اهمیت خانواده و حفظ حریم و امنیت روحی و جسمی و فکری آن همیشه یکی از سرفصل های حکومتی کشور ما در همه ادوار بعد از انقلاب بوده است و از همین رو سینما به عنوان بزرگ ترین و گسترده ترین و استراتژیک ترین هنر صنعت کشور، نگاه و اهتمام خاصی به خانواده دارد. خانواده ای که سال هاست هویت و چهره اصلی خودش را در سینما گم کرده و با این تغییر رنگ و روی مخاطب را هم پس زده و حاصلش این شده که بیش از ۸۸ درصد مردم به سینما نمی روند ! یعنی فاجعه!

در چرایی این فاجعه حرف و سخن بسیار است اما در ساده ترین پاسخ باید صادقانه بگوییم که فضای سالن های سینمایی بعضا، ناسالم است، امنیت اخلاقی در آن ها وجود ندارد و از همین رو خانواده ها نمی توانند به سینما بروند؛ یک خانواده می خواهد در فضایی سلامت به سینما برود و با شرایط موجود خانواده ها راضی نمی شوند به سینما بروند. اینکه بنا به اعلام وزیر ارشاد بیش از ۸۸ درصد مردم به سینما نمی روند نشان از انتقاد جدی مردم نسبت به وضعیت تولیدات و سالن های سینما دارد و این وظیفه متولیان امر است که ترتیبی بدهند تا همه مردم که اعتقادات قوی دینی دارند بتوانند از مواهب سینما بهره مند شوند.

سینما باید مکانی امن برای خانواده ها باشد، اما متأسفانه ما اغلب در سالن های سینمایی به خصوص سینماهای معروف و بزرگ با وضعیتی مواجهیم که گویا در جامعه اسلامی نیستند.

همچنین، مدیران سالن های سینما از آنجا که تنها در پی کسب درآمد و فروش بیشتر گیشه شان هستند توجهی به این مسائل غیراخلاقی و ضددینی و غیرعرفی ندارند و تنها به نصب یک تابلوی«رعایت حجاب اسلامی الزامی است» بسنده کرده اند در صورتی که تابلو ملاک نیست و باید شرایطی الزام آور برای همه افرادی که به سالن های سینما می روند وجود داشته باشد تا سینما جولانگاه حضور افراد بی اخلاق نشود.

همچنین، جا دارد از تولیدات بی ارزش و سخیف سینمایی انتقاد کنیم. فیلم های سینمای که مردمی نیستند، و از محتواهای ناسالم برخوردارند، ما با یک سری کمدی های سخیف و مبتذل در سینما روبرو هستیم که در آن ها شوخی های بی پروای جنسی و… رواج دارد، معلوم است که خانواده ها نمی توانند چنین فیلم هایی را ببینند، ما چطور می توانیم انتظار داشته باشیم که خانواده ها به تماشای این نوع فیلم ها بروند؟مضافا، اینکه بسیاری از فیلم های سینمایی فاقد عنصر تشویق به زندگی و ازدواج هستند و بر عکس مملو از نشانه های ضد خانواده و پردافعه نسبت به پیوند زناشویی هستند.

بدنه جامعه باید بتواند با سینما ارتباط خوب برقرار کند، فیلم هایی در سینما باید باشد که حرف دل مردم را بزند. سینمای فعلی با استقبال مردمی مواجه نمی شود و ای کاش متولیان و سیاست گذاران فرهنگی کمی احساس خطر کرده و تدبیری جدی و ویژه برای رفع این معضل مهم داشته باشند.

نوشته به بهانه روز ازدواج/ سینما و خانواده؛ پناهی که امن نیست اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

سینمای‌مان قانونمند نیست

جبار آذین: همانطور که خانم دکتر اشاره کردند ضرورت ایجاد کارگروهی به نام خانواده پژوهشی در حوزه سینما حس می شود. این مساله بسیار مهم است و کاش اجرایی شود اما متاسفانه به دلایل مختلفی این اتفاق نخواهد افتاد و اگر هم اتفاق بیفتد صرفا جنبه نمایشی خواهد داشت. سینما برای آنکه ملی، مردمی و خانوادگی شود موانع بسیاری پیش رو دارد. ما در کشورمان سینمای ملی نداریم. البته در چندین اثر سینمایی سعی شده است که ویژگی های ایرانی لحاظ شود اما کلیت سینمای‌مان فاقد چنین ویژگی است. مهم ترین مانع  بر سر سینمای ما برای ملی و مردمی و خانوادگی شدن این است که اساسا سینما در کشور ما قانون تبیین شده ای ندارد. در قانون اساسی ما کلا چند خط در مورد سینما نوشته شده که در آن به کاربردها و ویژگی های سینمای ملی اشاره ای نشده است. آنچه که در کشور ما به عنوان قانون در سینما تعریف شده است کاملا سلیقه ای است. در واقع سینما در کشور ما قانونمند نیست و به همین دلیل این سینما به بازار مکاره شبیه شده است که هر کس در آن ساز خود را می زند. کسانی کرسی‌دار سینما شده اند که پیش از آنکه منتخب فرهنگ و هنر باشند، منتخب سیاست هستند. مدیران فرهنگی ما از میان سیاسیون انتخاب می شوند و با تغییر هر دولت وزرا نیز عوض می شوند و در وزارت ارشاد که متولی قانونی سینمای کشور است دگرگونی به وجود می اید. بعضا، دیده ایم افرادی رئیس سازمان سینمایی می شوند که حتی از کنار سینما عبور نکرده اند و هیچ دانش سینمایی یا هنری ندارند. خب چنین فردی چه دستاوردی برای سینما خواهد داشت؟

الناز نعمتی: ممکن است بسیاری از کارگردان ها همانطور که خانم دکتر فردوسی اشاره کردند از ممیزی گله کنند و واقعیت هم این است که ممیزی در سینمای ما دست و پا گیر است و وقتی هم کارگردان ها به مسایل اجتماعی و معضلات خانوادگی می پردازند به سیاه‌نمایی محکوم می شوند.

