فیلم‌های سینمایی برجسته

۱- سفیر (۱۳۶۰) – کارگردانی فریبرز صالح

این فیلم به عنوان اولین تجربه سینمایی در روایت واقعه کربلا پس از انقلاب اسلامی شناخته می‌شود. داستان فیلم درباره قیس بن مسهر با بازی فرامرز قریبیان، قاصد امام حسین (ع) به کوفه است که توسط نیروهای ابن زیاد دستگیر می‌شود.

فیلم با وجود محدودیت‌های تولید در آن زمان، الگویی برای فیلم‌های تاریخی-مذهبی بعدی شد.

۲- روز واقعه (۱۳۷۳) – کارگردانی شهرام اسدی

براساس فیلمنامه بهرام بیضایی، این فیلم داستان عبدالله با بازی علیرضا شجاع‌نوری، جوانی مسیحی را روایت می‌کند که تازه مسلمان شده و در روز عروسی‌اش ندایی او را به سوی کربلا می‌خواند.

فیلم به دلیل پرداخت هنرمندانه و موسیقی ماندگارش، سال‌ها به عنوان مهم‌ترین اثر عاشورایی شناخته می‌شود.

۳- روز رستاخیز (۱۳۹۱) – کارگردانی احمدرضا درویش

این فیلم که تولید آن سال‌ها طول کشید، تنها اثر سینمایی است که مستقیماً به خود واقعه عاشورا می‌پردازد. داستان از نگاه فرزند حر بن یزید ریاحی روایت می‌شود که ابتدا در سپاه یزید است اما پس از آشنایی با امام حسین(ع) به ایشان می‌پیوندد.

فیلم به دلیل نمایش چهره حضرت عباس (ع) با حاشیه‌هایی مواجه شد و هرگز اکران عمومی نشد.

۴- به خاطر هانیه (۱۳۷۳) – کارگردانی کیومرث پوراحمد

این فیلم که مستقیماً به واقعه عاشورا نمی‌پردازد، اما مفاهیم عاشورایی مانند ایثار و مقاومت را در قالب داستانی معاصر درباره پسرکی که نذر پدرش برای شفای دختر بیمارش را ادا می‌کند، به تصویر می‌کشد.

صحنه دمام‌زنی پسرک در میان جمعیت عزادار از سکانس‌های ماندگار سینمای ایران است.

سریال‌های تلویزیونی شاخص

۱- معصومیت از دست رفته (۱۳۸۲) – کارگردانی داود میرباقری

این سریال با بازی درخشان امین تارخ در نقش شوذب، یکی از یاران سابق امام علی(ع) که به طمع قدرت به ابن زیاد می‌پیوندد، روایتی از سقوط اخلاقی یک شخصیت را ارائه می‌دهد.

دیالوگ‌های عمیق و پرداخت روانشناختی شخصیت‌ها از نقاط قوت این اثر است.

۲- مختارنامه (۱۳۸۹) – کارگردانی داود میرباقری

این سریال عظیم که تولید آن سال‌ها طول کشید، زندگی مختار ثقفی با بازی فریبرز عرب‌نیا و قیام او برای انتقام از قاتلان کربلا را روایت می‌کند.

سریال با وجود اختلاف نظرها درباره قرائت تاریخی، به مهم‌ترین مرجع بصری برای پرداخت به واقعه عاشورا تبدیل شده است.

۳- شب دهم (۱۳۸۱) – کارگردانی حسن فتحی

این سریال خاطره‌انگیز داستان حیدر، لات تهران قدیم را روایت می‌کند که شرط ازدواج با معشوقه‌اش اجرای تعزیه در ده شب محرم است.

تماشای تحول شخصیت حیدر در طول این ده شب از جذابیت‌های اصلی سریال است.

۴- سفر سبز (۱۳۸۱) – کارگردانی محمدحسین لطیفی

این سریال با بازی پارسا پیروزفر، داستان یک خارجی را روایت می‌کند که تحت تأثیر مراسم عزاداری محرم در ایران قرار می‌گیرد و در روز عاشورا به جمع عزاداران می‌پیوندد.

سینما و تلویزیون با وجود تمام محدودیت‌ها، آثاری ماندگار در حوزه عاشورا پژوهی و محرم خلق کرده‌اند. در میان این آثار، «روز واقعه» به عنوان شاخص‌ترین فیلم سینمایی و «مختارنامه» به عنوان جامع‌ترین سریال تلویزیونی در این حوزه شناخته می‌شوند.

نوشته قصه‌هایی که رنگ عشق و حماسه دارند اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

سوره سینما عاشورای حسینی را به همه عاشقان ثارالله تسلیت می‌گوید.

نوشته برگرد ای جوانمرد و خبر ما را ببر… اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

با وجود حجم بالای تولیدات مناسبتی در تلویزیون اما تاکنون تولیدات عاشورایی و محرمی به‌اندازه‌ای نبوده که بتوان از آن دفاع جانانه‌ای کرد، شاید کمبود این تولیدات را بتوان به‌واسطه هزینه بالایی که تولید آثار تاریخی آن هم با این ابعاد دارند، دانست اما این موضوع با وجود اهمیتی که دارد، بهانه درستی برای عدم تولید اثر در مورد امام حسین (ع) و یارانش نیست. اینکه چند سالی است تلویزیون در این مورد اثری تولید نکرده و هر سال با شروع ماه محرم شاهد پخش مجدد سریالی چون «مختارنامه» هستیم بدون شک ضعف و کم‌کاری تلویزیون را عیان می‌کند.

