اما نام «علی ملاقلی پور» اولین بار بعد از حذف فیلم «قندون جهیزیه»، نخستین ساخته سینمایی او از سی‌و‌سومین جشنواره فیلم فجر، بر سر زبان‌ها افتاد. زمانی که فیلم او در میان انبوهی از آثار خنثی و کم‌مخاطب آن دوره از جشنواره، نتوانست به بخش مسابقه جشنواره راه پیدا کند و اعتراضات «علی ملاقلی پور» کارگردان آن نیز راه به جایی نبرد.

پس از آن در اردیبهشت سال ۹۴، زمانی که قرار بود برای اولین بار بخش بین‌الملل جشنواره فیلم فجر به صورت مستقل برگزار شود، نام «قندون جهیزیه»، در کنار آثاری چون «۳۶۰ درجه» سام قریبیان به عنوان راه یافتگان به این جشنواره اعلام شد تا بالاخره فیلم پسر رسول ملاقلی‌پور بتواند در جشنواره فجر حضور داشته باشد، هرچند که مخاطبان سینمای ملی فجر با بخش بین‌الملل آن به هیچ‌وجه قابل مقایسه نبود.

در هر حال، با گذشت چند ماه از برگزاری بخش بین‌الملل جشنواره فجر، در مرداد ماه سال ۹۴، نوبت به اکران «قندون جهیزیه» رسید. فیلم از همان ابتدا از سوی مخاطبان مورد توجه قرار گرفت و در دو هفته اول اکران، فروش بسیار خوبی داشت. اما پس از مدتی فیلم ملاقلی‌پور دچار حاشیه‌ای جدید شد و آن هم کاهش یافتن تعداد سانس‌های نمایش دهنده این اثر بود. موضوعی که اعتراض کارگردان «قندون جهیزیه» را پی داشت.

او در نخستین حرکت اعتراضی خود، با حضور در خیابان‌های اطراف پردیس «زندگی» که سرگروه اکران فیلم «قندون جهیزیه» بود، با پوشیدن تیشرتی منقّش به طرح پوستر این فیلم، شخصاً تراکت‌های تبلیغاتی آن را در میان مردم پخش می‌کرد. اقدامی که بازخورد زیادی در رسانه‌ها داشت و باعث شد تا توجه بیش‌تری به این اثر جلب شود.

اما اعتراض ملاقلی پور به همین جا ختم نشد و او در حرکتی قابل توجه در جریان مسابقه فوتبال میان منتخبان ایران و ستارگان جهان به میان زمین آمد تا بار دیگر توجه رسانه‌ها را نیز به اثر خود جلب کند و اولین «جیمی‌جامپ» سینمای ایران را به نام خود ثبت کند. حرکتی که منجر به بازداشت این کارگردان جوان شد ولی ساعتی بعد با پا در میانی سازمان سینمایی و مساعدت معاون اجتماعی ناجا، به پایان رسید تا او آزاد شود.

«جیمی‌جامپ» این کارگردان جوان، تبدیل به بمب رسانه‌ای سینمای ایران در آن مقطع شد که بحث‌های متعددی را در داخل بدنه سینما شکل داد. گروه زیادی از این حرکت ملاقلی‌پور در جهت احقاق حقوق ضایع شده از وی و اثرش، حمایت کردند و گروهی دیگر نیز با وجود اینکه او را صاحب حق می‌دانستند، چنین حرکتی را دور از شان یک کارگردان سینما می‌دانستند.

دامنه این بحث به فضای مجازی و میان مخاطبان سینما نیز کشیده شد و کمپینی در جهت حمایت از او و اثرش تشکیل شد. کمپینی که با شعار «حمایت از سینمای مستقل» تصاویر «جیمی‌جامپ» ملاقلی‌پور را بازنشر می‌داد و از اعضای خود می‌خواست با بازنشر گسترده این تصاویر و اخبار پیرامون آن از سینمای مستقل حمایت کنند.

در آن سوی میدان نیز، گروهی دیگر با قرار دادن این فیلم در مقابل فیلم «محمد رسول‌الله(ص)»، اعتراض ملاقلی‌پور را حرکتی در مقابله با اثر جهانی مجید مجیدی معرفی کردند. هر چند که کارگردان «قندون جهیزیه» پس از انتشار این شایعه در مصاحبه‌های متعددی آن را تکذیب کرد، اما در نهایت یک دو قطبی ناخواسته میان این دو اثر به وجود آمد که باعث بیشتر دیده شدن فیلم ملاقلی‌پور شد.

هرچند که حواشی پیش آمده برای «قندون جهیزیه»، مورد نظر سازندگان این اثر سینمایی نبوده است اما بدون شک در هر چه بهتر دیده شدن این اثر سینمایی تاثیر چشم‌گیری داشت تا آن‌جا که اثر به حاشیه رانده شده علی ملاقلی‌پور را با میانگین ۳۴ روز نمایش در سینماهای کشور تبدیل به سیزدهمین فیلم پرفروش سال ۹۴ کند. فیلمی که با هزینه ۹۵۰ میلیون تومانی تولید شده بود و در نهایت با رسیدن به رقم فروش یک میلیارد و سیصد میلیون تومان، توانست به عنوان اثری مستقل و غیردولتی از پس هزینه‌های تولید خود برآید تا دوستداران سینمای مستقل و قصه‌گو، به ساخت اثری جدید از پسر رسول ملاقلی‌پور بزرگ امیدوار باشند.