جبار آذین: بحت ممیزی و خط قرمزهایی که در سینمای ما وجود دارد برخواسته از یک تعریف قانونی و تخصصی نیستند. مدیران بر اساس سلیقه خود به هنر و سینما نگاه می کنند و این موضوع هنرمندان را دچار سردرگمی کرده است. فیلمی در دهه هفتاد تولید و حتی اجازه اکران پیدا نمی کند، در دهه هشتاد از تلویزیون پخش می شود. این موضوع نشانگر آن است که ما در سینما حتی در مورد سانسور هم سازوکار مشخصی نداریم.

متولی قانونی سینما در کشور ما همانطور که اشاره کردم وزارت ارشاد است اما سینما در کشور ما ملوک الطوایفی اداره می شود و هرکس ساز خود را می زند. وزارت ارشاد قوانین خود را دارد، حوزه هنری و تلویزیون هم قوانین خاص خود را دارند.

ما در سینما کمبود سوژه یا کارگردان‌هایی که به مسایل جامعه و خانواده بپردازند کم نداریم. برخی از فیلم‌های خانم ها رخشان بنی اعتماد، پوران درخشنده و تهمینه میلانی آثاری درخشان در زمینه آسیب شناسی جامعه هستند. فیلم «هیس دخترها فریاد نمی زنند» یک اثراجتماعی قابل تامل است که حرف‌های ناگفته جامعه را بدون شکستن هنجارها و خطوط قرمز بیان کرده و به درستی به خانواده ها هشدار می دهد. البته من قبول دارم که سانسورهای سلیقه ای موانع زیادی برای کارگردان ها ایجاد می کند.

در مورد سیاه نمایی که عنوان کردید هم باید بگویم متاسفانه سینمای اجتماعی ما حد وسط ندارد. به این معنا که در برخی از فیلم ها آنقدر فقر و فلاکت و بدبختی نشان داده می شود که مخاطب زده می شود و در برخی آثار همه چیز گل و بلبل نمایش داده می شود که این هم واقعیت ندارد. یک فیلم اجتماعی خوب هرگز نگاهی تک بعدی به جامعه و خانواده ندارد. به این معنا که در کنار نشان دادن فقر و سیاهی ها باید نگاه امیدوار و ایمان مردم نیز بازتاب پیدا کند. چرا در کنار فقر، نعمت در کنار بی ایمانی، ایمان و در کنار جهل، علم نشان داده نمی شود؟ نتیجه نگاه های تک بعدی می شود تلخی فزاینده ای که به جامعه تزریق می شود آنهم جامعه ای که در برهه زمانی فعلی دچار مشکلات است و با گرانی و مسایل دیگر دست و پنجه نرم می کند.

خانواده‌ها نیاز به تماشای فیلم‌هایی دارند که زیربنای آنها تعلیم و تعلم باشد

سیما فردوسی: خانواده ها به شدت نیاز دارند فیلم هایی را تماشا کنند که زیربنای آنها تعلیم به کودکان و نوجوانان باشد چراکه اغلب خانواده ها در مورد نوع رفتار با بچه ها مشکل دارند و سردرگم هستند. خانواده ها نمی دانند در این موارد باید از چه کسی سوال کنند و چه منبعی داشته باشند. گاهی به برنامه های ماهواره ای و گاهی به کتاب‌هایی متوسل می‌شوند که در غرب نوشته شده و با سبک زندگی ما سازگار نیست. اگر بخواهیم ریشه ای کار کنیم و بزه کاری و اعتیاد و خشونت و به بیراهه رفتن نوجوانان را کاهش دهیم چاره ای نداریم جز تعلیم و تربیت که می‌توانند در فیلم‌های خانوادگی لحاظ شوند.

اگر خانواده‌ها بدانند پشت یک فیلم تحقیق و مشاوره و پژوهش وجود داشته با خیال راحت به آن فیلم استناد کرده از آن می‌آموزند. خانواده ها مدام از ما می پرسند که چگونه باید با فرزند نوجوان خود برخورد کنند. آیا اجازه دهند شب دیروقت به منزل بیاید؟ آیا باید او را محدود کنند؟ نکند با محدود کردن بدتر فرزند نوجوان‌شان را به لجبازی وادار کنند و… اینها فقط گوشه ای از سوالاتی است پدرها و مادرها دارند و جوابی برای‌شان در رسانه ها وجود ندارد. سینما اما مدیومی فراگیر است و در صورتی که فیلمی با پشتوانه تحقیق و مشاوره تولید شود می‌تواند به خانواده نحوه‌ی صحیح برخورد با فرزندان را آموزش دهد.