حال با وجود تمام کم‌کاری‌ها در این زمینه اما سریال‌هایی هم ساخته شده‌اند که بار درام موجود در واقعه کربلا را به‌خوبی تصویر کرده‌اند و توانسته‌اند با مخاطب ارتباط عمیقی برقرار کنند. البته سریال‌هایی که چندین سال از تولیدشان می‌گذرد و حالا دیگر به حافظه تاریخ تلویزیون پیوسته‌اند! ازاین‌رو شاید بتوان سریال‌های عاشورایی را به سه دسته تقسیم کرد: سریال هایی که به خود واقعه عاشورا و تاریخ آن می پردازند مانند سریال «مختارنامه»، سریال‌هایی که در گذشته و با محوریت تعزیه خوانی تولید شدند مانند سریال «شب دهم» و سریال‌هایی که به عزاداری های محرمی در زمان حال می‌پردازند مانند سریال «یلدا».

در طول تاریخ سریال‌سازی بوده‌اند سریال‌هایی که در قالب این سه گروه تولید شده اند اما اینکه کدام یک از آن ها ماندگار و پربیننده شده اند، تامل برانگیز است. آیا اساسا این سوژه مهم تاریخی دست مایه تولید آثار فاخری قرار گرفته است؟ آیا تولیدکنندگان به صورت دغدغه مند به این واقعه مهم تاریخی پرداخته اند؟ و سوال مهمتر در این زمینه اینجاست که اگر قرار است حماسه کربلا و فرهنگ عاشورایی را به‌واسطه آثار تصویری درک کنیم و بشناسیم، چه گزینه‌هایی پیش‌روی ما قرار دارند؟ با مروری بر آثار تولید شده در این زمینه می توان به این سوالات پاسخ داد و با نگاهی به سطح کیفی هر کدام از آن ها می توان نتیجه گرفت که به جز تعدادی انگشت شمار باقی آثار نتوانسته اند به خوبی به این واقعه ادای دین داشته باشند.

در این گزارش و به مناسبت تاسوعا و عاشورای حسینی قصد داریم مروری بر چند سریال پربیننده و محبوب با محوریت محرم داشته باشیم.

*سریال «روایت عشق»

مجموعه‌ای تلویزیونی «روایت عشق» به کارگردانی مشترک علاءالدین رحیمی و زنده‌یاد انوشیروان ارجمند، تولید شد و به عنوان اولین سریال عاشورایی بعد از انقلاب در سال ۱۳۶۴ از شبکه یک سیما به نمایش درآمد. این مجموعه سال های متمادی، همزمان با فرا رسیدن ماه محرم روی آنتن می‌رفت.

«روایت عشق» در کنار روایت حوادث کوفه تا پیش از قیام عاشورا، حرکت کاروان امام حسین(ع) به سمت کربلا و فجایع روز عاشورا را به تناسب بضاعت آن روزها در قالب تلویزیون به تصویر درآورد. زنده‌یاد انوشیروان ارجمند، روانشاد مهین دیهیم، علی اوسیوند از جمله بازیگرانی هستند که در این سریال به ایفای نقش پرداختند.

*سریال «شب دهم»

«شب دهم» به کارگردانی حسن فتحی است. سریالی که می توان به جرات ادعا کرد یک انقلابی جدید در تولید سریال های با مضمون محرم بود. داستان حیدر خوش مرام و ماجرای عاشقی او!

داستان این سریال در اواخر حکومت رضاشاه در تهران رخ می‌دهد. فردی به نام حیدر خوش‌مرام که از لات‌های تهران قدیم است، خواهان ازدواج با دختری از تبار قاجار می‌شود و آن دختر شرط ازدواج با حیدر را اجرای تعزیه در ده شب ماه محرم قید می‌کند، آن هم در شرایطی که حکومت تعزیه ها را جمع می کند و تعزیه خوانی یک تخلف بزرگ محسوب می شود! اتفاق‌هایی که در جریان تعزیه برای حیدر رخ می‌دهد شخصیت او را دگرگون می‌کند و حیدر برای برگزاری ده شب تعزیه همه موانع را به جان می خرد. عشق به امام حسین (ع) در شخصیت حیدر خوش مرام به اندازه ای محسوس می شود که حتی با وجود خواهش های دختری که عاشقش شده مبنی بر این که از ادامه دادن تعزیه خوانی دست بردارد اما او قبول نمی کند و تصمیم راسخ دارد که هر ده شب را تعزیه اجرا کند تا در نهایت در اجرای شب دهم با هجوم ماموران دولتی روی صحنه کشته می شود.

«شب دهم» به کارگردانی حسن فتحی در ماه محرم سال ۱۳۸۰ که همزمان با نوروز بود، روی آنتن رفت. حسین یاری، کتایون ریاحی، رؤیا تیموریان، ثریا قاسمی، پرویز پورحسینی، محمود پاک‌نیت، اکرم محمدی و پرویز فلاحی‌پور از بازیگران این سریال هستند.

*سریال «معصومیت از دسته رفته»

داود میرباقری با تولید سریال «معصومیت از دست رفته» نشان داد می شود با یک قصه نه چندان پایبند بر تاریخ هم به فرهنگ عاشورا نزدیک شد. با همین باور، داود میرباقری یکی از شخصیت‌های فرعی تاریخ یعنی شوذب را محوریت قرار داد و از طریق روایتی عاشقانه، اتفاقات جهان اسلام در سال ۶۱ هجری را به تصویر کشید. این سریال با اینکه مستقیما به واقعه عاشورا نمی پردازد اما در همان سال های در واقع این سریال مستقیما به عاشورا نمی‌پردازد اما در همان سال‌های ۶۱ هجری روایت می شود.

میرباقری در این سریال قصد داشت ظلم و فساد دستگاه بنی امیه را با تصویر کردن یک روایت عاشقانه درماتیک کند و این یعنی نشان دادن ابعاد وسیعتری که موجب رخ دادن واقعه عاشورا شد.