نوشته مرور مهمترین اتفاقات و حاشیه‌های سینمای ۹۴ در «سوره سینما»-۶/ «جیمی جامپ» پسر ملاقلی‌پور و ماجرای عجیب فیلم «قندون جهیزیه» اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

سوره سینما – به گزارش روابط عمومی پنجمین جشنواره فیلم مستقل خورشید، خسرو سینایی درباره سینمای مستقل گفت: اگر تعریف اولیه سینما را مشخص کنیم در اینصورت تعریف سینمای مستقل هم مشخص خواهد شد. از نظر من سینما یک ابزار است که هر ذهنی می تواند آنرا در جهت ذهن خود بکار گیرد و امروز با توجه به پیشرفت تکنولوژی با دوربین های دیجیتال و کوچک هم می توان اینکار را انجام داد.

وی ادامه داد: سینما می تواند تصمیم بگیرد که می‌خواهد هنر یا صنعت هنر باشد، در نهایت جایی که ذهن فیلمساز بتواند آنچه را که در ذهن خلاق شکل می گیرد به فیلم تبدیل کند پا به عرصه سینمای مستقل گذاشته است.

کارگردان «عروس آتش» افزود: فیلمساز باید انتخاب کند که آیا می خواهد تنها اثری را ارائه دهد و یا می خواهد کاری که در ذهنش می گذرد را به تصویر بکشد. سینمای مستقل سینمایی است که فیلمساز بتواند هرآنچه در ذهنش می گذرد را به فیلم تبدیل کند، در غیر اینصورت کارمند فیلمسازی خواهد بود.

وی با بیان اینکه باید فیلم و سینما را به عنوان ابزار ببینیم، گفت: لازم نیست همه چیز را دولتی ببینیم، گاهی ممکن است یک موسسه بخواهد درباره موسسه اش فیلمی ساخته شود و شما هم به اندازه تبحر خود فیلم می سازید، نتیجه فیلمی است که فیلمساز بر اساس تجربه و سفارشی که به او داده می شود ساخته شده، اما گاهی فیلم را اثری هنری می بینید و منتظر سفارش نخواهید بود و گاهی سینما را هنر صنعت می بینید که باید خرج کند و خرجش را برگرداند.

سینایی در ادامه خاطرنشان کرد: یکی از اشتباهات این است که سینما را مجموعه واحد می بینند درحالیکه چنین نیست. مگر کتاب را می توان مجموعه واحد دید؟ باید دید چطور به این ابزار سمعی و بصری توجه داریم و به آن نگاه می کنیم.

وی با بیان اینکه تجربه فیلمسازی کردن با فیلم تجربی ساختن متفاوت است، گفت: گاهی تجربه فیلمسازی نداریم و فیلمی را شروع به ساختن می کنیم، مانند کاری که مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی انجام می دهد. اما گاهی با ساختار متفاوت آثاری متفاوتی ساخته می شود و تجربه می کند که این ساختار متفاوت می تواند اثر قابل تعمقی را خلق کند.

سینایی همچنین گفت: در خلاقیت هنر جرات تجربه ضروری است و اگر نباشد کار به تکرار هنرمند و آثار او می انجامد.

وی ادامه داد: در تاریخ سینما فیلم هایی مانند سگ اندلوسی وجود دارد که برای اکران ساخته نشد و تنها به عنوان تجربه ماندگار شد. فیلم معروف همشهری کین هم از نظر ساختار طوری بود که تجربه تصویری بود که فیلمبردار آنرا شکل داد اما از نظر فروش خوب نبود و تنها در تاریخ سینما ماندگار شد.

وی خاطرنشان کرد: معتقدم بیشتر از آنکه به فکر زیربنای سینما باشیم به فکر برگزاری جشنواره هستیم، البته برگزاری جشنواره ها برای فیلم هایی که امکان نمایش عمومی ندارند، بسیار خوب است اما باید مقداری از این بودجه را در خدمت تربیت نسل جوان برای حرفه های دیگری که در گروه های سینمایی موثر هستند خرج کرد.

سینایی در پایان گفت: در سال بیش از ۷۰ فیلم سینمایی می سازیم و اغلب همه به فکر بازیگر و یا کارگردان شدن هستند و غافل هستند که به گریمور، مونتور، طراح صحنه و لباس و غیره که بتوانند در سطح بین المللی بدرخشند هم نیاز داریم.سینمای ما به طرز غم انگیزی فردی کار می کند و این برای آینده سینما خوب نیست ضمن اینکه باید درنظر داشته باشیم که فیلم های کم خرج در سطح دنیا موفق تر هستند.

«پنجمین جشنواره فیلم مستقل خورشید» بعنوان رویداد ویژه سینمای مستقل تجربه گرا دی ماه سال جاری برگزار می شود.