الناز نعمتی: بسیاری از خانواده ها عادت به تماشای سریال های ضعیف ترکیه دارند که اغلب شان داستان های بسیار سطح پایینی دارند اما در همین داستان ها سبک زندگی ای ترویج می‌شود که خوشایند هیچ خانواده ایی نیست. اعضای هیچ خانواده ای دوست ندارند خیانت ببینند و خانواده از هم پاشیده شود اما در این سریال ها و حتی برخی از فیلم‌های وطنی قبح روابط خارج از خانواده از بین رفته است. از نظر علم ارتباطات آیا تماشای چنین اثاری می‌تواند در مدت زمان طولانی فرهنگ و سبک زندگی خانواده را عوض کند؟

عبدالله بیچرانلو: پس از سال ۸۸ که فضای جامعه ملتهب شد و واکنش جامعه این بود که به سمت مسایل اجتماعی رفته و این موضوع برای‌شان اولویت پیدا کرد. شبکه فارسی وان دقیقا دهم مرداد سال ۸۸ شروع به کار کرد. این شبکه بر اساس سه سال مطالعه راه اندازی شد و مدیران آن مدعی بودند که این شبکه بر اساس ذائقه مخاطبان ایرانی تولید برنامه خواهد کرد. پس از این شبکه جم کلاسیک و… شروع به کار کردند و تا سال ها این شبکه ها پرطرفدار بودند تا اینکه موج شبکه های ماهواره ای فارسی زبان تا حدی خوابید. در حال حاضراین موج در فضای ویدئویی ادامه پیدا کرده است چراکه ریتم ماهواره با ریتم سریع این روزها زندگی خانواده ها سازگار نبود. برای مثال یک سریال ترکیه ای دو سال کش می اید در حالی که مخاطب می تواند کل سریال را در عرض یک روز دانلود کرده و در عرض کمتر از یکماه ببیند. پس فضای مجازی ریتم زندگی مردم را عوض کرده و به آن شتاب داده است. با این اوصاف مدل مصرف رسانه ای مردم هم عوض شده است. حتی در حال حاضر کارگردان های سینمای ایران هم به‌دنبال سریال سازی برای شبکه نمایش خانگی هستند چون مردم دوست دارند سریال را در یک پک خریداری کرده و به سرعت تماشا کنند. مردم سریال هایی مانند «شهرزاد»، «گلشیفته»، «ساخت ایران» و… را خریداری کرده و همه قسمت های آن را با سرعت تماشا می کنند. مخاطب وقتی سریالی را در عرض مدت کوتاهی می بیند به شدت تاثیر پذیری اش بالا رفته و همان اصطلاح غوطه ور شدن که به کار برده بودم برایش پیش می اید.

خانواده ها در این فضای شبه ایزوله قرار می گیرند و در طی چند روز فکر و دغدغه شان فقط موضوع و شخصیت های آن فیلم یا سریال می شود. خب مسلما قرار گرفتن در چنین جوی روی ذهنیت و تفکرات اعضای خانواده تاثیر می گذارد. در چنین فضایی مخاطب دیگر به این فکر نمی کند که این قصه ها و روابط چقدر به فرهنگ ما شبیه هست یا نیست و فقط به قصه و آدم های آن و سرنوشت شان فکر می‌کند. تکرار تماشای چنین سریال هایی باعث می شود این نوع سبک زندگی برای مخاطب عادی جلوه کرده  و قبح روابط خارج از خانواده برای اعضای آن بشکند.  برای مثال شبکه فارسی وان این روند را به آهستگی آغاز کرد. این شبکه در ابتدای فعالیت اش که مقارن با ماه مبارک رمضان بود حتی اذان پخش می کرد و یا در روزهای عزاداری و شهادت از پخش برنامه ها و سریال های کمدی و شاد پرهیز می کرد. فارسی وان با چنین ترفندی مخاطب  ایرانی و خانواده ها را جذب کرد چراکه خانواده ها حس می کردند این شبکه سالم است و می توانند در کنار اعضای خانواده برنامه های آن را تماشا کنند. ولی دوز اباحه گری اش را کم کم افزایش داد و این ترفند یعنی قبح ریزی تدریجی روی خانوادها اثر گذاشت.

این یک روند ده ساله است و جامعه ایران نزدیک به ده سال در معرض این شبکه ها بوده و متاسفانه اثرپذیری هم داشته است.

الناز نعمتی: بنظرتان سینمای ما این توان را دارد تا در مقابل چنین جریانی بایستد؟ بیشتر بنظرمی رسد سینمای ما سعی دارد خود را شبیه به این جریان کند.

عبدالله بیچرانلو: فرمول اساسی در سینمای ایران برای فروش تابو شکنی است. این حرف کاملا مستند و نتیجه تحقیقی است که پیشتر در قالب یک مقاله منتشر کرده ام. این تابوها لزوما اخلاقی نیستند و می‌توانند سیاسی و… باشند. حتی آقای حاتمی کیا هم وقتی بخواهد فیلمش پرفروش باشد باید تابوشکنی کند. مثلا در فیلم «به رنگ ارغوان» یک مامور اطلاعات به تصویر کشیده شده که تمرد می کند. یا مثلا داستان فیلم «اخراجی ها» نوعی تابوشکنی در فیلم های دفاع مقدس محسوب می‌شد و به همین خاطرمورد اقبال قرار گرفت.

آقای آذین به درستی در مورد ممیزی ها در سینمای اران صحبت کردند. بسیاری از خط قرمز ها در سینمای ایران به شدت سلیقه ای هستند و کارگردان های سینمای ایران با نکته سنجی سراغ تابوهایی می روند که قبلا نزدیک شدن به آنها غیرممکن بود و اما حالا با عوض شدن وزیر و فلان مسئول سینمایی می توانند به آن نزدیک شوند. در حال حاضردر فیلم های کمدی این منوال به شدت دیده می شود. مثلا در کمدی به اصطلاح  خانوادگی «طبقه حساس» کلی شوخی های اروتیک مطرح شده بود. خواننده بودن زن‌ها در ایران یک تابو محسوب می شود و کارگردان‌ها دقیقا به همین خاطر سراغ این موضوع رفته و سعی دارند با ترفندهای مختلف مانند دابسمش آن را در فیلم های‌شان بگنجانند.  در فیلم «سارا و آیدا» دو دختر در ماشین آواز دابسمش می کنند و کلی هم مورد اقبال مخاطب قرار می‌گیرد و… نمونه های از این دست در حال حاضر در سینما بسیار دیده می شود.