داستان این سریال، به سده نخست هجری برمی‌گردد و با محوریت شخصیتی به نام شوذب شکل می‌گیرد. شوذب از یاران علی است و اکنون خزانه‌دار کوفه و امویان شده‌است. میرباقری شوذب را در میانه عشق بین دو زن به نام های ماریا (که زمانی مسیحی بوده است) و حمیرا (که یهودی بوده است) ترسیم می‌کند.

«معصومیت از دسته رفته» در سال ۱۳۸۲ تولید شد و یکی از چرطرفدارترین سریال های آن زمان بود.

امین تارخ، فریبا کوثری، سارا خوئینی‌ها، داریوش فرهنگ، امین زندگانی، حدیث فولادوند، مرضیه برومند، داوود رشیدی، اکبر عبدی، سیاوش طهمورث، سعید نیکپور، رضا رویگری، انوشیروان ارجمند، فریده سپاه‌منصور، سروش خلیلی، محسن قاضی مرادی گروه بازیگران این سریال را تشکیل داده اند.

*سریال «مختارنامه»

بعد از تولید سریال «معصومیت از دست رفته»، داود میرباقری تصمیم گرفت سریال عظیم تری را تولید را تولید کند که واقعه کربلا را به شکل جدی تری به تصویر بکشد. سریالی با عنوان «مختارنامه» که یکی از مهمترین سریال‌های تاریخی و فاخر تلویزیون است و برای سال ها توانست روی دست سریال‌های بزرگ پیشین خود بلند شود.

میرباقری با معرفی شخصیت مختار در این سریال توانست عاشورا را به شکل جذابتری به نمایش درآورد. به جرات می توان گفت این سریال در میان سریال‌های مذهبی و تاریخی که تا به امروز در تلویزیون تولید شده اند، باورپذیری بیشتری را در مخاطب ایجاد کرده است.

از سال ۱۳۸۹ که «مختارنامه» از تلویزیون پخش شد، هر سال به عنوان سریال مناسبتی در ایام محرم از صدا و سیما پخش می شود و جالب این است که با وجود این تعداد تکرار اما هنوز هم مخاطبان جدی خود را دارد.

فریبرز عرب‌نیا، مهدی فخیم‌زاده، فرهاد اصلانی، رضا کیانیان، نسرین مقانلو، محمد فیلی، فریبا کوثری، رضا رویگری، ماه‌چهره خلیلی، ولی‌الله شیراندامی، ژاله علو، بهرام شاه‌محمدلو، ابراهیم‌آبادی، گوهر خیراندیش، شهرام حقیقت‌دوست، الهام حمیدی، صدرالدین حجازی، حدیث فولادوند، آهو خردمند، ویشکا آسایش، داوود رشیدی، امین زندگانی، فرخ نعمتی، پرویز پورحسینی، بهنوش طباطبایی، عنایت شفیعی، جعفر دهقان، محمد صادقی، سیامک اطلسی، کاظم هژیر آزاد، حامد میرباقری، رز رضوی، کریم اکبری مبارکه، اکبر زنجان‌پور، عزیزالله هنرآموز، انوشیروان ارجمند بازیگران این سریال بوده اند.

*سریال «یلدا»

مینی سریال ۱۱ قسمتی «یلدا» آخرین اثر تولید شده داوود میرباقری در تلویزیون است که در مرکز سیما فیلم ساخته شد و سال ۹۱ روی آنتن شبکه یک رفت.

در خلاصه داستان این اثر آمده است: «یلدا» داستان حاج محمدعلی زاهدی مشهور به مندلی بوده که سال‌هاست سنت تعزیه‌خوانی را در شهرستان بسطام حفظ کرده است. وی با نزدیک شدن زمان مرگش احساس می‌کند که خطا یا گناهی در گذشته باعث تنهایی و آشفتگی امروز او و دور افتادن فرزندانش از اصالت‌ها شده است.

محمدرضا شریفی‌نیا، کاظم هژیر‌آزاد، چنگیز جلیلوند، اسماعیل خلج، فریبا کوثری، الهام پاوه‌نژاد، حمیدرضا آذرنگ، سید مهرداد ضیائی، حامد میرباقری، بیژن افشار، اکبر سلطانعلی، سحر افتاده از جمله بازیگرانی هستند که در این سریال به ایفای نقش پرداختند.

*سریال «پریدخت»

مجموعه «پریدخت» به کارگردانی سامان مقدم را می‌توان دیگر سریال ماندگار تلویزیون برای ماه محرم دانست که گریزی به تاریخ معاصر ایران در سده اخیر زده است. این سریال در حقیقت با روایتی عاشقانه – عامیانه در دل محرم، تصویری از اعتراض‌های مردم در زمان رژیم ستم شاهی را به مخاطبان تلویزیون ارائه می‌دهد.

در خلاصه داستان «پریدخت» آمده است: «پریدخت» دختر حاج میرزا یکی از سرشناسان مومن شهر است که در سال ۱۳۱۴ زندگی می‌کند. فراز و فرود این داستان تا فاجعه مسجد گوهرشاد و کشف حجاب جلو می‌رود و تا بعد از ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ را روایت می‌کند.

از بازیگران سریال می‌توان به لیلا حاتمی، علی مصفا، داریوش ارجمند، کامبیز دیرباز و مهرداد ضیایی اشاره کرد.

