق، برجستگی‌ها، ارتباط مردم، جوانان و انواع و اقسام محافل و فضاهایی که برای آموزش و نمایش فیلم در این چهل سال به وجود آمده را انکار کنیم. پیشرفت سینما در این چهل ساله غیرقابل انکار است. ما دردهای گفته و نگفته و مشکل بسیار داریم اما با انکار پیروزی ها و تاریخ پر از سرفرازی مان چیزی به دست نمی آوریم.

بزرگداشت داریوش اسدزاده

سیروس ابراهیم‌زاده، همایون ارشادی، علی دهکردی رئیس انجمن بازیگران ایران برای تقدیر از داریوش اسدزاده به جایگاه آمدند.

ابراهیم‌زاده درباره داریوش اسد‌زاده گفت: پنجاه سالی است افتخار دوستی با او را دارم. او یکی از شاخص ترین بازیگران حرفه‌ای ما است. اسدزاده مطالعات بی نظیری دارد و خوشبختانه تجربیات خود را در برخی کتاب ها نوشته است.

او بیان کرد: در این مدت دوستی همیشه دیده ام که او در حال مطالعه و تحقیق بوده و این عادت را از دست نداده است. او چند وقت پیش نکته ای به من گفت که قابل تامل است. هنگامی که من به او گفتم در حال حاضر جوان های باسواد بسیاری در حال فعالیت در حوزه تئاتر هستند اسدزاده به من گفت خیلی خوب است که نسبت به جوان ها حسن نیت داری اما فراموش نکن که این اعتلا و جهانی شدن سینمای ما از بذری است که پیشکسوتان پاشیده اند از همین رو از حضور داریوش اسدزاده در این جشن بسیار خوشحال هستیم.

ارشادی هم درباره اسدزاده گفت: شما هر وقت بزرگداشت می‌گیرید ما را به خاطرات دوران قدیم بازمی‌گردانید. قدیم ها به لاله زار «شانزلیزه ایران» می گفتند و امروز که در اینجا هستم به یاد دوران طلایی لاله زار افتادم چراکه او قدیمی‌ترین بازیگر تئاتر ایران است. در واقع اسدزاده پل خاطرات و تنها شاهد زنده تمام اتفاقات هنری این هشت دهه است که خوشبختانه مقداری از آن‌ها را در قالب کتابی منتشر کرده است.

دهکردی با اشاره به گفته‌ای از ویل دورانت، تمدن شناس بزرگ گفت: او می‌گوید یکی از ارکان اصلی شکل‌گیری و ماندن تمدن‌ها هنرمندان یک کشور هستند. چراکه آن‌ها ستون این فرهنگ هستند. یکی از میراث های فرهنگی زنده ما داریوش اسدزاده است. هرچند شاهد اتفاقات تلخی مثل فوت انتظامی و دری بودیم اما خداراشکر می کنیم که شاهد حضور دیگر افراد هستیم. بنابراین باید قدر میراث فرهنگی انسانی‌مان را بدانیم و به آن‌ها توجه کنیم. برای آقایان شجریان و مشایخی آرزوی سلامتی داریم. حضور پر جسارت من بیش از همه به این دلیل است که پیام بازیگران را در قالب پیام انجمن بازیگران قرائت کنم و به چهار ستاره امشب از طرف خودم و بازیگران تبریک عرض کنم و ادای احترام داشته باشم.

دهکردی در ادامه پیام انجمن بازیگران را برای اسدزاده قرائت کرد.

اسدزاده: همه هنرمندان عاشق هستند اما خودشان نمی‌دانند

اسدزاده با دعوت مجری به جایگاه آمد و در میان تشویق حاضران گفت: من به شما مخاطبان احترام می گذارم و کوچک همه شما هستم. بیستمین جشن سینمای ایران را به همه به ویژه به مردمم تبریک می گویم. من سینما را از سال ۱۳۱۲ و هنگامی که ۱۰ سالم بود شناختم. در آن زمان پدرم مرا برای دیدن فیلم «دختر لر» به چهارراه استانبول برد، وقتی به خانه برگشتیم از پدرم که ارتشی بود سوال های زیادی پرسیدم به طوری که حسابی عصبانی شد.

او ادامه داد: من در سال ۱۳۲۰ که سینما رونق چندانی نداشت وارد حوزه تئاتر شدم. و در سال ۱۳۲۷ برای اولین بار دعوت به بازی در فیلم شدم که اتفاقاً مرحوم انتظامی هم در این فیلم بازی داشت. فیلم«واریته بهاری» که پرویز خطیبی کارگردانی می‌کرد. هرچند که آن فیلم تفاوت بسیاری با «دختر لر» داشت. تا پیش از انقلاب در ۱۲۰ فیلم بازی کردم و بعد برای مدتی به آمریکا رفتم. سینما را دوست دارم. آخرین فیلمی که بازی کردم «پنجاه کیلو آلبالو» بود.

اسدزاده با اشاره به این‌که تمام آنهایی که وارد هنر می شوند همه عاشق هستند تاکید کرد: ولی خودشان نمی دانند. من زبانم قاصر است که برای شما درباره ادبیات، تئاتر و سینما توضیحی بدهم. به هر حال تمام آنهایی که وارد کار هنر می شوند باید بدانند عاشق هستند. همه این ها گرفتار عشق می شوند و چنان آلوده می شوند که تا آخر عمر گرفتار آن می مانند.