ضمن اینکه بخشی از تاثیرات سینما کاملا فرامتنی هستند. مانند دنباله روی مردم از سبک زندگی سلبریتی‌ها. مردم صفحات اجتماعی سلبریتی ها را دنبال می کنند و مدام در حال پیگیری این هستند که فلان بازیگر یا فوتبالیست یا خواننده چه مدل لباسی می‌پوشد، چه چیزهایی خریداری می کند، چه تفریحاتی دارد و… اتفاقا برای جوانان حضور فرامتنی سلبریتی ها مهم تر است. مثلا در همین سریال که آقای آذین به آن اشاره کردند دو بازیگر جوان حضور دارند که در سریال نوعی پوشش دارند و بیرون از آن نوعی دیگر و آنچه برای مخاطب مهم است همان شخصیت حقیقی این بازیگران و سبک زندگی شان است.

الناز نعمتی: از شما عزیزان بخاطر حضور در این میزگرد و مباحث خوب و مفیدی که مطرح کردید تشکر می‌کنم لطفا به عنوان جمع بندی اگر مطلبی باقی مانده بفرمایید.

سیما فردوسی: معتقدم حتما باید بزرگان سینما و مسئولان و کارشناسان اتاق فکری برای تولیدات سینمایی داشته باشند. بی شک، ما روانشناسان و جامعه شناسان و همه همکارانی که در حوزه علوم انسانی دستی بر آتش دارند به یاری ایشان خواهیم شتافت.  مردم و خانواده ها نیازمند به سینمایی هستند که از بطن جامعه برآمده باشد و در آن تعلیم و تعلم در اولویت باشد. امیدوارم مسئولان این امر را جدی گرفته و برایش دستورالعمل هایی را اتخاذ کرده و در اختیار فیلمسازان قرار دهند و برایش تضمین اجرایی داشته باشند. سینما با مخاطبی هشتاد میلیونی طرف است پس باید این مدیوم جدی گرفته شود و برایش وقت گذاشته شود.

جبار آذین: ما هم نیاز به نیروی متخصص و متبحر در تمام زمینه های فرهنگی و هنری و اجتماعی داریم و هم نیازمندیم که نگاه مسئولان متحول شود. به این معنا که ما هرچقدر هم در مورد مسایل و مشکلات اجتماعی صحبت کنیم تا وقتی که مسئولان ما با همراه نباشند بی فایده خواهد بود. مسئولان فرهنگی کشور باید با جامعه و زمانه همراه شوند و سینماگران را یاری کنند. سینما ابزاری تاثیرگذار است و حتی در برخی از کشورها به آن به دید دانشگاه نگاه می‌کنند. اگر قرار است سینمای ما نیز اثرگذار شود لازم است در همه بخش های آن تغییراتی ایجاد شود.

مسئولان سینمایی باید افرادی هنرمند و فرهیخته باشند، سینماگران باید دغدغه مردم و خانواده را داشته باشند و از این هنرمندان حمایت شود. ما جوانان فیلمساز مستعد که دارای بینش و دانش هستند کم نداریم اما بودجه ای برای هنرنمایی در اختیار ندارند. اگر از این جوانان حمایت شود یعنی حمایت ها در سینما جنبه عمومی پیدا کند قطعا این جوانان می‌توانند فیلم‌هایی درخشان و دغدغه‌مند بسازند.

عبدالله بیچرانلو: سبک زندگی در ایران به سرعت در حال تغییر است و در دهه اخیر به سمت اجتماعی شدن پیش می رود. شاخک های سینما همیشه تیز است و پس از سال ۸۸ هم اولین مدیومی بود از نظر اجتماعی به این قضیه واکنش نشان داد. پس مشکل سینما عدم شناخت جامعه نیست چراکه هنرمندان شاخک های تیزی دارند و بخوبی از بطن جامعه و آنچه در آن می گذرد باخبرند. حالا و پس از این شناخت جنبه تعلیمی و آگاهی بخشی است که سینما باید در آن نقش ایفا کند. سینما می تواند به طرح مسائل و مشکلات و معضلات بپردازد اما در مورد آگاهی بخشی و تعلیم باید مشاوران علوم اجتماعی را در کنار خود داشته باشد.

نوشته لزوم تشکیل «اتاق فکر» برای تولید آثار سینمایی اجتماعی و خانوادگی اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

الناز نعمتی: باتشکر از تشریف فرمایی اساتید عزیز، لطفا در ابتدای جلسه به این سوال که بی شک پرسش بسیاری از خانواده هاست پاسخ دهید. اینکه سینما در کشور ما تا چه حد بر خانواده اثرگذار بوده و آیا سینمای اجتماعی ما توانسته است به رسالت اصلی خود در زمینه تاثیرگذاری مثبت بر خانواده عمل کند؟