*سریال «طفلان مسلم»

سریال «طفلان مسلم» به کارگردانی و تهیه‌کنندگی مجتبی یاسینی، نویسندگی بابک صفی‌خانی در سال ۱۳۸۷ تولید شد. این سریال با وجود ۹ بار بازنویسی و بازی موثر جهانگیر الماسی در نقش «قاضی شریح»، قاضی کوفه که نقش او خیلی‌ها را یاد نقش منفی‌اش در سریال «پس از باران» می‌انداخت، اما در مابقی نقش‌ها دچار افت بود. شاید اوج این افت در شخصیت‌پردازی و قصه‌سازی برای ابراهیم و محمد، دو پسر مسلم بود که نه، چندان همراهی مخاطب را در پی داشت و نه فضای به‌شدت مثبت‌شان، مخاطب را تحت‌تاثیر قرار می‌داد.

اما در هر حال یکی از سریال هایی است که در مورد واقعه کربلا تولید شده است و با وجود تمام نقس هایش اما داستان و محوریت قصه ای که دارد تحسین برانگیز است.

شهرام عبدلی، جهانگیر الماسی، آذر سماواتی، شمسی فضل الهی، محمد احسان عارف، محمد عمرانی، محمود جعفری و منیژه دلدار گلچین بازیگران این سریال بوده اند.

*سریال «آخرین دعوت»

سریال «آخرین دعوت» به کارگردانی حسین سهیلی زاده در سال ۱۳۸۷ تولید شد. حسین سهیلی زاده سریال «آخرین دعوت» را ساخت تا به نوعی زمان حال را به آنچه در دوران امام حسین(ع) در سال ۶۱ هجری وجود داشت، پیوند دهد.

یوسف با بازی فرامرز قریبیان؛ نماینده سابق مجلس در جاده‌ای به‌طور اتفاقی سر از کوفه سال ۶۱ هجری در می‌آورد. کوفه‌ای که در آستانه مهمان‌کشی است. سریال ۱۳ قسمتی سهیلی‌زاده برش‌هایی مداوم بین زمان گذشته، قصه یوسف در کوفه و زمان حال و تلاش نزدیکان یوسف برای پیدا کردن او بود. البته این برش‌ها و فضای نامتعارف برای بیننده سنتی تلویزیون جالب به‌نظر نمی‌رسید اما نکته مهم در مورد این سریال موازی کردن تمام این اتفاقات در زمان گذشته و حال بود که خودش یک تصویر جدیدی را از کوفه به مخاطب ارائه می داد.

نوشته مرثیه‌ای برای یک جای خالی اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

اما ما در این گزارش باهم به همه این آثاری که خط اصلی آن محوریت عاشورا و پیام آن است نگاهی اجمالی می‌اندازیم .

فیلم سینمایی سفیر / ۱۳۶۰ / فریبرز صالح

نخستین فیلم عاشورایی در سینمای ایران مربوط به سال های اول انقلاب است، سال هایی که سینما می خواست پر و بال بگیرد، سال ۱۳۶۱ . «سفیر» ساخته فریبرز صالح است که در اوایل انقلاب اسلامی و در دوران جنگ تحمیلی ساخته شد و حقیقتاً اثری آبرو دار است که بودجه آن را شهید کلاهدوز تهیه کرده بود. حضور بازیگرانی چون عزّت الله مقبلی، فرامرز قریبیان، کاظم افرندنیا، موسیقی متن قوی، خوش ساختی و لوکیشین های فیلم همگی در باورپذیری داستان به مخاطب کمک می کرد تا فضای پر از خیانت و ناپاکی زمانِ حضرت حسین بن علی علیه السلام را به درستی درک کند. این فیلم تا مدت ها به عنوان یکی از فیلم های مناسبتی در سینماها و تلویزیون به نمایش درمی آمد. «سفیر» در همان سال به عنوان پرفروش ترین فیلم سال لقب گرفت و هنوز هم، هرچند وقت یک بار، در روزهای عزاداری پخش می شود و برخی سکانس های آن هنوز برای بیننده جذاب است. داستان فیلم درباره «قیس بن مسهر» است که وظیفه دارد نامه ای محرمانه از سوی امام حسین علیه السلام به سلیمان خزاعی در کوفه برساند. او در میانه راه به دست راهداران «ابن زیاد»، والی کوفه، دستگیر و به زندان افکنده می شود و پس از حوادثی، سرانجام شهید می شود. خط شکنی «سفیر» مبنای بسیاری از فیلم ها و سریال های تلویزیونی شد. این فیلم با بهره گیری از فیلمنامه ای منسجم ، شخصیت پردازی های قابل قبول و طراحی صحنه و لباس و موسیقی در نوع خود یکی از آثار تاثیرگذر دینی به شمار می رود.

فیلم سینمایی روز واقعه / ۱۳۶۰/ شهرام اسدی

«روز واقعه»،مشهورترین و پر خاطره ترین فیلم سینمایی درباره قیام عاشورا که مستقیماً به روز عاشورا می پردازد. فیلمی که سال هاست به عنوان یک فیلم تأثیرگزار در ایام محرم، روانه آنتن می شود. «روز واقعه» به نویسندگی بهرام بیضایی و کارگردانی شهرام اسدی با بازی «علیرضا شجاع نوری»، «لادن مستوفی» و… درباره جوان نصرانی تازه مسلمان شده ای به نام عبدالله است که در شب عروسی اش صدایی می شنود که دیگران از شنیدنش عاجزند و در گوشش می پیچد که «آیا یاری کننده ای هست که مرا یاری کند؟». عبدالله همان دم بر می خیزد، عروسی را رها می کند و رهسپار کربلا می شود و با جمله «همه حجتِ مسلمانی من حسین بن علی است»، خود را از شهر و مردمانش که از حسینی می گویند که به راه دنیا رفته است، بیرون می کشد و جان خود را به بیابان و شن های داغ می سپارد تا منزل به منزل به دنبال رد پای او باشد و… .