بزرگداشت ابوالحسن تهامی نژاد

برای بزرگداشت ابوالحسن تهامی نژاد، چنگیز جلیلوند، ناصر ممدوح ، محمد تهامی نژاد و مرتضی رزاق کریمی دعوت شدند.

جلیلوند درباره این پیشکسوت دوبله گفت: تهامی یکی از مدیران دوبله صاحب سبک است و هنگام دوبله باید هرآنچه را که او می خواهد انجام دهیم. آخرین فیلمی که با او کار کردم «هملت» بود که به من گفت باید خیلی برای این اثر وقت بگذاری، چون با همه کارها فرق دارد، پرسیدم یعنی چقدر؟ گفت ۱۰۰ ساعت. تعجب کردم اما همین باعث شد که دوبله این فیلم یکی از افتخارات کارنامه من شود.

تهامی نژاد با بیان این‌که باعث افتخارم است که در بزرگداشت برادرم حضور دارم گفت: به یاد دهه ۳۰ افتادم که کتاب‌های سینمایمان را در کنار کتاب‌های پدر در کتابخانه می‌گذاشتیم. من از آن زمان با سینما آشنا شدم و برادرم همواره حامی من بود.

او ادامه داد: به نظر من بخش عظیمی از تاریخ سینمای ایران، از سالی که فیلم «دختر لر» ساخته شد تا زمانی که صدا رشد کرد، تاریخ صداست. چرا که تغییراتی که آن دوران بر دیالوگ‌نویسی در زبان به وجود آورد، در رشد اندیشه ایرانیان موثر بود. برادر من به عنوان پژوهشگر زبان از دهه چهل تشخصی به صدا بخشید و هر فیلمی که دوبله می کرد سعی می کرد به اندیشه و زبان فیلم نزدیک شود.

رزاق کریمی هم درباره تهامی نژاد گفت: ما از تهامی نژاد ها خاطرات بسیار داریم اما ویژگی ای که او دارد این است که دنیاهای دور را به هم نزدیک کرده و از ایران هم توشه های ارزشمند برای جهانیان به همراه برده است. او توانست ادبیات شنیداری و دیداری را برای ما به شکل قابل استفاده عرضه کند. امیدوارم جوامع بشری که دچار واگرایی شده اند بتوانند از حضور امثال تهامی نژاد بهره ببرند.

تهامی نژاد: سنگ‌ریزه ای در این موزاییک بزرگ هستم

سپس ابوالحسن تهامی نژاد روی صحنه آمد و گفت: در سده های ۱۹ام و ۲۰ام در جهان، ایران را با نگاره های کوچکش؛ مینیاتور و یا فرش هایش می شناختند ولی در سده بیست و یکم جهان ما را با سینمای به کمال رسیده مان می شناسند؛ سینمایی که بالیده و به صورت یک موزاییک بزرگ و پر جلال جلوه می کند. من افتخار می کنم که سنگ ریزه ای در این موزاییک بزرگ هستم.

بزرگداشت داریوش مهرجویی

رسول صدرعاملی، فریدون جیرانی، محسن امیریوسفی، رضا درمیشیان و همایون اسعدیان؛ سینماگرانی بودند که برای تجلیل از داریوش مهرجویی به جایگاه دعوت شدند.

صدرعاملی درباره مهرجویی عنوان کرد: مهرجویی فقط آغازگر سینمای نوین نبود، نکته مهم این است که تلاش او مستمر بود. مهرجویی سعی کرد به ما یاد بدهد که چقدر ادبیات برای سینما مهم است. هرچند که باز هم خودش بیشتر از همه‌ی ما به آن عمل کرد. من شرمنده ام که در حالی فیلم من بعد از «سنتوری» اکران شد که این فیلم توقیف شد و خجالت آور است برای مسئولان آن زمان که باعث شدند این فیلم توقیف شود و شاید اگر توقیف نمی شد یکی از بازیگران ما که ما الان در بین ما نیست، ایران بود.

جیرانی با تشکر از علی نصیریان برای این‌که واقعیت‌هایی را در مورد «گاو» مهرجویی با حاضران درمیان گذاشت گفت: با این‌که برای آقای کیمیایی احترام بسیاری قائل هستم اما معتقدم که تفکر در سینمای ما با مهرجویی میان مردم رفت.

درمیشیان در سخنان کوتاهی به حق استادی مهرجویی اشاره کرد و امیریوسفی در متنی که خواند به نکاتی درباره مهرجویی همچون این‌که او کاشف بهترین بازیگران و خالق ماندگارترین شخصیت‌های سینمایی است و یا این‌که مهم‌ترین اقتباس‌های سینمایی را ثبت کرده اشاره کرد.

اسعدیان هم با اشاره به صحنه‌ای از فیلم «دایره مینا» خطاب به مهرجویی گفت: من بارها خواستم این صحنه را تکرار کنم اما نتوانستم چون شاید «آن» شما را نداشتم. به حضور شما افتخار می‌کنیم آقای مهرجویی.

مهرجویی بعد از گرفتن تندیس بزرگداشتش گفت: از همه دوستان ممنونم که حرف های خوبی درباره من زدند. بازگشت به سینمای گذشته و بازنگری کردن آن کار شریف و درستی است به ویژه در این بلوای فقر کیفیتی که در آن به سر می بریم. خوشحالم که این برنامه را به دلیل فوت انتظامی عقب انداختید چراکه ما گوهر گرانبهایی را از دست دادیم.