شناخت سینماگران از جامعه و خانواده اندک است

جبار آذین: سینما به عنوان هنر، صنعت و رسانه می‌تواند ابزار مناسبی باشد برای ایجاد ارتباط اجتماعی و طرح مسایل و مشکلات جامعه و خانواده ها که اولین نهاد اجتماعی محسوب می‌شوند. ما در کشورمان صنعت سینما نداریم و در مورد هنر و رسانه بودنش هم جای بحث وجود دارد. اگر به راستی ما هنرمندان کاربلدی داشته باشیم که افزون بر دانش و تجربه سینمایی دارای شناخت مناسبی از خانواده باشند می توانیم ادعا کنیم که سینمای خانواده محور هم در سینما داریم اما پیش از انقلاب و پس از انقلاب فیلم های فراوانی منتسب به خانواده و جامعه در سینمای مان تولید شده اند که آثار اندکی ویژگی های جامعه و خانواده های ایرانی را بازتاب داده اند. به عبارتی ما در جامعه ای زندگی می کنیم که دارای ویژگی ها و مختصات خاص تحت عنوان جمهوری اسلامی است به این معنا که ما دارای فرهنگ ایرانی اسلامی هستیم و اگر قرار است فیلمی برای مخاطب سینما در کشور ایران تولید شود این ویژگی ها باید به عنوان بستر قصه ها لحاظ شود اما این اتفاق در سینمای به ندرت افتاده است. چرا؟ چون برخی جریانات در سینما فارغ از هنر و به واسطه پول و روابط و سرمایه وارد این وادی شده اند و هیچ نوع آگاهی درستی از سینما ندارند. کسانی فیلم های خانوادگی و اجتماعی را تولید کرده اند که نه از جامعه شناخت درستی داشته اند و نه خانواده های ایرانی را به درستی می شناسند. از همین رو اغلب فیلم های سینمایی و سریال های تلویزیونی ما فاقد فرهنگ ایرانی و اسلامی هستند و در نتیجه، مخاطب نمی تواند با این نوع آثار ارتباط برقرار کند چه برسد به اینکه زندگی خودش را در این آثار به تماشا بنشیند. آنچه در این آثار به نمایش درمیایند ربطی به زندگی خانواده های ایرانی ندارد.

ما سینمایی تحت عنوان کمدی و خانوادگی داریم که نه کمدی است و نه خانوادگی چراکه مولفه های یک اثر کمدی در این آثار رعایت نمی شود. در آثار اجتماعی هم وضع به همین منوال است. کاش وقتی شناختی از خانواده نداریم دست به ساخت فیلم هایی با محوریت خانواده نزنیم. متاسفانه، این آثار هم بودجه و بیت‌المال را هدر می دهند و هم باعث گمراهی خانواده ها می شوند. برخی از این آثار به جای طرح و تبلیغ فرهنگ ایرانی اسلامی، تبلیغ فرهنگ بیگانه را می کنند. شخصیت های فیلم های خانوادگی ما بیش از آنکه ایرانی رفتار کنند، رفتارها، گفتارها و عملکردهای‌شان فرنگی است. خب، معلوم است چنین کاراکترهایی نه همدلی برانگیز هستند و نه مخاطب می تواند با آنها همراه شود و قصه هایشان را با علاقه دنبال کند. ضمن اینکه در عمده آثاری که درکشور تولید می شود ذائقه و خواست مخاطب در نظر گرفته نمی شود یعنی فیلمسازان ما به جای احترام به تفکر و خواست مخاطب بر اساس تعلقات خاطر خود و سودآوری در گیشه فیلم می سازند. بزرگترین نیاز مردم و خانواده های ما در جامعه امروز امید و شادی به همراه سرگرمی و تفریح مناسب است اما فیلم های به اصطلاح کمدی خانوادگی ما با سرعتی عجیب به سمت ابتذال حرکت می کنند و برای خانواده ها سخت است در کنار فرزندانشان فیلم هایی را تماشا کنند که در آن مناسبات خانوادگی و مسائل اخلاقی به تمسخر گرفته شده است. مشخصا با چنین روندی می توانیم نتیجه بگیریم در سینمای مان فیلم های مناسبی برای خانواده ها تولید نمی شود.

در حال حاضر سریالی از تلویزیون پخش میشود به نام «پدر» که مثلا بناست در آن عشق ورزی اسلامی ترویج شود اما ما همه چیز دراین سریال می بینیم بجز مفهوم عشق و ارتباط صحیح خانوادگی. یعنی قصه ای را با تن پوشی به ظاهر اسلامی به مخاطب ارائه کرده اند که نه عاشقانه است و نه اسلامی. مگر می‌شود به زور شعار و نشان دادن صحنه های نماز خواندن و مسجد یک اثر اسلامی شود؟ باید مفاهیم اسلامی وارد بطن داستان شده و در زندگی کاراکترها دیده شود و در مناسبات آنها حس شود. سینما یعنی تصویر و  اگر هنرمندی نتواند حرف هایش را با تصویر به مخاطب ارائه کند شک نکنید که آن فیلم یک اثر هنری نیست.

سینما به اندازه سواد رسانه‌ای خانواده‌ها رشد نداشته است

عبدالله بیچرانلو: آقای آذین به درستی اشاره کردند که سینما دارای ابعاد مختلفی است. من بخاطر رشته تخصصی ام ارتباطات از این منظر به سینمای خانوادگی نگاه می کنم. در گذشته رسانه ها را بسیار پر قدرت می دیدند و معتقد بودند رسانه ها هر پیامی به مخاطب بدهند در او تاثیر شگرفی خواهد گذاشت. اما امروه چنین تصوری وجود ندارد. اگر یک محتوا در فضای ایرانی تولید می شود باید علایق مخاطب را پوشش دهد تا اثرش بر مخاطب مشهود باشد. یعنی اینطور نیست که ما به هرچه رسانه تولید کرد بگوییم اثر گذار بلکه اثرگذاری وقتی است که در فرهنگ مشهود باشد. اینکه مخاطب با کاراکترهای یک فیلم احساس همدلی کند زمینه را برای تاثیر گذاری فراهم می کند. اصطلاح مشهوری در این زمینه وجود دارد به نام همذات پنداری، یعنی اگر مخاطب ببیند شخصیت ها و قهرمانان یک فیلم و خانواده ای که در اثری سینمایی به تصویر کشیده شدند شبیه خانواده ایرانی است و بدور از شعار نمایاننده یک خانواده ایرانی است و او(مخاطب) می تواند خود را بر پرده سینما ببیند با آنها احساس همذات پنداری خواهد کرد و در غیر این صورت آن اثر سینمایی فاقد اثرگذاری خواهد بود.