دیالوگ های فاخر اثر ، فیلم برداری ، ساخت موسیقی ، طراحی صحنه و لباس و جلوه های ویژه ای که در زمان خود منحصر به فرد بود ، «روز واقعه» را به تک مهری ای درخشان در آثار دینی مبدل کرد.

سریال روایت عشق / سال ۱۳۶۴ / علاء الدین رحیمی

روایت عشق تقریبا اولین سریال بزرگ درباره کربلا است که درست به خود فاجعه می‌پردازد. این سریال با هزینه ۳ میلیون تومان در سال ۱۳۶۴ ساخته شد. این سریال در بیدخت گناباد جلوی دوربین رفت و برای همین هم اکثر بازیگرانش از اهالی مشهد بودند مثل خود «انوشیروان ارجمند» که نقش ابن سعد را بازی کرد و همین طور مرحوم «رضا سعیدی» که ابن زیاد بود و نقش کوتاه اما موثرش، او را به خیلی‌ها شناساند.

روایت تصویری در این سریال به شدت تحت تاثیر فیلم «محمد رسول‌الله» مصطفی عقاد بود. نقش امام حسین(ع) را دوربین برعهده گرفته بود و خبری از خویشان و یاران امام نبود. سریال، صحنه‌های جنگی چندانی نداشت و اشقیا روی تپه‌ای که مثلا به میدان جنگ مشرف بود برای هم تعریف می‌کردند که چه کسی به میدان آمده و چه می‌کند. اما در میان صحنه‌های ماندگار این سریال، صحنه‌هایی مانند برهنه شدن غلام سیاه(علی اوسیوند)، شهادت حر و شهادت خود امام هم در نوع خودش تازگی داشت.

در صحنه پایانی سریال، دوربین که زاویه دید نگاه امام است در گودال نشسته است و اشقیا با ترس و نیزه و شمشیر به او نزدیک می‌شوند. شمر، عربده کشان و خنجر به دست نزدیک می‌آید و قاب دوربین شکسته و خونین می‌شود. روایت عشق از سریال‌های مهجور و کمتر دیده شده‌ای است که به نسبت زمان ساخته شدنش که در سال‌های میانی جنگ ایران و عراق بود، سریالی قابل تامل است.

سریال شب دهم / ۱۳۸۰ / حسن فتحی

بعد از «روایت عشق» سریال «شب دهم» تقریبا اولین سریال بلند و موفقی است که در گروه فیلم و سریال شبکه یک سیما درباره واقعه عاشورا ساخته شد و در قالب اجرای تعزیه مستقیما به روایت وقایع آن سال ها پرداخت . در «شب دهم» حیدر خوش مرام (با بازی درخشان حسین یاری) از لوطی های یکی از محلات تهران قدیم، دل باخته یکی از شاهزاده های قجری (با هنرمندی کتایون ریاحی) می شود. دختر، شرط ازدواج را اجرای ده شب تعزیه در زمانی که از سوی رضاخان اجرای مراسم مذهبی ممنوع بود، قرار داده بود و حیدر به اتفاق دوستانش، جهت اجرای این خواسته همت می گمارد و…

این سریال که در ایام نوروز پخش می شد مخاطبان زیادی از اقشار مختلف را پای خود نشاند و اثری درخشان در کارنامه حسن فتحی به شمار می رود.

سریال سفر سبز / ۱۳۸۱ / محمدحسین لطیفی

این سریال با داستانی از حسین پاکدل، کارگردانی حسین لطیفی و تهیه‌کنندگی مجید اوجی و بازی پارسا پیروزفر، علی نصیریان، محمدرضا شریفی‌نیا، مجید مظفری، حمیده خیرآبادی، لادن مستوفی، امین تارخ، سارا خوئینی‌ها و… روی آنتن رفت.

داستان این سریال روایت زندگی یک زوج مسیحی بود که در سفری به ایران پسربچه‌ای را به‌عنوان فرزندخوانده با خود می‌برند. این پسربچه زمانی که ۲۵ سال سن دارد با اعتراف پدرخوانده‌اش پیش از مرگ، پی به حقیقت می‌برد و تصمیم می‌گیرد تا به ایران برگردد. بخشی از این وقایع نیز در بستر عزاداری های ایام محرم می گذرد و رفت و برگشت مضمونی فیلم ذهن مخاطب را به خوبی با خود همراه می سازد.

سریال معصومیت از دست رفته / ۱۳۸۲ / داوود میرباقری

یک داستان و شخصیت خیالی در بستر اتفاقی تاریخی. شوذب(امین تارخ)، خزانه‌دار کوفه بود که اوایل از محبان علی(ع) به شمار می‌رفت اما کم کم به دستگاه اموی پیوست و از عوامل حکومت شد. چنین شخصیتی در تاریخ وجود خارجی ندارد اما میرباقری به بهانه آن توانست اتفاقاتی را که قبل از فاجعه کربلا و بعدش در کوفه و دارالاماره این شهر می‌افتاد به تصویر بکشد.

شوذب عملا نقشی در تغییر حوادث کربلا نداشت ولی با بازی درخشان تارخ که خیلی‌ها را یاد «شیخ حسن جوری» سریال سربداران و «ابن سینا»ی سریال بوعلی سینا می‌انداخت و گریم خیره‌کننده «عبدالله اسکندری»، نقش باور پذیری شده بود. فضای تله تئاتری و روایت در فضای بسته که ماجرای مال دوستی و ترس کوفیان را از ابن زیاد(داریوش فرهنگ) نشان می‌داد و تردید و دودلی شوذب را که یار سابق علی(ع) بود و حالا می‌دید که ابن زیاد قصد جان پسر علی(ع) را کرده است.  شوذب اگر چه تلاش می‌کرد تا مانع فاجعه کربلا شود اما تمایل به مقامش و ترس از دست رفتن پستش باعث شده بود تا دستانش بسته شود. میرباقری کوشیده بود تا با ایجاد عشقی مثلثی بین سه دین، شوذب مسلمان، ماریای نصرانی(فریبا کوثری)، حمیرای یهودی(سارا خوئینی‌ها) سرگردانی نقش اول سریال را تشدید کند.