نکوداشت سیدمهدی شجاعی

مجید مجیدی، کمال تبریزی، علیرضا رضاداد و احمد مسجدجامعی از مدیران و هنرمندانی بودند که برای این نکوداشت به جایگاه آمدند.

مسجدجامعی با اشاره به اخلاق اهل سینما گفت: این اخلاق جای سپاس گذاری دارد که به یاد انتظامی این مراسم را به تاخیر انداختید. مجید انتظامی می گفت پدرش در حالت نیمه هشیاری مکرر نام داریوش مهرجویی و کسانی مانند علی حاتمی را تکرار می کرده که این نشان از همدلی اهالی سینما دارد.

او ادامه داد: به یاد دارم که بیست سال پیش این نگرانی وجود داشت که آیا این جشن رقیب جشنواره فیلم فجر می شود و یا از آن استقبالی خواهد شد؟ که با گذر زمان متوجه شدیم هر کدام جایگاه خود را دارند.

این عضو شورای شهر تهران درباره سیدمهدی شجاعی نویسنده پیشکسوت گفت: او نویسنده خوبی است و امیدوارم با ایجاد فضای باز شاهد ظهور و بروز بیشتری از آثار او در سینما باشیم.

رضا داد گفت: برای من صحبت کردن درباره مهدی که از دوستان چهل و چند ساله من است، بسیار سخت است. مهدی را می شود در دو کلام خلاصه کرد؛ درد و دین. امیدوارم سایه او بر سر سینمای ایران باشد.

مجیدی نویسنده و کارگردان سینمای ایران گفت: باعث افتخارم هست که برای بزرگداشت کسی در اینجا حضور دارم که در تکوین فیلمسازی من نقش زیادی داشته است. شجاعی جدای از آثار ارزشمندی که در حوزه ادبیات داستانی داشته، سهم زیادی در حوزه شعر و ادبیات نمایشی دارد. او مانند خورشیدی می درخشد به طوری که دیگران از شهرهای مختلف به منظور دریافت حمایت از او به اینجا می آیند. شجاعی همواره به نویسنده‌های گمنام و جوان کمک کرده است. او بیش از نیمی از عمر خود را وقف دیگران کرده است.

او عنوان کرد: یکی از دلایلی که از حوزه هنری جدا شدم فیلم «بچه های آسمان» بود که حاضر نشدند ساخته شود، اما درایت سیدمهدی باعث شد این فیلم تولید شود. شاید اگر بچه های آسمان ساخته نمی شد مسیر فیلمسازی من تغییر می کرد ولی امروز با افتخار اینجا هستم.

تبریزی هم در این مراسم گفت: کسانی که با نوشته های شجاعی آشنا هستند می دانند که چقدر نوشته های او تأثیرگذار است. وی در ادامه متنی از رئیس دولت اصلاحات را درباره سیدمهدی شجاعی خواند.

رئیس دولت اصلاحات نوشته بود: ادبیات ویژه و پرباری که، هم محرک انقلاب بزرگ اسلامی بوده است و هم آیینه‌ی زنگار آن، انسان‌های فرهیخته‌ای را در دامن خود پرورده است تا از آرمان‌های والای انقلاب و حق و حرمت مردمی که انقلاب کرده‌اند، پاسداری کند.

جناب سید مهدی شجاعی، هنرمند دانشور و دردآشنا، یکی از آنان است که جان جوان و پرشور خود را در متن انقلاب بارور کرده است و همه‌ی استعداد و توان خود را در پای آن ریخته است تا درخت امید و آرمان این انقلاب، همچنان شاداب و پربار بماند.

این نویسنده تحلیل‌گر و داستان‌نویس توانا و هنرشناس، جان مایه انقلاب، یعنی اسلام عزیز را آن‌گونه دیده و می‌بیند که انسان را سربلند و ایران را آباد و آزاد، و ایرانی، بلکه هر انساین را عزیز و برخوردار از مزایای معنوی و مادی زندگی می‌خواهد.

آثار فراوان و ارزشمند او، معرف شخصیت دوست داشتنی اوست؛ شخصیتی که هیچگاه هیچ توقعی از انقلاب و جامعه، برای خود نداشته است. ولی با زبانی رسا، دست‌اندرکاران را به خدمت به مردم، و نگاهداشت جانب انقلاب و سرسپردگی به آرمان‌های والای آن، فراخوانده است. همه‌ی ما باید قدردان این عزیز و همه‌ی عزیزانی باشیم که متعهدانه و آگاهانه، خود را خدمت‌گذار انقلاب و مردم عزیز می‌دانند.

سیدمهدی شجاعی که تحت تاثیر قرار گرفته بود پشت تریبون قرار گرفت و گفت: برای من حضور در این جمع باعث افتخار است و دوست دارم از تک تک عزیزان تشکر کنم؛ از جناب نصیریان تا آقای زنجان پور و مجیدی که باعث و بانی حضور من در اینجا مجید مجیدی است.