سینما ویژگی های خاص خودش را دارد که این مدیوم را از تلویزیون و سایر رسانه های اجتماعی متمایز می کند. به این معنا که قرار گرفتن در فضای تاریک سینما و در معرض موسیقی،  صدا و افکت‌ها قرار گرفتن به خودی خود اثرگذار است. سینما مدیومی است که به اصطلاح علوم ارتباطات می تواند مخاطب را در خود غوطه‌ور کند و زمینه را تا حدودی برای تاثیرگذاری آماده می کند اما این عامل به تنهایی تاثیرگذار نیست و اگر مخاطب نیازهای روحی، فرهنگی و خواست خود را در بر پرده سینما نبیند، تاثیر اولیه هم از دست خواهد رفت.

نیاز جامعه ایرانی با نیاز جامعه  اروپای و آمریکایی فرق دارد. مخاطبی که در ایران و در وضعیت اجتماعی، روانشناختی و فرهنگی با مختصات این کشور زندگی می کند اقتضائات روحی متفاوتی هم دارد. بعضی وقت ها فیلم هایی می بینیم که سکانس به سکانس از روی یک اثر هالیوودی کپی شده اند.  برای مثال فیلم «ادواج به سبک ایرانی» کاملا از روی فیلم «ازدواج به سبک یونانی» کپی شده است. همینطور، فیلم های «کلاغ پر»، «چپ دست» و … اینها آثاری هستند که پلان به پلان کپی شده اند و فقط در دیالوگ ها به قول آقای آذین کمی ایرانیزه شده و روسری سر شخصیت های زن شده است. اما مدل روابط بین شخصیت ها، فرهنگ خانواده ها و عشق ها درست شبیه نمونه هالیوودی هستند.  وقتی در فیلمی داستان و شخصیت ها برآمده از فرهنگ و اجتماع ما نباشند فرقی نمی کند که چقدر برایش هزینه شده باشد، این اثر درنهایت به دل مخاطب نخواهد نشست.

سینمای ایران به شدت نیازمند به پژوهش در زمینه روانشناختی، مردم شناسی و جامعه شناختی است. اینها حداقل حوزه هایی هستند که سینماگران باید با آنها آشنایی نسبی داشته یا در موردشان مشاوره بگیرند. در دنیا نیز کشورهایی در زمینه سینما موفق بوده اند که به این موارد توجه کرده اند. درست است که مدیون سینما وابسته به جنبه های هنری و تکنیکی است ولی وقتی پای ارتباط با مخاطب به میان آید باید بدانیم که اقتضائات فرهنگی خود را دارد.

سواد رسانه ای جامعه در سال های اخیر رشد داشته است اما سینما به همان میزان رشد نداشته است و همین عدم تناسب نیز می تواند یکی دیگر از عواملی باشد که خانواده ها را از فضای سینما دور کند.

بخشی به نام خانواده پژوهشی برای سینما راه اندازی شود

سیما فردوسی: بنظر من باید به سینما به عنوان یک پدیده فرهنگی و اجتماعی نگاه کنیم نه ابزاری صرفا هنری و تفریحی. مردم ما بسیار سینما را دوست دارند و حتی به آن استناد می کنند. مثلا می گویند در فلان فیلم چنین حرفی را شنیدم و… یعنی به این مدیوم اعتماد دارند و این تصور وجود دارد که وقتی در فیلمی حرفی عنوان می شوند حتی قابل استناد است. اینکه باید سینمای ما باید با فرهنگ کشورمان سازگار باشد کاملا درست است اما در کنار آن نیاز است هنرمندان سینماگر ما نیز دارای خلاقیت باشند و آثار جذاب برای خانواده ها خلق کنند. شما اگر به زندگی مردم در همین شهر تهران نگاه کنید خواهید دید که سبک زندگی مردم در شمال شهر و جنوب شهر چقدر متفاوت است. مردم در جنوب تهران نوع دیگری زندگی می کنند و حتی تفکرات‌شان شکلی دیگری است و در شمال شهر تفکرات و حتی آداب رسوم نیز متفاوت است. وقتی فاصله طبقاتی در جامعه ای زیاد باشد شاهد دو سبک کاملا متفاوت از زندگی خواهیم بود و اینجاست که سینماگران ما باید سعی کنند همه سلایق را پوشش دهند و داستان فیلم در یک شاکله قرار گیرد که کاری بس سخت اما جذاب است.

اخیرا وقتی با سینماگران صحبت می کنیم آنها دلیل عدم توفیق خود را به گردن خط قرمزها می اندازند و می گویند ما محدودیت داریم و نمی توانیم آنطور که دل‌مان می خواهد فیلم بسازیم. من این موضوع را تکذیب نمی کنم اما آیا تنها دلیل عدم توفیق این عزیزان ممیزی است؟ مگر در همین سینما ما کم آثار ارزشمند و موفق داشته ایم؟ وقتی فیلمنامه ای خوب نوشته شود و کارگردان کار خود را به نحو احسن انجام دهد در نهایت به اثری منجر می شود که همه مردم جامعه می توانند از تماشای آن لذت ببرند و برای خانواده ها در کنار تفریح حکم تعلم نیز داشته باشد.