سریال ناتمام ثارا… / ۱۳۸۲ / شهریار بحرانی

پروژه بلندپروازانه‌ای که بعد از ۱۰۰ دقیقه فیلمبرداری و هزینه یک میلیارد و دویست میلیون تومانی متوقف شد. این سریال که قرار بود در ۳۲ قسمت تولید شود به‌دلیل اعتراض بعضی مراجع و علما به نحوه نمایش امام حسین(ع) و واقعه عاشورا، متوقف ماند. «علی لاریجانی»، رئیس وقت سازمان صداوسیما بعد از ۸ ماه، پیش تولید این سریال را در اسفند ۸۱ در بیابان‌های یزد کلید زد.

سریالی که در آن ۵۰ بازیگر مانند «محمدعلی کشاورز»(معاویه)، «جمشید مشایخی»(‌هانی بن‌عروه)، «اکبر عبدی»(ولید)، «عنایت بخشی»(عمر بن سعد)، «رویا تیموریان»(ام البنین)، «شهرام حقیقت دوست»(یزید) و «جعفر دهقان»(حر) بازی می‌کردند. با وجود اینها، این سریال راه به‌جایی نبرد تا با تغییر رئیس سازمان و رفتن بودجه به سمت سریال «مختارنامه» و همین‌طور ساخت فیلم «ملک سلیمان» توسط «شهریار بحرانی» این سریال، پرونده‌ای نیمه مختومه پیدا کند.

سریال فرستاده / ۱۳۸۲ / جواد شمقدری

جواد شمقدری سریال فرستاده را به تهیه‌کنندگی محسن علی‌اکبری برای محرم ۸۲ آماده کرده بود که البته به پخش برای آن ماه نرسید و پس از محرم و در ایام تعطیلات نوروز در شبکه دو پخش شد، اما داستان آن به واقعه عاشورا اشاره مستقیم داشت. سلیمان بن ابی زرین فرستاده امام حسین (ع) به بصره، حامل پیامی از طرف امام به پنج تن از سران بصره بود که پس از ورود به بصره در منزل ماریه بنت عبدالقسین، یکی از دوستداران امام (ع)، اقامت می‌کند و در این میان با به شهادت رسیدن مسلم بن عقیل قصه حال و هوای دیگری پیدا می‌کند. این سریال با بازی حسین یاری، زیبا بروفه و محمود پاک‌نیت روی آنتن رفت و در زمان خودش مخاطبان پر و پا قرصی داشت .

سریال غریبانه / ۱۳۸۳ / قاسم جعفری

سریال «غریبانه» از جمله سریال‌های دیگر تلویزیون در ایام محرم به شمار می‌رود که سال ۸۳ روی آنتن رفت. این سریال را قاسم جعفری کارگردانی کرده بود. حسن جوهرچی، غلامحسین لطفی، حسن اسدی، مهدی سلوکی، پرستو گلستانی، علی منصوری، عزت‌الله مهرآوران و… در این سریال بازی کرده‌اند.

غریبانه درباره رویارویی دو گروه وفاداران کربلا و فراموش‌کنندگان واقعه عظیم عاشوراست؛ افرادی که برای احیای حق و عدالت می‌جنگند و کسانی که قصد قربانی‌کردن عدالت ، به خاطر مصالح شخصی خود دارند.

سریال طفلان مسلم / ۱۳۸۶ /  سید مجتبی یاسینی

این سریال که محصول شبکه الکوثر- شبکه عرب‌زبانان صداوسیماست – واضح و یادآور تعزیه‌ای به همین نام بود. با اینکه کل ماجرای حضور دو پسر مسلم در کوفه و شهادتشان شاید چندان معتبر نباشد (چون گفته شده مسلم بن عقیل به تنهایی و با دو راه‌بلد از کوره‌راهی، راهی کوفه شد و در میان راه، آن دو راه‌بلد از تشنگی مردند و او به سختی خود را به شهر رساند) اما یاسینی سعی کرد از این فضا سریالی تاریخی بسازد که به تبعیت از سریال‌های میرباقری چاشنی عشق سلافه و غلام ابن حارث هم داشت. “طفلان مسلم” با وجود ۹ بار بازنویسی و بازی مؤثر جهانگیر الماسی در نقش قاضی شریح، قاضی کوفه که نقش منفی‌اش خیلی‌ها را یاد نقش منفی‌اش در پس از باران می‌انداخت، در مابقی نقش‌ها دچار افت شد. شاید اوج این افت در شخصیت‌پردازی و قصه‌سازی برای ابراهیم و محمد، دو پسر مسلم بود که نه، چندان همراهی مخاطب را در پی داشت و نه فضای به‌شدت مثبتشان، مخاطب را تحت تأثیر قرار می‌داد.