او ادامه داد: کسی را که مال باخته و ورشکسته است می شود از زمین بلند کرد چراکه رسم بوده برای او گلریزان می گرفتند و او را از زمین بلند می کردند، می شود مشکل مالی مردم را حل کرد و اگر حل نشد می شود پای دشمن را پیش کشید و گفت تقصیر آنها است اما جامعه آمال باخته را نمی شود از زمین بلند کرد. نسخه ای که همیشه تجویز می شود این است که می گویند بسازید البته این بسازید هم معناهای مختلفی دارد برای مثال به معنی ساختن و سوختن یا به معنای دست داشتن در چپاول مردم و … است. یک مدل دیگر آن هم این است که بسازید و بفروشید چراکه ما خریدار هستیم. همه این ها به معنای ساختن است.

سخنان شجاعی با تشویق حاضران رو به رو شد و او ادامه داد: ممکن است هر کدام از ما خودمان را بسازیم اما این همه ماجرا نیست می ترسم آنچه که باقی می ماند یک ایران مخروبه و یک نسل منقرض شده باشد. حتما به یاد دارید که وقتی جامعه ای دچار از دست دادن آرمان های خود می شدند چند سالی طول می کشید تا دوباره بلند شود.

این نویسنده پیشکسوت تاکید کرد: نظر من این است که همه این موارد از جهل و بی فرهنگی است و وظیفه اهل و فرهنگ، اعتلای فرهنگ جامعه است. اگر عوام فریبی وجود دارد به این دلیل است که عوام در جامعه حضور دارند. بهتر است همه نخبگان را فرابخوانیم تا دانش مردم را بالا ببرند چون تنها از این طریق است که می شود جامعه را ساخت.

بیتا فرهی، لاله اسکندری، چنگیز جلیلوند، فریدون جیرانی، صدرعاملی، حسن حسن‌دوست، مریم امیرجلالی، آتش ‌ تقی پور، احمد طالبی نژاد، علی رضا شجاع نوری، هارون یشایایی، شادی کرم‌رودی، مازیار میری، رضا درستکار، کمال تبریزی، مجید مظفری، مهتاب کرامتی، مجید مجیدی، امیرعلی دانایی، سعیدپیردوست و … از دیگر مهمانان این مراسم بودند.

نوشته مراسم بزرگداشت‌ها و نکوداشت‌های جشن خانه سینما برگزار شد/ مروری بر خاطرات چهار هنرمند نامدار اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

وی ادامه داد: علاوه بر تغییر یک ساعته زمان پخش این مجله شبانه، درس گفتارهای دکتر بهاءالدین خرمشاهی و همچنین مناجات های شبانه سیدمهدی شجاعی از دیگر پیش بینی های ویژه برنامه های رمضانی «چشم شب روشن» است که درکنار داستان ها و ترانه های متفاوت محمدصالح علاء مجری و مولف این برنامه در شبهای رمضان روانه آنتن می شود.

قمیشی یادآور شد: با توجه به اهمیت تعقل، اندیشه و تفکر به عنوان اهم آداب و عبادات ماه صیام، مباحث فلسفی دکتر عباس علی زمانی علاوه بر نوبت ثابت سه شنبه ها از این پس تا پایان این ماه مبارک شنبه شب ها نیز در برنامه دنبال می شود.

«چشم شب روشن» در ماه مبارک رمضان هرشب ساعت ۲۴ به مدت ۹۰ دقیقه به صورت زنده با اجرای محمد صالح علاء روانه آنتن شبکه چهار و تکرار آن در این ماه مبارک ساعت ۱۴ روز بعد پخش می شود.

نوشته پخش مناجات های شبانه سیدمهدی شجاعی در «چشم شب روشن» اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

سوره سینما- سید مهدی شجاعی در یادداشتی برای فیلم محمد(ص) ساخته مجید مجیدی این فیلم را کاری سترگ، تاثیرگذار و ماندگار دانست. در متن این یادداشت آمده است: مجیدی و تیم همراهش برای این کار، تمام دقت، خلاقیت، تجربه و توان خود را در طبق اخلاص نهاده‌ اند و این ظرف اخلاص است که به همه عناصر فیلم، هویت و برکت بخشیده است. مهمترین هنر این فیلم پاسخ گفتن به یک نیاز یا خلاء تاریخی است و آن خلاء در یکی دو جمله این است:

یک روایت صحیح و صادقانه از پیامبر اکرم صلی الله و علیه و آله وسلم، روایتی که از اغراض و امراض و تحریف ها به دور باشد و با حقیقت نسبتی درست برقرار کرده باشد. روایتی که در عین پایبندی اش به مستندات، از زبان و بیانی بلیغ و هنرمندانه بهره برده باشد. جای چنین نگاه و روایتی در مورد پیامبر خاتم در تاریخ سینمای ایران و جهان خالی بوده است. در ساختمان هنر در همه رشته ها و شاخه ‌های آن هر آجر تازه ای، بر آجرهای قبلی قرار می ‌گیرد و استوار می ‌شود و هیچ اثر هنری را نمی ‌توان معلق میان زمین و آسمان تصور کرد یا ارتباط و اتصالش با تجربه های پیشین را منکر شد ولی برخی از آثار هنری در مسیر تکوین خود به نحو متداول و مرسوم قدم برنمی ‌دارند، انگار که چند پله را با یک جهش پشت سر می گذارند و فیلم محمد (ص) به گمان من اثری از این دست است.