نوشته سینمای مستقل باید ذهن خلاق فیلمساز را به تصویر بکشد اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

سوره سینما- سارا سپاسیان: موفقیت یک فیلم محصول سینمای مستقل، «ماهی و گربه» ساخته شهرام مکری در جشنواره ونیز این سوال قدیمی بی جواب را دوباره به یاد آورد که اگر آثار خروجی این بخش از سینما ، به مذاق خارجی ها خوش می آید ، نظر منتقدان داخلی را جلب می کند ، مخاطب هم آن را می پسندد، پس چرا فروش بالایی نصیب این فیلم ها نمی شود؟ گذشته از آن، آیا عنوان «فیلم هنری » یا به قولی« فیلم مخاطب خاص» یک تعریف برای این اثر سینمایی به حساب می آید یا توصیفی به دنبال توجیه برای توضیح دادن اینکه چرا این دسته از فیلم ها نمی فروشند؟ با سعید ابراهیمی فر، مجید بزرگر و دانش اقباشاوی درباره همین موضوع صحبت کردیم.

فیلم های سینمای مستقل را در شرایط بد اکران می‌کنند و می گویند دیدی نفروخت؟!

سعید ابراهیمی‌فر درباره این موضوع توضیح داد: سینمای مستقل اصلا به چه معناست؟ سینمایی است که از جایی سفارش نمی گیرد و به لحاظ ذهنی استقلال دارد. سینمای مستقل ابدا تبلیغاتی نیست و در جهت تفکر خاصی حرکت نمی کند. از نظر تولیدی هم به شیوه ای مستقل و با سرمایه بخش خصوصی پیش می رود. روی پای خودش می ایستد و از بودجه بخش خصوصی استفاده می کند. با این اوصاف آیا در ایران سینمای مستقل داریم؟ اگر ۱۰۰ واحد پولی در سال برای سینما اختصاص می یابد چقدر برای بخش دولتی است و چقدر برای بخش خصوصی؟

وی افزود: به نظرم با در نظر گرفتن برخی تخفیف‌ها می شود سینمای مستقل را به گونه دیگری تعریف کرد. مثلا سینمای مستقل در کشور ما سینمایی است که با بودجه کم و حمایت اندک دولت کار می کند و از نظر محتوایی هم بیشتر به سینمای فرهنگی نگاه دارد تا سینمای تجاری. درباره حمایت دولت باید بگویم به هر حال یک امر لازم برای همه بخش های سینماست، اما سوال اینجاست دخالت به وجود آمده پیرو آن حمایت، به فروش بیشتر منجر می‌شود؟ سینمای مستقل یا نیمه مستقل کم و بیش از حمایت دولتی بهره‌مند می‌شود، اما بحث سر این است که بعد از تولید برای آن چه اتفاقی رخ می دهد؟ ما در اکران هم به حمایت نیاز داریم، اما مسوولان دسته بندی های خاص خودشان را دارند و سینماداران هم فقط به پر شدن سالن فکر می‌کنند.

ابراهیمی‌فر ادامه داد: در طول سال تعداد بسیار محدودی از فیلم های تولید شده با شرایط نسبی مطلوب اکران می شوند و ار تبلیغات شهری و … بهره مند هستند. برای فیلم های محصول سینمای مستقل هرازچندگاهی طرح های مختلفی ابداع می شود، اما جواب نمی دهد از ادامه مسیر باز می ماند. فیلم را بی سر و صدا اکران می کنند و بعد می گویند دیدی نفروخت؟

این کارگردان تاکید کرد: دولت یازدهم با شعار برقراری اعتدال آمده و به نظرم در عرصه سینما این اعتدال با افزایش سالن‌های نمایش و صرف بودجه ها برای تولید آثار محدود اما با کیفییت معنی پیدا می کند.  زمانی که صحبت از تولید سالانه ۳۰۰ فیلم می‌شود، صرف نظر از بحث کیفیت و مقبولیت، سوال من این است که برای نمایش این آثار هم فکری کرده اید؟ شاید بهتر باشد تعداد آثار تولیدی را کم کرد و هزینه ها را به تولید سالن اختصاص داد.

یک مقایسه آماری ساده ثابت می‌کند فیلم‌های خاص مخاطب زیاد دارند

مجید برزگر درباره همین موضوع بیان داشت: مشکل عمده سینمای مستقل، مسئله نمایش این آثار است. امروز فیلم های سینمای مستقل به تعداد کافی و لازم ساخته می شود، اما نقطه معیوب این چرخه، اکران آن و نحوه برقراری ارتباط با مخاطب است. بدون تردید سینمای مستقل مخاطب دارد و صرفا به این دلیل که از اکران خوبی بهره مند نمی‌شود، مخاطب این آثار با خبر نمی‌شود که این فیلم ها اکران شده اند. به عبارت بهتر اگر شرایط خوب اکران برای فیلم های سینمای مستقل نیز فراهم باشد، می بینیم که این آثار هم به قدر کافی پر فروش خواهند بود. گواه این ادعا «پله آخر» علی مصفاست. یا «چیزهایی هست که نمی دانی» ساخته فردین صاحب زمانی.