سریال آخرین دعوت / ۱۳۸۷ / حسین سهیلی زاده

سریالی که در ماشین زمان، زمان حال را به محرم ۶۱ پیوند داده بود و  حسین سهیلی‌زاده سعی کرد از این تلفیق، فضایی متفاوت بسازد. یوسف (فرامرز قریبیان) نماینده سابق مجلس در جاده‌ای به‌طور اتفاقی سر از کوفه سال ۶۱ هجری درمی‌آورد. کوفه‌ای که در آستانه مهمان‌کشی است. این فضا تقریباً شبیه همان فضایی بود که قریبیان در فیلم سفیر (۱۳۶۱/ فریبرز صالح) تجربه کرده بود. او آنجا نقش قیس بن مسهر سفیر امام حسین (ع) را بازی کرد که در کوفه غریبه بود و اینجا در آخرین دعوت هم نقش مردی غریبه در کوفه را بازی می‌کرد. سریال ۱۳ قسمتی سهیلی‌زاده برش‌هایی مداوم بین زمان گذشته، قصه یوسف در کوفه و زمان حال و تلاش نزدیکان یوسف برای پیدا کردن او بود.

فیلم سینمایی عصر روز دهم / ۱۳۸۷ /  مجتبی راعی

در خلاصه داستان فیلم با نقش آفرینی هانیه توسلی و احمد مهران فر آمده است: دکتر مریم شیرازی با گروهی از پزشکان هلال احمر برای کمک به مردم عراق عازم این کشور می شود و تصمیم به جستجو برای یافتن خواهر گمشده اش می گیرد که…

فیلم اگرچه در کربلای امروزی تصویربرداری شده و فیلمنامه لحظات دلنشین خاصی دارد ، اما در روایت کلی توفیق چندانی در جذب مخاطب پیدا نکرد و فقط بهانه ای برای بازگو کردن و یادآوری حماسه عاشورا بود.

سریال مختارنامه / ۱۳۸۸ / داوود میرباقری

پرهزینه‌ترین سریال تاریخ تلویزیون ایران که با هزینه ۳۰ میلیارد تومانی به ماجرای قیام مختار ثقفی و خونخواهی قاتلان دشت کربلا پرداخت. میرباقری در آخرین تجربه سریال‌سازی‌اش برشی تاریخی از سال ۴۱ هجری تا سال ۶۷ هجری داشت؛ یعنی از صلح امام حسن (ع) با معاویه تا کشته شدن مختار. در “مختارنامه” حدود نیم ساعت از صحنه‌های کربلا به تصویر کشیده شده بود که اکثرشان در بهار ۸۸ در روستای طرود در ۱۲۰ کیلومتری جنوب شاهرود ثبت و ضبط شدند. صحنه‌هایی مانند نماز ظهر عاشورا، پیوستن زهیر‌بن‌قین به امام، شهادت وهب، که بعد از شهادت سرش را برای مادرش پرت می‌کنند و مادرش ‌ام وهب آن را برمی‌گرداند، صحنه آب آوردن حضرت عباس و شهادتش که این آخری، سکانسی ۱۱ دقیقه‌ای بود که به دلیل اعتراضات به نحوه نمایش علمدار کربلا هیچ‌وقت پخش نشد تا نقش‌آفرینی کاوه فتوحی در نقش حضرت عباس دیده نشود. با این حال عاشورا و تأثیر فاجعه کربلا در همه قسمت‌های این سریال هویدا بود و میرباقری که بارها نشان داده است در زمینه تولید آثار مذهبی و فاخر بسیار موفق است با جزئیاتی دقیق در دکور و اکسسوار و گریم که بیشتر از ۱۰ میلیارد تومان هزینه در پی داشت توانست پیچیدگی قومی و عقیدتی جهان اسلام و کوفه آن دوران را به نمایش بگذارد. ضمن اینکه میرباقری با خلق شخصیت‌های ماندگار مانند مختار (فریبرز عرب‌نیا)، ابن زیاد (فرهاد اصلانی)، ابن سعد (مهدی فخیم‌زاده)، ابن زبیر (رضا کیانیان) و… نشان داد ید طولایی در خلق این‌گونه شخصیت‌های تاریخی دارد. “مختارنامه” با بیشتر از ۶۰ بازیگر اصلی، ۱۲۰ بازیگر نقش فرعی و دو هزار سیاهی‌لشکر اگرچه انتقاداتی در نحوه نمایش تصاویر کربلا به همراه داشت اما بازپخش آن و استقبال مجدد از سریال نشان می‌دهد این سریال توانسته مهم‌ترین بار تلویزیون ایران را در بخش پرداخت به عاشورا بردارد.

فیلم سینمایی من و زیبا / ۱۳۹۰ / فریدون حسن پور

شبی سرد و بارانی، پیش از آنکه موسی (پرویز پرستویی) که مردی عرق خور و خوش گذران است به خانه برسد، همسرش راحله بر اثر درد زایمان جان می سپارد. موسی در تمام عمر فکر می کند که باعث مرگ راحله شده است. او تمام وجود و عشق خود را پای جعفر (شهاب حسینی) ، تنها یادگار راحله می ریزد. اما ماجرا به همین جا ختم نمی شود و فیلم با اجرای تعزیه به عنوان یکی از مناسک عزاداری امام حسین (ع) گره می خورد و توسل به این حضرت ، شخصیتی از موسی به ما نشان می دهد که توبه ای واقعی کرده و خدا از او پذیرفته ، اما مردم روستا نمی پذیرند و …

پرویز پرستویی، شهاب حسینی و دریا آشوری در فیلم سینمایی «من و زیبا» ایفای نقش کرده اند و با توجه به سادگی و روانی فیلم ، تا حدود زیادی مضمون اثرپذیری برای مخاطب همراه داشت .

فیلم سینمایی رستاخیز / ۱۳۹۲ / احمدرضا درویش

در ادامه مسیری که بی شک داوود میرباقری پرچم دار آن است ، احمدرضا درویش نیز فیلم سینمایی «رستاخیر» را ساخت فیلمی تاریخی و پر هزینه است که به واقعه کربلا و شهادت امام حسین و یارانش پرداخته و از زمان مرگ معاویه تا روز عاشورا و کشته شدن امام حسین (ع) را روایت می‌کند.