فیلم ‌هایی که سینمای جهان با محتوای تاریخ و سیره پیامبران در آرشیو خود دارد، عموما آمیخته به تحریف یا لااقل برداشت های نادرست، از اندیشه و سیره و سلوک انبیاست. مقصود من بخش های تخیلی نیست، دخالت های هنری سناریست و کارگردان نیست، دراماتیزه کردن روایت های تاریخی هم نیست. مقصودم اساس اندیشه و بنیان جهان ‌بینی در این آثار است. مقصودم فقدان درک صحیح از جهان بینی توحیدی و رسالت انبیاست.

بروز اشکال محتوایی در فیلم ها و سریال های ایرانی به گونه دیگری است. شاید تعبیر سطحی نگری و سهل انگاری بر آنچه تا امروز اتفاق افتاده انطباق داشته باشد.

متاسفانه این دو خصیصه یا نقطه ضعف در همه شئون آثار خودش را نشان می ‌دهد. در تحقیق و پژوهش، در تألیف و نگارش، در کارگردانی، در طراحی صحنه، در گریم، در فیلمبرداری، در موسیقی و حتی در تدوین و صداگذاری، آنچه فیلم محمد (ص) را نسبت به آثار پیشین متمایز می کند، تأمل و دقت بر تمامی این وجوه و عناصر است.

در تمام این موارد، ممکن است کسانی اختلاف نظر یا اختلاف سلیقه داشته باشند ولی کسی نمی تواند منکر تأملات و دقت های وسواس آمیز در مورد تک تک این وجوه و عناصر بشود. به عبارتی در این فیلم، هیچ حرکتی را نمی شود گفت که بی فکر و فلسفه صورت گرفته جدی ترین اشکالی که تا به حال در مورد این فیلم مطرح شده، گران تمام شدن آن است، یعنی هزینه زیادی که صرف تولید آن شده. این اشکال تا چه حد وارد است؟

اولاً باید دید که این کم و زیاد یا گران و ارزان بودن، بر چه اساسی و با چه قیاسی مطرح می شود؟ اگر گفته شود که در قیاس با دیگر تولیدات داخلی سینما در ژانر تاریخی ـ مذهبی، عرض می کنم که کدام وجه از این فیلم، قابل قیاس با تولیدات داخلی است که این وجه آن قابل قیاس باشد!؟ نمی ‌شود که شما عزمتان را برای یک سفر خارجی جزم کنید ولی برآورد هزینه ها و تدارکاتتان را برمبنای سفر داخلی داشته باشید.

اگر گفته شود که در قیاس با دیگر فیلم ‌های تاریخی در عرصه ‌های جهان و بین‌الملل، عرض می‌کنم که فقط یک فیلم را در این سطح، نام ببرند که با کمتر از چند برابر هزینه این فیلم، ساخته شده باشد.

و اگر گفته شود که در قیاس با مجموعه بودجه فرهنگی و هنری کشور، عرض می‌کنم که با آنچه فقط در سال‌های اخیر از بودجه فرهنگی و هنری نفله و حیف و میل شده، ۱۰ فیلم دیگر با همین اشل و هزینه می توانسته ساخته شود و نشده، پول هایی که ردشان را در هر کجای عالم می‌توان گرفت جز عالم فرهنگ و هنر و سینما و اگر گفته شود که در قیاس با بودجه‌هایی که صرف دیگر افتخارات ملی می شود، مثل فوتبال و… عرض می کنم که … از شدت شرمساری چیزی نمی توانم عرض کنم بگذریم.

ثانیا: سخیف ترین نوع برخورد با یک اثر هنری فاخر، بخصوص در ساحت دینی، ارزیابی سمسارگری یا بساز و بفروشی نسبت به آن است. درست مثل این است که شما بخواهید مسجد شیخ لطف الله یا مسجد گوهرشاد را با محاسبه قیمت مصالح و گچ و سیمان، ارزیابی کنید یا هزینه و منفعت آن را با مدل آپارتمان سازی بسنجید. در مواجه با آثار فاخر دینی، تنها مسأله ای که باید مورد ارزیابی قرار بگیرد، این است که آیا اثر در انجام رسالت خود موفق بوده یا نه.

اگر اثر چنان که باید و شاید از کار در آمده باشد و مأموریتش را درست به سرانجام رسانده باشد و به ارتباط مطلوبش با مخاطب رسیده باشد، مسأله کم و زیادی هزینه یا ارزانی و گرانی، جایی برای طرح ندارد. ولی اگر کار به اهلش سپرده نشده باشد، اگر خالق اثر، اهلیت لازم برای خلق اثر را نداشته باشد و اگر به هردلیل اثر در انجام مأموریتش موفق نشده باشد‌ هر مقدار بودجه ای که صرف شده ولو کمترین مقدار ممکن هدر رفته و تباه شده اشتباه نشود. اسراف و تبذیر یعنی صرف هزینه در غیر جای خود، همیشه و در هرکاری مذموم است. ولی هزینه ای که به اعتلای اثر کمک می کند، بر شکوه و فخامت اثر می افزاید، هزینه ای که تأثیرش در کار به چشم می آید، هرچقدر که باشد قابل نکوهش نیست.