وی افزود: اگر با در نظر گرفتن تعداد و کیفیت سالن های اختصاص داده شده به فیلم های پر فروش و اینگونه فیلم ها و همچنین بازه زمانی نمایش آنها، دست به یک مقایسه ساده بزنیم، اتفاقا می بینیم که محصولات سینمای مستقل تا چه حد از مخاطبان جدی بهره مند است. فیلم های پرفروش سال در ۴۰ سالن پایتخت نمایش داده می شوند و فیلم های مربوط به سینمای مستقل تنها چند سالن معدود دارند. حالا اگر به عدد تماشاگران هر دو فیلم دست پیدا کنیم و اندکی با علم آمار آشنا باشیم، می فهمیم ادعای بی مخاطب بودن سینمای مستقل، بی اساس است. اخیرا شنیدم که رییس شورای صنفی نمایش اینطور گفت که مردم ما فیلم هایی از این دست را دوست ندارند. سوال من این است که چه کسی می تواند به جای مردم تصمیم بگیرد؟ من تاکید می کنم با آن مقایسه ساده ای که ذکر کردم، می شود فهمید تفاوت زیادی از نظر تعداد تماشاگر در سینمای مستقل و سینمای تجاری وجود ندارد. به نظرم دست هایی در پشت پرده وجود دارد که تمایلی به ارتقاء فرهنگی ندارد.

برزگر تاکید کرد: این نکته قابل توجهی است که حتی فیلم های پرفروش ما در تمام ژانرهای تخیلی و کمدی و ملودرام و … توانایی رقابت با نمونه های خارجی را ندارند، اما در سینمای مستقل فیلم های قدرتمندی داریم که می توانند با نمونه های خارجی خود همسان باشند. ما از دهه ۳۰ به بعد شاهد شکل گیری سینمایی در کشورمان هستیم که در طول سال ها به کندی رشد کرده، اما حرف های برای گفتن در سطح جهان داشته است. سینمای اورجینال ما همان سینمای مستقل ماست که توانسته در طول سال ها با آرامش به تولید فیلم بپردازد و کمتر از حمایت خاصی برخوردار باشد.  این سینما همیشه تلاش داشته مخاطب جدی خودش را جذب کند و هیچ وقت از اصول خودش کوتاه نیامده است.  سینمای بدنه ما اغلب مسائلی غیرسینمایی را دستاویز قرار داده تا بتواند بفروشد، اما سینمای مستقل همواره به قابلیت های خودش تکیه داشته است.

وی بیان داشت: اهالی سینمای بدنه که خیلی مواقع از پایبندی به تعریف خودشان از موجودیت خودشان هم ناتوان مانده اند، اینطور عنوان می کنند که ما برای همه مردم فیلم می سازیم، اما سینمای مستقل اتفاقا تاکید دارد که بخش خاصی از جامعه مخاطب اش هستند و این تفاوت در نگاه از فرم و اجرای آن هم پیداست. البته سینمای مستقل بسیار خرسند می شود اگر تماشاگری از میان مخاطب عامه داشته باشد، اما هدف اصلی خود را بر گروه خاصی از جامعه متمرکز می کند. امروز فیلمی مثل «تایتانیک» در دورترین نقاط ایران هم مخاطب داشته و شاید عکس دی کاپریو روی تی شرت یک روستایی هم باشد. چنین سطحی از فراگیری را هرگز هیچ فیلم ایرانی تجربه نکرده است. ما اصلا سینمای صنعتی نداریم، اما سینمای مستقلی داریم که می تواند نجات بخش کل سینمای ایران باشد.

این کارگردان خاطرنشان کرد: فرض بگیریم از ۷۰ فیلم تولیدی در سال ۶۰ مورد، مربوط به سینمای تجاری باشند و فقط ۱۰ عنوان موضوعات هنری را در بر بگیرد و در حقیقت مربوط به سینمای مستقل باشد. حال از این ۶۰ فیلم شاید ۵۵ مورد ضرر کنند، اما ۸ مورد از ۱۰ فیلم غیرتجاری معمولا موفق شده اند، به این معنی که در جشنواره های خارجی درخشیده اند یا مورد قبول منتقدان واقع شده اند. به همین دلیل است که می گویم باید این آمارهای نگران کننده را جدی گرفت و به سینمای مستقل به عنوان ناجی سینما بهای بیشتری داد. خیلی تاسف آور است که بخش زیادی از انرژی و هزینه و نیروی انسانی و منابع مالی صرف شود و خروجی قابل قبولی عایدمان نشود.