داستان «رستاخیز» در باره حماسه عاشورا است که با روایت داستان فرزند «حربن یزید ریاحی» آغاز می‌شود و به قیام امام حسین‌ (ع) و حوادث روز عاشورا می‌پردازد. این فیلم همزمان با برگزاری سی‌ودومین دوره جشنواره فیلم فجر به نمایش درآمد و با تأیید برخی مراجع قم توانست چهره قمر بنی هاشم ابوالفضل عباس را با بازی بهادر زمانی نشان دهد، اما بعد از اکران به دلیل نشان دادن صورت حضرت عباس و چند تن از اعضای خانواده امام حسین (ع) مانع اکران عمومی آن شدند.

در پایان اگر به همه این موارد سریال های چند قسمتی مناسبتی و بعضی قسمت های «شاید برای شما اتفاق بیفتد» و سریال های ظهر شبکه یک سیما و همه سکانس ها و دیالوگ های مربوط به مضمون عاشورا در فیلم های غیر مذهبی را اضافه کنیم ، در مجموع حتی به ۳۰۰ ساعت هم نمی رسد و همانطور که در بالا اشاره کردیم ، این سهم کم ساخت و گیشه و مخاطب برای سینما و تلویزیونی که بعد از انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷، وامدار فرهنگ عاشوراست ، آماری تکان دهنده و تاسف بار به شمار می رود.

نوشته عاشورا ؛ سنگ محک سینما و تلویزیون اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

درستکار اشاره کرد: آدم های درجه یک هم احترام و آزادی عمل می خواهند که تلویزیون ایران تقریبا در عمل این مهم را از دستور کار خارج کرده است. همه این حلقه ها به هم وابسته است. اگر مقدمات لازم و آرامش برای تولید فراهم نشود؛ نقدینگی نباشد و احترام از بین برود نتیجه اش همین می شود که سلبریتی ها و برنامه های بی ارزش و مجریان بی سواد و وله های سطحی را زیاد می بینیم. احتمالا نقدینگی در اختیار سازمان هست که با آن هزینه چند سریال را تامین می کند اما تدبیر در تلویزیون جایی ندارد. رسانه ملی فراگیر است و به دلیل طیف گسترده و متنوع مخاطبان از زبان، اقوام، خرده فرهنگ های مختلف و … باید بتواند اثرگذاری وسیعی داشته باشد و به تولید در تمام فرمت های نمایشی از قبیل فیلم، سریال، جُنگ و … فکر کند تا سبدش کامل شود. ولی تلویزیون همه این تنوعات را در حد نازل بدون مدیریت فرهنگی نگه داشته و در نتیجه کسی رغبتی به دیدن کارها و سریال های جدید ندارد.

رضا درستکار با بیان اینکه کار مناسبتی برای محرم لزومان اشک و آه نیست؛ ادامه داد: سریال مناسبتی محرم به معنی تولید آثاری سراسر غم و اندوه نیست بلکه فضایی است تا به این بهانه تلویزیون رسالت خود را در زمینه آگاهی بخشی و اثرگذاری انجام دهد اما رسانه فکر می کند باید همه چیز توام با اشک و آه باشد. مردم هنگام محرم در تکیه و هیات ها هستند و به عزعداری شان مشغولند و نیازی به اینکه دائم و یک بعدی چنین صحنه هایی ببینند، ندارند. تلویزیون باید رسالتش را درست انجام بدهد اما چون مرجعیت خود را از دست داده در نتیجه قدرت اقناعش هم از بین رفته است و نمیتواند مخاطبش را راضی کند.

وی در پاسخ به اینکه چه دلیلی برای این دور شدن ها می توان پیدا کرد، گفت: رسانه ملی به صاحب نظران اعتماد نمی کند و فقط به دنبال کسانی می گردد که پیرو خودش باشند. کسی که کار فرهنگی می کند نمی تواند پیرو دیگری باشد اما رسانه این مهم را نمی پذیرد. به همین خاطر بخش قابل توجهی از سازندگان فکر و فرهنگ را از دست داده است چون تمچید را بیشتر می پسندد در صورتی که نقد گاهی تاثیر چندین برابری نسبت به مدح دارد. برنامه هایی که روی ظرفیت های فرهنگی تولید نشود تاریخ مصرفش زود تمام می شود.  استقبال مردم از آثاری چون «هزار دستان»، «شب دهم» و حتی «مختارنامه» هم همین است. متاسفانه این رسانه به آورده های خودش هم بی اعتنا است چون همه چیز را بر مصلحت امروز پیش می برد در حالیکه شرایط کشور ما امروز حساس است و تلویزیون باید بتواند وحدت و اقناع عمومی بوجود بیاورد.

درستکار در پایان اشاره کرد: قدرت جادویی رسانه ملی را در جمع شدن روضه های خانگی و توجه همه شان به سخنرانی عالمان بزرگ دینی از تلویزیون دیدیم اما متاسفانه این قدرت روز به روز کمرنگتر شد. تلویزیون اوایل انقلاب در فرهنگ سازی موفق عمل کرد اما نتوانست برای شخصیت ها و برنامه های خوب که سالهای پیش پخش می شد جایگزین پیدا کند. البته امید به شرایط بهتر همیشه هست. یا مدیران تغییر اندیشه می دهند و بیدار می شوند یا مردم آنها را تحت فشار می گذارند و باعث شتاب و روند تغییر می شوند.  مردم ما همیشه از رسانه ها جلوتر بودند و نباید از قدرت شان غافل شد.

نوشته سریال مناسبتی باید آگاهی‌بخش و اثرگذار باشد/ چرا از پخش «مختارنامه» و «شب دهم» همچنان استقبال می‌شود؟ اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.