ثالثا: فارغ از بحث هنر و سینما و متعلقات آن، صرفا در فضای معرفتی و عقیدتی بعضی از حرکات و اتفاقات هست که با هیچ معیار مادی قابل سنجش نیست. به عنوان مثال زدودن گرد و غبار تحریف از چهره ملکوتی حضرت ابوطالب علیه السلام مطلبی نیست که بشود روی آن قیمت گذاشت. ابوطالبی که دشمنان اسلام و تشیع قرن ها برای موشح کردن چهره و شخصیت موحد و وارسته او تلاش کرده اند.

اگر فیلم محمد(ص) هیچ کار دیگری نکرده باشد جز همین معرفی درست از چهره حضرت ابوطالب، برایش کافیست. آیا فیلم محمد (ص) کاملا بی عیب و نقص است و هیچ نقد و اشکالی بر آن وارد نیست؟ این طور نیست. دیکته نانوشته است که غلط ندارد و تنها مصنوع و مخلوق خداست که در آن، عیب و نقص یافت نمی شود. در مقابل هیچ اثری نباید چنان مرعوب و مجذوب شد که عیب و نقص هایش را ندید. ولی بدتر از ندیدن عیب و نقص ها، ندیدن فضائل و خوبی هاست.

من ممکن است در مورد برخی از عناصر فیلم، از فیلمنامه تا نور و حرکت و صدا، نقد و نظرهایی داشته باشم و آنها را در فضای خصوصی یا عمومی مطرح کنم ولی بی انصافی است اگر با عمده کردن آنها، ارزش ها و امتیازات عمده و شاخص اثر را زیر سؤال ببرم.

باید توجه کرد که آقای مجیدی آغازگر یک حرکت یا تحوّل در سینمای دینی است، نه پایان بخش آن و نگاه نقد و نظر در مورد کسی که حرف اول را می زند باید کاملا متفاوت باشد با کسی که در ادامه مسیر گذشتگان پیش می رود. معیارهای ارزیابی در مورد کسی که به فتح قلّه ای تازه نائل می شود، قابل قیاس نیست با کسی که توان خود را برای رسیدن به تپه های پا خورده و تجربه شده، می آزماید و غلط ترین نوع نقد و نگاه همین است که چنین اثری را با شابلون ها و معیارهای متعارف بسنجیم و ارزیابی کنیم.

برای سنجش برخی از آثار باید مترها و مکیال های متناسب با خودش را ابداع و ایجاد کرد و چه بسا که یک اثر فاخر در جایگاهی قرار بگیرد که خودش بشود معیار و میزان و سنگ ترازو برای ارزیابی و توزین آثار دیگر، مثل نثر سعدی و نظم فردوسی که به مرور زمان در جایگاه ترازو و میزان نشسته اند.

در مورد فیلم محمد (ص) هم معدود کسانی که از موضع تخریب و تخطئه با اثر برخورد می کنند، به مرور زمان و با دیدن تحسین و تمجید دیگران، به تدریج تعدیل می شوند. یادم نمی رود آن زمان که آقای مجیدی، فیلم بچه های آسمان را ساخته بود، ‌برخی از دوستان مدعی و منتقد، در مجلات سینمایی، فیلم را به شدت تحقیر و تخطئه کردند و حتی گفتند که این فیلم در حد یک فیلم کوتاه ۱۶ میلیمتری هم قابل طرح نیست.

ما آن زمان در کانون پرورش بودیم و در جایگاه تهیه کنندگی فیلم خیلی متعجب شدیم، از این همه کم لطفی و بی انصافی دوستان گذشت تا اینکه فیلم در جشنواره های جهانی، به شدت مورد استقبال قرار گرفت و کمپانی میراماکس برای پخش به سراغ فیلم آمد و منتقدین شاخص و برجسته جهانی در تقدیر و ستایش از فیلم، داد سخن دادند و اکران فیلم در کشورهای مختلف با استقبال کم نظیر تماشاچیان مواجه شد و رکورد فروش فیلم ایرانی در بازار جهانی را با فاصله زیادی پشت سر گذاشت و … بعد از آن، همان مجلات، برای بچه‌های آسمان ویژه نامه منتشر کردند و همان منتقدین در تعریف و تمجید از فیلم داد سخن دادند. که البته نه مدحشان روی حساب بود و نه ذمشان.

گفته می‌شود که فیلم محمد (ص) با حمایت مستقیم مقام معظم رهبری ساخته شده این قضیه تا چه حدی صحت دارد؟ بله. دقیقاً همین طور است و به نظر من، این خبری نیست که بیان آن، محتاج تأمل و تردید یا ابا و امتناع باشد. بلکه به عکس، این حرکتی است که باید با صدای بلند اعلام شود. چرا که جدّی ترین پیام ها را برای سیاستگزاران و مدیران فرهنگی و هنری دارد. یکی از پیام ها به مسئولان نظام و سیاستگزاران و مدیران فرهنگی و هنری این است که افق نگاهشان را و همتشان را اعتلا ببخشند. دلشان را به کارهای کوچک و سبک خوش نکنند. ذائقه و سلیقه شان را رشد بدهند و در عرصه فرهنگ و هنر به کارهای ضعیف و متوسط راضی نشوند.

اگر در همه سال های پشت سر، یکی از مدیران و مسئولین فرهنگی کشور، از چنین دغدغه و ظرفیت و همّتی برخوردار بود و چنین گام بلندی را در عرصه فرهنگ و هنر برمی داشت، ایشان ناگزیر نمی شدند که مستقیماً به این عرصه ورود کنند.