کیارستمی فیلمسازی است که در دهه ۷۰ عمر خودش، همچنان سرپاست و از چابکی ذهن بهره مند است. همانند او در این سینما کم نداریم. به نظرم اگر دولت تصمیم بگیرد هزینه تولید ۲ فیلم فاخر را به تولید ۲۰ فیلم مربوط به سینمای مستقل اختصاص دهد و شرایط اکران آنها را هم فراهم کند، مخاطب در یک بازه زمانی مشخص با آثاری مواجه می شود که نگاه او را به سمت تازه ای از سینما معطوف می کند. در این حالت است که سینمای ایران می تواند پوست بیندازد. شما توجه کنید که در ایران حتی فیلم های هلند و کره و برزیل و … هم به میزان بالایی مخاطب دارند. این امر از فروش بالای دی وی دی ها پیداست. به طور قطع مخاطب این آثار می تواند مخاطب فیلم های سینمای مستقل کشور خودمان هم باشد ، چون ذائقه ها شباهت دارد. اگر نیمی از تماشاگران فیلم های خاص خارجی به تماشای فیلم هایی مثل «ماهی و گربه» شهرام مکری و «پرویز» ما بنشینند، آثار ما هم پرفروش می شود.  شاید مثلا از «پرویز» من کسی سرخورده شود، اما حد اقل این وسوسه پررنگ می شود که باز هم به تماشای آثاری از این دست بنشینند و اینطور می شود که این سینما رفته رفته جان بگیرد.

سینمای مستقل با وجود کیفیت، محو می شود چون محلی برای عرضه نیست

دانش اقباشاوی کارگردان فیلم سینمایی «تاج محل» گفت: سینما به واسطه صنعت-هنر بودن یک کالا به حساب می‌آید. درست مثل هر تولید ملی دیگر. شما حتی می توانید کفش ملی را در نظر بگیرید. زمانی این مدل از کفش را می‌شد در سرتاسر ایران پیدا کرد، اما امروز کالای خارجی جای آن را پر کرده است. سینمای مستقل هم چنین بلایی سرش آمده است. وقتی یک کالای ملی حتی با کیفیت بالا تولید شود، اما محلی برای عرضه آن وجود نداشته باشد، محو می‌شود.

وی افزود: امروز بسیاری از سینماهای شهرستان ها تعطیل شده‌اند و در تهران هم سینماها ادر مناطقی خاص رونق نسبی دارند. مناطق پایین تر شهر تهران و حتی شهرهای دیگر کشور، هر چه از مرکز دور بشویم، سالن سینما به معنای درست ندارند. در تهران هم هزینه تماشای یک فیلم برای یک خانواده ۴ نفره شامل هزینه رفت و آمد، بلیت و … مبلغ قابل توجهی می شود که واقعا برای یک خانواده کارگر یا کارمند زیاد است. تازه اگر چنین قشری همت کنند و به سینما بیایند، مخاطب فیلم‌های تجاری هستند و نه محصولی از سینمای مستقل.

این فیلمساز جوان ادامه داد: پیشنهاد من این است که هر چه بیشتر بستر عرضه فیلم ها را برای اکثریت ممکن مردم فراهم کنیم تا سلایق مختلف خفته مردم بیدار شود و سینماگران هم از چگونگی و میزان تنوع آن آگاه شوند. بخشی از نظام جمهوری اسلامی ایران که حمایتگر سینماگران است، لزوما دولتی نیست و مثال من در اینجا حوزه هنری است. این مرکز واقعا ما را حمایت کرد و الحق دخالتی در کار من نداشت. موضوع مهم در عرصه سینمای مستقل اصلا تولید آن نیست. موضوع این است که هنگام پخش، مافیای سینمای تجاری قد علم می کند.

کارگردان فیلم «تاج محل» افزود: فیلم‌هایی که به اتکای حاشیه هایی مثل تقلید لهجه قومیت های مختلف سعی در ایجاد جذابیت دارند. سینمای بخش خصوصی هم امروز در دست کسانی است که پیش از انقلاب اهداف دیگری را دنبال می‌کردند و به نرخ روز نان می‌خورند.زمانی بزرگان سینمای ما فیلم می‌ساختند و چرخ کارشان می چرخید چون شرایط عادلانه اکران وجود داشت، اما امروز چطور؟ الان فیلم های غیرمستقل اما استاندارد و با کیفیت هم فروش خوبی ندارند، چه برسد به نتایج زحمات ما در سینمای مستقل. از طرفی برای تولید فیلمی که بیشتر به سینمای مستند تنه می زند تا داستانی مبلغ کلانی به عنوان دستمزد بازیگر کنار گذاشته می‌شود، چون از چهره ها استفاده کرده است. این رویه به کدام سرمنزل مقصود خواهد رسید؟

***

داستان سینمای مستقل همچنان ادامه دارد. با روی کار آمدن دولت یازدهم و تغییرها در سازمان سینمایی چشم بسیاری از سینماگران غیروابسته به سیاست‌گذاری‌های سینمایی است. سینمای مستقل که در هشت سال گذشته بیشترین ضربه‌ها و دشواری‌ها را تحمل کرده، اندکی فضای باز و فرصتی برای دیده شدن و در معرض قضاوت مخاطب قرار گرفتن می‌خواهد. خونی که در رگ‌های این سینما جریان دارد، هنوز تاره است.