برای من قابل درک نیست که یک فیلمساز بدون شناخت کافی از جامعه و خانواده اقدام به ساخت فیلم در مورد آنها کند. آن هم جامعه فعلی ما که متاسفانه پر از مشکلات است. ضمن اینکه فقط طرح مشکل در یک فیلم کافی نیست و یک اثر کامل باید راه حل نیز ارائه کند. نوع دیالوگ شخصیت ها و روابط بین آنها باید  شبیه به روابط در جامعه باشد و هم اگر در این روابط ایراد و اشکالی وجود داشت در فیلم به آن اشاره شده و برایش راه حل نیز عنوان شود. در چنین سینمایی می توان امید داشت که خانواده ها با هم برای تماشای یک فیلم به سالن سینما بروند و در نهایت با دست پر از سینما خارج شوند.

متاسفانه امروزه برخی از ارزش های اجتماعی و خانوادگی در جامعه ضعیف شده است و این موضوع در سینما هم دیده می شود. یعنی سینما به جای ارائه راه حل خودش هم با این موج همراه شده است. مثلا خشونت یکی از آفت های جامعه است و وقتی سینما هم مدام ترویج خشونت کند فقط به بدتر شدن قضیه دامن زده است. طبق تحقیقات روانشناسان ریشه بسیاری از خشونت ها مخصوصا در کودکان و نوجوانان تماشای فیلم های خشونت آمیز است. همینطور خشونت های خانوادگی بخصوص خشونت علیه زنان.

بنظر من بسیار ضروری است که فیلمسازان حتی پیش از نگارش فیلمنامه در مورد این موضوعات تحقیق کنند و بخشی به نام خانواده پژوهشی برای سینما راه اندازی شود. ما در زمینه خانواده پژوهش و تحقیق بسیار داشته ایم اما سوال اینجاست که کدام یک می تواند در خدمت سینما و در خدمت سینمای خانواده محور باشد. به عقیده من بهترین راه حل ارتباط با دانشگاه هاست. همه ساله کلی هزینه می شود و دانشجویان ما در ابعاد مختلف روانشناسی و جامعه شناسی تحقیق و پژوهش می کنند و هرسال در مقاطع کارشناسی ارشد و دکترا هزاران پایان نامه ی خوب و قابل تامل نوشته می شود اما از آنها هیچ استفاده ای نشده و در کتابخانه ها خاک می خورند. مسلما اگر فیلمسازان ما پژوهش را یکی از الویت‌های‌شان قرار دهند و با جامعه آکادمیک لینک شده و با آنها همکاری کنند در آینده نزدیک اثرات مثبت آنرا در سینما و تاثیر گذاری بر مخاطب نیز خواهند دید.

فیلمسازان حتی می توانند معضلات و مشکلات جامعه و خانواده را با دانشجویان در میان گذاشته و از آنها بخواهد در آن زمینه ها تحقیق کنند. شک نکنید دانشجویان با دل و جان از این مساله استقبال خواهند کرد چراکه برای خودشان و در زمینه تحصیلی شان نیز مفید خواهد بود. وقتی در مورد معضلات و مشکلات اجتماعی در قدم اول تحقیق شود و سپس در قالب فیلمنامه و داستان درآید شاهد خواهید بود که نتیجه فیلمی خواهد بود که نه تنها انعکاس دهنده جامعه و فرهنگ خانواده هایمان خواهد بود که در آن راه حل نیز ارائه خواهد شد. سینما موظف است در کنار فراهم کردن ساعات خوب و مفرح برای خانواده در ذهن و اندیشه آنها نیز اثرگذار باشد.

الناز نعمتی: مثالی در سینمای ایران به خاطرتان می رسد که به ایده آل هایی که ذکر کردید نزدیک باشد؟

سیما فردوسی: راستش نه. در فیلم ها و سریال ها خانواده هایی را می‌بینیم که شبیه به خانواده های ایرانی نیستند و ارتباط هایشان به کلی با آنچه ما در خانواده ها می‌بینیم متفاوت است. یا ارتباط دختر و پس در فیلمها به شکلی است که هیچ ربطی به فرهنگ ما ندارد. در حالی که خانواده ها انتظار دارند اگر هم معضل و مشکلی وجود دارد در سینما به آن پرداخته شود نه اینکه به آن دامن زده شود و از قبح آن کاسته شود.

مورد دیگر اینکه جامعه ما هنوز آماده پذیرش تماشای آثار سینمایی با پایان باز نیست. مخاطب ایرانی علاقمند به تماشای اثری است که ابتدا و انتها داشته باشد و این موضوع بر می گردد به اینکه مخاطب دلش می خواهد اگر مشکلی در فیلمی مطرح شد حتما راه حل نیز ارائه شود و کارگردان تماشاگر را در میانه مسیر(قصه) رها نکند. در واقع مخاطبان ما علاقمند به سبک کلاسیک قصه گویی هستند و فیلم های پرفروش سینمای مان نیز قصه گو هستند نه ضد قصه و یا با پایان باز. البته این فیلم‌ها نیز سبک های جالبی هستند اما باید بپذیریم که چندان مطابق با ذائقه مخاطب ایرانی و خانواده ها نیست.

مخاطب سینما بسیار گسترده تر از سایر رسانه هاست و اثرگذاری آن هم به همین میزان بیشتر است. درواقع رسانه سینما رسانه ای عام است و باید از این رسانه عام که مورد علاقه خانواده هاست در جهت آموزش و آگاهی آنها نیز بهره برد. سال ها پیش در دهه شصت و هفتاد زمانی که من وارد صداوسیما شدم هیچکس موافق این نبود که مسائل روانشناسی را در تلویزیون مطرح کرده و در اختیار مخاطبان قرار دهیم. ذهنیت ها به این شکل بود که روانشناسی علمی است که باید منحصرا در دانشگاه ها آموزش داده شود و حتی همکاران خود من نیز چنین تفکری داشتند. من با این تفکر مخالف بودم و بسیار با آن جنگیدم و در این مسیر از جراید و روزنامه ها نیز استفاده کردم تا صدایم را به همه برسانم. من همواره معتقد بوده و هستم که  علم روانشناسی باید به مردم منتقل شود نه اینکه صرفا در دانشگاه و به عده ی معدودی تدریس شود. حالا هم می گویم این علم باید از دانشگاه بیرون آمده و در اختیار سینما قرار گیرد.