در همه جای دنیا، سرمایه گذاری های سنگین در حمایت های جدّی برای کارهای عظیم و حرکت های ملّی و فراملّی صورت می گیرد. اما این سیاستگزاران و مدیران فرهنگی و هنری هستند که چنین مأموریتی را برعهده دارند. در خیلی از کشورها شهرداران، بانی اتفاقات بزرگ از این دست می شوند. اگر کسی بگوید که در کشور ما چنین بودجه ای در اختیار مدیران در این سطح نیست، یا بی اطلاع است، یا راست نمی گوید و شانه از زیر بار مسئولیت خالی می کنند. مشکل اصلی ما بودجه نیست. فقدان تفکر و دغدغه و همّت و مدیریت است. دولت ها می آیند و می روند و حرف می زنند اما قدم از قدم برنمی دارند، حتی دولت هایی که ادعای صبغه فرهنگی دارند.

حقیقتا آن قدری که دولت قبلی برای تخریب فرهنگ و هنر، برنامه ریزی و اهتمام داشت، دولت فعلی برای اصلاح و بازسازی آن ندارد. مشکل ما در بخش فرهنگ و هنر، قطعا فقدان بودجه نیست. بودجه های رسمی جای خود، فقط با مبالغی که طی چندسال اخیر، حیف و میل شده، ده ها پروژه جهانی از این دست می توانست به ثمر نشیند بی آن که کوچکترین آسیبی متوجه برنامه های عادی و روزمره شود. اگر چنین حرکتی صرفاً از منظر یک سرمشق عملی مورد توجه قرار بگیرد، و توسط مدیران و مسئولین فرهنگی و هنری، درک و عملی شود، برکات آن قابل احصاء نیست. درحالی که پیام های دیگری با همین درجه از اهمیت، از این حرکت قابل دریافت است.

یکی از آن پیام ها، کشیدن خط بطلان بر خط­کشی های سیاسی کودکانه است. ولی مخاطب آن، سیاست بازانی هستند که تحت لوای اسلام و انقلاب و با ادعای تبعیت از رهبری، فرهیختگان و هنرمندان را دسته بندی می کنند و مطابق تشخیص و سلیقه خود به آنها نمره قبولی و مردودی می دهند. بدون تعارف و مداهنه می توان گفت که فیلم عظیم و بی بدیل محمد (ص) محصول اعتماد مقام معظم رهبری، به هنرمند متعهد است.

پیام ایشان در این حرکت، برای کسانی که اهل درک و دریافت و صداقت هستند این است که: ذخایر فرهنگی و هنری کشور را نه تنها ردّ و طرد نباید کرد که باید زمینه و بستر را برای ظهور ظرفیت ها و قابلیت ها و خلاقیت ها و توانمندی هایشان، مهیّا و هموار ساخت. یکی از بزرگترین مصائب ما این است که هرکسی از راه رسیده،‌ شابلونی به دست گرفته و متأسفانه به قدر درک و فهم خودش، اهالی فرهنگ و هنر را دسته بندی و کدگذاری می کند و برهرکدام برچسبی از قبیل خودی و ناخودی و بیخودی و… غیره می چسباند و متاسفانه تر این که به اقتضای قدرت نفوذ و جایگاه و منصبش، در عمل هم برایشان تعیین تکلیف می کند.

هنرمند متعهدی که اصول و مبانی و باورها و عقایدش، محکم و استوار و خدشه ناپذیر است، چرا باید به خاطر اختلاف نظر سیاسی با من، متهم به بی دینی و نامسلمانی شود. ایرانی اندیشمند و فرهنگی و فرهیخته ای که به وطن خودش عشق می ورزد، چرا به خاطر اختلاف سلیقه با من باید ناگزیر به ترک وطن شود؟ اصلاً چرا همه باید در همه زمینه ها مثل من فکر کنند و تابع نگاه و نظر و سلیقه من باشند و اگر تن به تبعیت ندادند، محکوم و مطرود و منزوی شوند! اگر ما از ذخایر فرهنگی و هنری کشورمان استفاده نکنیم، پیش و بیش از آن که آنها متضّرر شوند، ما دچار خسران و زیان می شویم.

هنرمندی مثل مجید مجیدی، منحصر به فرد است. جایگزین و مشابه ندارد، قابل تکثیر نیست. وقتی بستر برای ظهور و بروز خلاقیت و توانمندی اش، فراهم شود، فیلم با شکوه و بی بدیل محمد (ص) خلق می شود.

اگر مجیدی باشد و ابزار کارش مهیا شود، فیلم بچه های آسمان هم هست، آواز گنجشک ها هم هست، پدر هم هست، بید مجنون هم هست ولی اگر مجیدی نباشد، و همه ابزار و امکانات باشد، هیچ اتفاق مهمی نمی افتد. هزارعامل دست به دست هم داده اند تا یک مجیدی پدید آمده، تاریخ سینمای ایران و جهان، یک مجیدی دارد، تاریخ موسیقی ایران و جهان، یک شجریان دارد، تاریخ ادبیات ایران، یک ابتهاج دارد، تاریخ هنرهای تجسمی ایران، یک فرشچیان دارد.