نوشته مشکل اصلی سینمای مستقل نبود سالن است/ جای خالی مخاطب اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

سوره سینما- کیانوش نژاد: ابوالفضل جلیلی بیشتر به ساخت آثار مستند با رگه‌های اجتماعی شناخته شده است، اغلب فیلم هایش غیر تجاری و در نوع سینمای مستقل بوده است. او یکی از شاخص ترین سینماگران ایرانی در دهه ۶۰ است که آثارش برای مخاطب خارجی بسیار جذاب بود. سوره سینما در مورد سینمای مستقل و ویژگی های این نوع سینما گفتگویی با او داشته که خواندنش خالی از لطف نیست.

اصطلاح سینمای مستقل از کی در کشور ما باب شد و معنای فراگیرش در سینمای ما چه چیزی می تواند باشد؟

ابوالفضل جلیلی: به نظر من سینمای مستقل در کشور ما از وقتی افتتاح شد که آقای بصیر نصیبی کلوپ سینمای آزاد را باز کرد که این کلوپ قبل از انقلاب برای تلویزیون کار می کرد و فعالیتش مثل سینمای جوان امروز بود البته با این تفاوت که زیر نظر تلویزیون کار می کرد. در ادامه کارگردان هایی مثل پرویز کیمیاوی، کامران شیردل، فریدون رهنما، ناصر تقوایی و امثال این‌ها کارشان را در این نوع سینما شروع کردند.اما تعریفی که خود من از سینمای مستقل دارم این است که در واقع ما در اینجا سینمایی که سوژه های متفاوت را بتواند با بودجه های کم و با مشقت کار کند و اکران خوبی هم نداشته باشد را می توانیم سینمای مستقل بنامیم.

در صورتی که به نظر من سینمای مستقل سینمایی باید باشد که دولت از آن حمایت کند و هدفمند هم باشد؛ یعنی مثلا فرض کنید که اگرمن در زمینه عرفان تلاش می کنم و کار می کنم و دلم می خواهد یک سینمای عرفانی، اسلامی خوب بتوانم به وجود بیاورم که هم محتوای خوبی داشته باشد و هم در دنیا مشتری خوبی داشته باشد دولت از آن حمایت کند.

اصولا فیلم مستقل دارای چه ویژگی هایی است؟ و فیلمساز مستقل کیست؟

فیلم مستقل فیلمی است که در واقع فیلمساز می خواهد یک سری سوژه های جدید و افکار نو را تجربه کند مثلا فرض کنید وقتی ما می رویم برای فیلم عرفانی تلاش هایی می کنیم خب اولین چیزی که مطرح است این است که دنیا این مسئله را نمی شناسند و سوالشان این است که فیلم عرفانی- اسلامی یعنی چه؟

خب وقتی ما این فرصت را برای معرفی این فرهنگ داریم باید دولت سرمایه گذاری کند؛ سرمایه گذاری مالی یک طرف ماجراست و طرف دیگر سرمایه گذاری فکری است که این دومی بسیار مهم است. البته که ما از طرف دولت کمک های خوبی دریافت می کنیم منتها تا امروز این کمک به خودی ها انجام شده است، آن هم نه برای فیلم عرفانی بلکه برای فیلمی که صرفا ظاهرش اسلامی باشد که مثلا فلان مدیر و مسئول اگر ایرادی به خرج بیت المال برای فیلم گرفت آن طرفی که این هزینه ها را کرده است بگوید ما برای فیلم های اسلامی این کار را کرده ایم.

اما برای ما هیچ وقت کمک نکرده اند که البته این را بگویم در نهایت فقط پول نیست که متوجه این نوع سینماست که مثلا اگر چند میلیارد پول در اختیار من بگذارند و من بروم فیلم عرفانی تجربه بکنم حتما اتفاق خوبی افتاده است. به نظرم این کافی نیست و ما باید از انسان های عارف مملکت خودمان مثلا علامه طباطبائی و … استفاده کنیم، خب من به ایشان و امثالهم دسترسی ندارم و باید شرایطی فراهم شود که این ها در اختیار فیلمسازان قرار گیرند و قبلش بودجه برای این موضوع تعیین کنند که فیلمساز بتواند مشاوره‌های خوبی برای فیلمش از آدم های اهل فن داشته باشد و با آن ها گفت و گو کند و در نتیجه این بینش فیلمساز است که بالا می رود که نتیجه اش می شود فیلم های خوبی که به آن دسترسی پیدا می کنیم و آن موقع می توانیم به عنوان سینمای اسلامی از کشور ایران فیلمی ارائه بدهیم.

بحث اکران فیلم های مستقل هم بسیار مهم است، موافقید؟ چه پیشنهادی برای اکران فیلم های مستقل دارید؟

در تمام دنیا اکران خوب یک فیلم مستقل خیلی مهم است؛ من اولین باری که می خواستم فرانسه کار بکنم می گفتند هر سوژه ای که دلت می خواهد کار بکن ولی برای ما مهم این است که بیننده جلوی سینما صف بکشد، اعتقاد داشتند که اگر فیلم خوب ساخته شود آدم‌ها صف می کشند و تفکر تو را در فیلم می بینند ولی اینکه فیلم فروش نکند هر چقدر هم فیلم تو خوب باشد بی ثمر می ماند و دیده نمی شود.