النازنعمتی : تا بحال از شما در سمت مشاوره روانشناسی فیلم های سینمایی استفاده شده است؟ آیا کارگردان های ما اصلا علاقمند به موضوع پژوهش و استفاده از کارشناسان جامعه شناس و روانشناس هستند؟

سیما فردوسی: بله قبلا این اتفاق افتاده اما واقعیت این است که کارگردان های ما کم حوصله هستند. در جلسات متعددی با حضور فیلمنامه نویسان و کارگردان ها  حضور داشته ام و حس می کنم کسی علاقمند به کارهای ریشه ای و بنیادین نیست. اغلب به دنبال کاری هستند که به سرعت به اصطلاح خودشان جمع شود. من حتی این تعجیل را در رفتار و گفتارشان هم دیده ام. اینکه می خواهند روند فیلمبرداری به سرعت طی شده و فیلم برای اکران آماده شود. کارهای پژوهشی و ریشه ای با تعجیل در تضاد هستند و نمی‌توانیم ظرف تنها یکی دو ماه هم کارهای تحقیقاتی انجام دهیم و هم روند فیلمسازی را به سرانجام برسانیم. برای مثال اگر یکی از شخصیت های فیلم کودکی چهارساله است و در روند داستان موثر است باید در مورد این کودک و رشد و ذهنیت یک کودک چهارساله کمی تحقیق شود. کارگردان باید روانشناسی رشد کودک را تا حدی بشناسد و با مشاروان کودک در مورد رفتارها و ذهنیت کودکان در چهارسالگی صحبت کند. اگر این اتفاق نیفتد آنچه بر روی پرده می یبنیم تنها ذهنیت کارگردان خواهد بود که شاید با آنچه در واقعیت است شباهتی نداشته باشد. به همین خاطر من فکر می کنم تحقیق و پژوهش و کمک گرفتن از مشاوران باید جزو لاینفک مراحل تولید یک فیلم سینمایی باشد.

به یاد دارم چند سال پیش فیلمی دیدم که در آن یکی از شخصیت ها دچار توهم میشد و مدام به اطرافیانش می گفت من دچار توهم می شوم. خب این از نظر روانشناسی کاملا رد است چراکه فردی که دچار توهم می شود اصلا پذیرای این موضوع نیست که آنچه می بیند توهم و خیال است و اتفاقا اصرار دارد آنچه می بیند واقعیت است. این موضوعی ابتدایی در علم روانشناسی است اما کارگردان آن فیلم از آن با خبر نبود چراکه نیازی به تحقیق و استفاده از مشاور حس نمی کرد.

ادامه دارد…

نوشته بخشی به نام «خانواده‌پژوهشی برای سینما» راه‌اندازی شود/ سینمایی دور از مناسبات خانواده اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

در این نشست تخصصی  درباره اثرگذاری سینما بر خانواده، آسیب شناسی سینمای اجتماعی و خانوادگی ایران، تاثیر تماشای فیلم ها و سریال های ماهواره ‌ای بر اعضای خانواده و لزوم  راه اندازی اتاق فکر برای تولید آثار خانواده محور در سینمایی ایران پرداخته شد.

متن کامل این میزگرد به زودی در سایت سوره سینما منتشر خواهد شد.

نوشته نشست تخصصی «سینما و خانواده» در سوره سینما برگزار شد اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

برپایه این خبر، دکترلاله افتخاری عضوسابق کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی و استاد دانشگاه شاهد، دکترمینو اصلانی رئیس بسیج جامعه زنان کشور، خانم بیابانی جانشین جامعه بسیج زنان کشور، دکترعصمت سوادی دکترای فقه و حقوق اسلامی ومعاون فرهنگی واحد علوم و تحقیقات، دکترطاهره همیز استاد دانشگاه و مشاور خانواده و ازدواج دکتردیندار و دکترعلیمحمدی از اساتید دانشگاه، یزدان عشیری و سیدمحمد حسینی از مدیران سازمان سینمایی حوزه هنری در این نشست حضور داشتند.

در این برنامه پژوهشی و تحلیلی کارشناسان و صاحب نظران پیرامون موضوعاتی چون: ظرفیت شناسی، آسیب شناسی و چالش های سینمای خانواده، تجزیه و تحلیل بازنمایی نقش خانواده و پدران و مادران و فرزندان در فیلم های سینمایی، لزوم ایجاد تشکل های دانش بنیان برای تمرکز مطالعاتی و پژوهشی عمیق تر و علمی تر پیرامون موضوعات و مفاهیم خانواده در سینمای ایران و غرب، نقش خانواده در کاهش آسیب های اجتماعی و روایت های مخدوش سینمای ایران در این زمینه و … بحث و تبدال نظر صورت گرفت.

شایان ذکر است این نشست به همت مدیریت روابط عمومی و امور محافل سازمان سینمایی حوزه هنری و مدیریت خواهران سازمان بسیج اساتید کشور طراحی و برگزار شده است.

نوشته برگزاری نشست پژوهشی «سینما و خانواده» در سازمان سینمایی حوزه هنری اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.