این مهم نیست که اگر هر کدام از این ها را با محملی و بهانه ای کنار بگذاریم به راحتی یا سختی بتوانیم مشابهشان را تولید و جایگزین کنیم. اگر از بانی فیلم محمد(ص) فقط همین یک پیام، دریافت و درک و عمل شود، بزرگترین تحولات در عرصه فرهنگ و هنر اتفاق می افتد.

این حرکت مقام معظم رهبری، یک پیام جدی هم برای هنرمندان و پدیدآورندگان آثار سینمایی و تلویزیونی دارد. کسانی که در پی تولید و پخش آثارشان مورد تشویق و تحسین مقام معظم رهبری قرار گرفته اند و آن پیام این است که تشویق و تقدیر ایشان از برخی فیلم ها و سریال های تاریخی و مذهبی، نه به معنای تأیید تمام و کمال آن آثار است و نه شاخصی برای سطح سلیقه و توقع ایشان. اگر بخواهیم به شاخصی برای سطح سلیقه و توقع ایشان برسیم، باید فیلم محمد(ص) را ببینیم که از بای بسم الله تا تای تمّت آن تحت نظارت و حمایتشان شکل گرفته.

البته بعید است که برخی از این دوستان، توان یا تمایل دریافت این پیام را داشته باشند.

و نکته دیگر اینکه: از نقش و یک عامل بسیار مهم و اساسی و تعیین کننده در این پروژه عظیم، نباید غافل بود و آن مدیریت و اجرای پروژه است. بهترین کارگردان ها، با برترین توانمندی ها، اگر مجری طرح یا مدیر اجرایی توانمندی را در اختیار نداشته باشد بسیاری از ایده ها و خلاقیت هایش به فعلیت نمی رسد و ظهور و بروز پیدا نمی کند. و اگر بخواهیم در شاکله سینمای ایران، سه مدیر اجرایی را نام ببریم که هم به لحاظ شناخت و تخصص و تجربه و هم به لحاظ قدرت اجرایی و توان مدیریتی و هم به لحاظ سلامت و مقبولیت، جایی برای تأمل و تردید نداشته باشند، بدون شک دو تای آنها، آقایان حیدریان و رضاداد خواهند بود.

این دو عزیز که به یقین از سرمایه ها و ذخایر سینمای ایران هستند، بهترین انتخاب برای مدیریت و اجرای این پروژه بوده اند. اساس این حرف، مبتنی بر گمان و تصوّر یا تعارف و مداهنه و اغراق نیست. چون از اولین روزهای تولّد این پروژه عظیم، شاهد و ناظر تکوین و شکل گیری و رشد آن بوده ام، به جرأت می توانم بگویم که توان مدیریتی لازم برای اجرای این پروژه، معادل پنجاه فیلم سینمایی متعارف بوده است یا ده سریال عظیم تاریخی.

با این حساب، حتی کسانی که بار مدیریتی اجرای فیلم ها و سریال های سنگین را با موفقیت به منزل رسانده اند، معلوم نبود که از عهده چنین پروژه فوق العاده ای بربیایند. و اما نکته آخر؛ پاسخ به یک شبهه یا سئوال محتمل: آیا رفاقت با مجید مجیدی، انگیزه نگارش این یادداشت نشده است؟ بله. من با آقای مجیدی رفاقت دارم. رفاقتی که عمری به درازای سی و چند سال دارد، رفاقتی که بخش آشکار آن خیلی کمتر است از لایه های قلبی و عمیق و باطنی آن.

من نه تنها این رفاقت را انکار نمی کنم که به آن می بالم و افتخار می کنم. اما انگیزه نگارش این یادداشت، رفاقت با مجید نیست، ارادت به پیامبر است و خضوع بی اراده و تعظیم بی اختیار در مقایل یک اثر هنری فاخر. یعنی دلیل ستایش و تمجید من نسبت به فیلم این نیست که فیلم، ساخته مجید مجیدی است. به عبارت دقیق تر، اگر هرکس دیگری غیر از مجید هم این فیلم را می ساخت، نگاه و ارزیابی و قضاوت من نسبت به فیلم،‌ همین بود یا هیچ فرقی نمی کرد. امّا و البته این که توفیق و افتخار نصیب مجید ما شده، خوشحالی ام را صدچندان می کند.

اجازه بدهید که در این مورد، باب یک شبهه دیگر را هم ببندم، با این توضیح که: رفاقت با مجید، موجب نمی شود که من نقاط ضعف فیلم را نبینم یا نقاط قوّت را پر رنگ تر ببینم. اتفاقاً از یک منظر، عکس این معنا صادق است. شناخت نزدیک از مجیدی، خواه و ناخواه، توقعم را بالاتر می­برد و سخت گیری ام را بیشتر می کند. اشکال و اشتباهی که به راحتی ممکن است از دیگران پذیرفته شود یا مورد اغماض قرار بگیرد، اگر مجیدی مرتکب شود، قابل پذیرش نیست. به دلیل توقعی که مجیدی طی سالیان دراز، نه فقط در ذهن من که در عموم مخاطبان و علاقمندان خود ایجاد کرده است. چنین توقع یا اعتباری، سرمایه مجید است در عالم هنر و طبیعی است که دوستان مجید، نسبت او از حساسیت بیشتری برخودار باشند.

نوشته یادداشت سیدمهدی شجاعی بر فیلم «محمد (ص)»/ دفاع از پروژه تازه مجیدی اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.