در فرانسه جایی مثل سینماتیک وجود دارد که فیلم های مستقل به نمایش در می آید، در ایران هم موزه هنرهای معاصر مناسب است که در درجه اول یک سری آدم بتوانند بدون اینکه بلیت گران بخرند فیلم های مستقل دنیا را ببینند، منتقدین آن ها را نقد کنند و در مورد فیلم یک فضای نقد و بحث به وجود بیاید تا مخاطبین آشنا شوند بعد به فکر اکران فیلم های خودمان هم باشیم، ولی این شناخت ضروری است و در این شرایط است که بیننده ما خوب تربیت می شود و هدفمند به سینما می رود اتفاقی که امروز نمی افتد.

سینمای مستقل در اروپا و هالیوود به فیلم هایی اطلاق می شود که خارج از استودیوها و کمپانی های مهم فیلمسازی با بودجه های شخصی و اغلب کم ساخته شود و به گونه ای تقابل با سینمای تجاری است اما در سینمای ایران وقتی حرف از بودجه فیلم می شود باید بپذیریم که ما فاقد استودیوها و کمپانی های سرمایه گذار فیلم هستیم و همه فیلم هایمان درگیر این بحث مالی هستند پس تفاوتی از این لحاظ با سینمای مستقل نداریم، موافقید؟

ببینید اینکه در اروپا و آمریکا از استودیوها و کمپانی ها به بیرون زدند و در خیابان ها شروع به فیلمسازی کردند سینمای مستقل نبود و سینمای آوانگار بود امثال آدم هایی مثل تروفو، گدار، لینچ و … کارهایی انجام دادند که به نظرم سینمای آوانگارد است و نه سینمای مستقل که به آن معمولا می گویند.البته الان که دیگر به آن صورت فیلم هایی از اینگونه ساخته نمی شود و معنایش فرق می کند. نکته بعدی این است که من از دید اسلامی می گویم و به دیدگاه اروپایی و آمریکایی کاری ندارم که خب یک سری از چیزها را از آن ها می شود برداشت کرد ولی یک سری دیگر را نه!

مثلا من به دنبال یک سینمای عرفانی بودم و خب تا حد و اندازه شعور خودم کارهایی کرده ام، به نظرم با پول در سینمای مستقل کاری پیش نمی رود و ما باید اول فیلمساز هنرمند تربیت بکنیم و بعد فیلم خوب بسازیم که ما این را نمی دانیم و فکر می کنیم که پول می تواند راهگشای همه چیز باشد.در زمینه مالی هم مثلا در کشور فرانسه به من خیلی کمک می کنند؛ یک مرکز ملی سینمایی در فرانسه است که برای کلیه فیلمسازانی که در دنیا می خواهند فیلم مستقل بسازند امتیازاتی را قائل هستند و این مرکز مزیتش این است که نه تنها برای فیلمسازان فرانسوی این نوع کمک وجود دارد بلکه چه بسا بیشتر به فیلمسازان کشورهای مختلف بها می دهند؛ مثلا من برای فیلم ابجد از این مرکز کمک گرفتم و یا از کشور هلند برای فیلم گل یا پوچ کمک گرفتم و بخشی از هزینه ها را تامین کردم.

در مورد فرق کردن سینمای مستقل با سینمای دیگر به نظرم این موضوع ریشه ای تر است و در واقع هیچ وقت سوالی را مطرح نمی کنند که چرا یک فیلم مستقل فروش نمی کند؟ چرا یک فیلم مستقل در اکران موفق نمی شود؟ ولی مثلا دلیلشان این است که چون فیلم علیه سینمای تجاری ساخته شده است پس فروش نکرده است، خب اینکه دلیل نشد، اگر این طوری است که دوستان می گویند پس ما هنوز باید مطرب و مطربی را بیاوریم چون از همه بیشتر فروش می کند.

بحث تهیه کنندگی و سرمایه گذاری در سینمای مستقل چگونه است؟ اصلا آیا کسی رغبتی می کند با توجه به عدم توجه به اکران این گونه فیلم ها و مشکلات دیگر در حین ساخت فیلم به این سمت بیاید؟

به نظر من برای سینمای مستقل اصلا تهیه کننده شخصی نمی تواند وجود داشته باشد و کسانی که در زمینه سینمای مستقل فیلمسازی می کنند نباید توقع داشته باشند. من اگر یک تهیه کننده شخصی بیاید و خواهان همکاری با من شود حتما به او می گویم که فیلم من به درد تو نمی خورد و تو را ممکن است برشکست بکند. مطمئنا باید در این زمینه دولت ها کار بکنند؛ در اروپا هم هیچ کسی به طور شخصی پول نمی گذارد و آن قدر برنامه ریزی ها و سیستمشان درست است که قبل از اینکه فیلم شروع بشود فیلم را از طریق کانال‌های تلویزیونی، رسانه های تصویری و … پیش فروش می کنند و این بخش اکران در آن جاست که پول را می دهند. فکر می کنم در زمینه سینمای مستقل فقط در آمریکا و ایران است که تهیه کننده به طور شخصی سرمایه گذاری می کند وگرنه در اروپا کسی این کار را انجام نمی دهد و در کشور ما هم به نظر من باید مثل اروپا سرمایه گذاری انجام شود.

در سینمای اروپا و آمریکا پرداختن به مسائل جنجالی و بحث برانگیز جزوی جدانشده از سینمای مستقل است، در ایران هم به نوعی در تعریف سینمای مستقل این موضوع اهمیت دارد، فکر نمی کنید به خاطر مفاهیم و مضامین این موضوعات است که کسی ریسک این را نمی کند وارد این مسائل شود و در نتیجه این نوع سینما هم رشد نمی کند؟

نه، به نظرم بیشتر این عدم رشد به خاطر این است که آدم هایی در این زمینه تربیت نکرده ایم و تعریف درستی از این سینما ارائه نداده ایم، مثلا همین چند وقت پیش یک دوست رزمنده ای با من صحبت کرد که می خواهم راجع به عملیاتی فیلم سینمایی بسازم و بعد من سوال کردم که داستان این عملیاتی که در ذهنتان است را برایم تعریف کنید و وقتی تعریف کرد متوجه این موضوع شدم که داستانش بسیار عاطفی، انسانی و عرفانی است و بعد به این دوست عزیز گفتم شما نباید توقع داشته باشی که فیلم سینمایی از این موضوع ساخته شود ودر گیشه هم موفق باشد و خرجش هم در بیاورد و به او گفتم که فیلم تو جنگی نیست و فیلمت روایت رزمنده جمهوری اسلامی است که باید از دولت برای ساختش کمک بگیری و یک فیلم متفاوت ساخته شود که بتواند محتوای داستان شما را برساند و وقتی بالاخره قبول کرد و برای سرمایه گذار اقدام کرد یک روز گقت که کسی حاضر نیست سرمایه گذاری کند و ترجیح می دهند در فیلم جنگی کار کنند.

ما هنوز یک فیلم جنگی خوب نساختیم و در زمینه سینمای عرفانی اولین فیلم بعد از انقلاب را واروژ کریم مسیحی ساخت، سپس دومین فیلم «نار و نی» سعید ابراهیمی فر است و آخرین فیلم هم «رقص خاک» بنده. البته از بین فیلم هایی که در زمینه عرفان من دیده‌ام این ها را انتخاب می کنم ممکن است یک سری فیلم خوب دیگه هم ساخته شده باشد که من ندیده ام ولی در هر صورت تعدد کارهای خوب کم است و به نظرم ما اگر آدم هایی داشته باشیم که خوب تربیت بشوند می توانند وارد مفاهیم و مسائل این نوع سینما بشوند.

در حوزه سینمای دینی هم ما به خاطر این نوع نگاه ضربه دیده ایم، موافقید؟

به هر حال یک مقدار خیلی زیاد از این مسائل به خاطر مسئولانی است که تا به حال کاردان نبودند و وقتی فیلمی قرار است در حوزه دینی ساخته شود آن قدر سخت گیری نمی شود و راحت پول خرج می کنند در صورتی که کسی فیلم مذهبی باید بسازد که به مذهب اعتقاد داشته باشد، بخشی از کسانی که فیلم های مذهبی می سازند اعتقادی به مذهب ندارند. من چند سال قبل، پیش آقای مهندس بهشتی رفتم که امیدوارم دوباره ایشان یک مسئولیت در ارشاد و یا سینمای این مملکت بگیرد، وقتی از ایشان پرسیدم که می خواهم یک فیلم بسازم مثل اشعار حافظ ماندگار شود ایشان جواب دادند که سخن که از دل بر آید، لاجرم به دل نشیند و وقتی این شعر از حافظ را خواندند من تصمیم گرفتم بروم چون جوابم را گرفتم، به نظرم ما از این جور آدم ها در هنر و فرهنگ این مملکت کم داریم.

این فضای فیلم مستقل به دنیای فیلمسازان کوتاه ما و نگرش آن ها هم سرایت کرده است، فکر می کنید چقدر این موضوع می تواند به آینده این نوع سینما کمک کند؟

بله، به نظرم اگر حمایت بشود این اتفاق می افتد، یک موقع است که شما یک حرفی دارید که در ده دقیقه فیلم می گنجد و یک موقع حرفی دارید که در قالب یک ساعت فیلم می گنجد فرقی نمی کند چون جفتش سینماست منتها معمولا بچه هایی که فیلم کوتاه می سازند اشکالشان در این است که فیلم کوتاه می سازند که نمونه ای باشد که بتوانند فیلم بلند بسازند.در دنیا اینگونه نیست؛ خیلی از فیلمسازان بزرگ حتی فیلم کوتاه می سازند و این قضیه برایشان جدی است و هیچ لطمه ای به فیلمسازی اشان هم وارد نمی شود.

نوشته جلیلی: فیلم جنگی خوب نساخته‌ایم/ گرایشم سینمای عرفانی بود اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.