علی حاتمی به‌عنوان یکی ازمهم‌ترین فیلم‌سازان تاریخ سینمای ایران، نه‌تنها در پی خلق داستان‌هایی با نگاهی به تاریخ و فرهنگ ایرانی بود، بلکه در هر اثرش، دغدغه‌های اجتماعی و روان‌شناختی را در قالب یک روایت پیچیده و پرفراز و نشیب مطرح می‌کرد. در این میان، «حاجی واشنگتن» یکی از آثار خاص و متفاوت حاتمی به شمار می‌آید که در آن، بازنمایی هویت ایرانی در کشاکش بین فرهنگ‌های شرق و غرب به‌ویژه در دوران مشروطه، به طرزی نو و کم‌نظیر به تصویر کشیده می‌شود.

از تولد علی حاتمی که بهانه‌ای بود که ما سراغش آثارش برویم، آنچه ما را بر آن داشت تا به فیلم «حاجی واشنگتن» بپردازیم، وجود دست‌نوشته‌ای از علی حاتمی درباره این فیلم در موزه سینما بود و گوشه آن دست‌نوشته با خودکار قرمز و خیلی کوچک نوشته شده بود «حاجی رم».

او در این دست‌نوشته که در اختیار موزه سینما است و به روز آخر فیلمبرداری فیلم «حاجی واشنگتن» ارتباط دارد، با عنوان«پایان دردناک و زودگذر که باید فراموش شود» نوشته است:

«دیروز ۱۸ آبان ۱۳۶۰ همزمان با ۹ نوامبر ۱۹۸۱ بدون اینکه با خبر باشیم، آخرن روز فیلمبرداری بود (بعدا فهمیدیم.) در شب قبل از آخرین پلان فیلم، کارگردان جوانم بعللی ناراحت بود.

اصولا روزهای آخر به طور کامل وضع روحی درست و حسابی نداشتیم، هیچ‌کدام مخصوصا کارگردان جوان. کارگردان پس از درگیری با مدیران تهیه و گرفتاری چک و مسائل مالی در پایین پله‌های بهشت و رو به روی ساختمان‌های بلند واشنگتن، سراغم آمد و به فحشم کشید، لحظه اول، شوخی پنداشتم ولی لحظه بعد جدی بودن قضایا را از ادامه گفتار کارگردان فهمیدم.

برافروخته گفت که فیلم را به میل من ساخته؟ و من هر لحظه برایش مزاحمت فراهم می‌کنم و اصولا کادر از من ناراضی و اصلا فیلمش را خراب کرده‌ام. از طرف من فقط یک جمله رد و بدل شد(حق زحمتم را دادید) کارگردان گفت حق زحمتم را دادی.

پلان آخر گرفته شد، از درون داغون شده بودم و سراغ کادر ایرانی که فقط سه نفر بودند رفتم. ناراحتی آن‌ها را پرسیدم که جواب جز انکار چیزی نبود، به هرحال انقدر ناراحت شدم که با فریادهای داخل ماشین آلفردو و ناراحتی چند روز بعد با خودم فکر کردم این مسائل پیش می‌آید و باید تحمل کرد و گاهی تحمل از قدرت انسان خارج است و اگر واقعا آدم درست فکر کنه نباید کسی مقصر باشد، نه من، نه کارگردان، نه کادر ایرانی. کارگردان جوانم همیشه در خلوت به من می‌گفت من هر کسی را بیشتر دوست داشته باشم با او بد رفتار ی می‌کنم. مثل بخشی در تهران، لابد مثل من در رم.»

چرا «حاجی رُم» تبدیل به «حاجی واشنگتن» شد؟

اما چرا نام «حاجی رُم» به «حاجی واشنگتن» تغییر یافت؟ تغییر نام این فیلم از «حاجی رم» به «حاجی واشنگتن» به دلیل تمایل به برقراری ارتباط با فضای بین‌المللی و به‌ویژه فضای غربی در داستان بود. این عنوان به‌گونه‌ای به فرهنگ و تعاملات شرق و غرب اشاره دارد، که در محتوای فیلم به‌طور مستقیم و غیرمستقیم منعطف است.

«حاجی واشنگتن» در واقع روایتی است از زندگی یک ایرانی به‌نام حاجی واشنگتن با بازی محمد علی فردین، تاجر و معلمی که به‌طور تصادفی وارد دنیای سیاست و آگاهی‌های اجتماعی می‌شود. این فیلم در قالب یک درام تاریخی، داستانی از کشمکش‌های هویتی فردی و جمعی در یک دوره بحرانی از تاریخ ایران، یعنی دوره مشروطه، را روایت می‌کند.

حاتمی در این فیلم، با استفاده از فضای تاریخی خاص و پرتنش، به‌دنبال آن است که همزمان با کشف هویت فردی، به سوالات بزرگتری درباره‌ هویت ملی و اجتماعی در ایران آن دوران پاسخ دهد. حاجی واشنگتن نماد فردی است که به‌رغم تعلقاتش به دنیای سنتی ایران، از جبر تاریخ و تغییرات آن، به درک جدیدی از هویت ایرانی می‌رسد. اما این روند، هم درگیر پیچیدگی‌ها و مشکلات فرهنگی است و هم در مواجهه با جریان‌های سیاسی و اجتماعی که در تلاش برای اصلاحات جامعه‌اند.

ساده لوح و غرب‌زده

یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های فیلم، مواجهه‌ غرب و شرق در روایتی عمیق و تحلیلی است. حاجی واشنگتن در جست‌وجوی منافع شخصی خود، ابتدا با فرهنگ و ارزش‌های غربی، به‌ویژه آمریکا، آشنا می‌شود. این آشنایی نه‌تنها ابعاد اقتصادی و تجاری دارد، بلکه بر هویت فردی و اجتماعی او نیز تأثیر می‌گذارد. حاتمی با دقت و ظرافت، در مواجهه‌ حاجی واشنگتن با فرهنگ غرب، به بُعد‌های پیچیده‌تری از این دگرگونی‌ها پرداخته است. از یک سو، حاجی در پی دست‌یابی به بهبود وضعیت اقتصادی و اجتماعی است و از سوی دیگر، دچار تناقضاتی در درک جایگاه واقعی ایران و خود می‌شود.

شخصیت حاجی، که در اصل یک فرد ساده‌لوح و در عین حال فریب‌خورده از تجملات و فرهنگ غرب است، برآمده از تعارضاتی است که در دل فرهنگ ایرانی-اسلامی وجود دارد. او شخصیتی است که از یک‌سو در دام ارزش‌های سنتی و شرقی گیر کرده و از سوی دیگر در جست‌وجوی دنیای نو و نوآوری‌های غربی است. حاتمی به‌خوبی می‌داند چگونه این شخصیت را نه‌تنها به‌عنوان فردی اجتماعی، بلکه به‌عنوان نمادی از جامعه‌ای در حال تغییر و تحول به تصویر بکشد.

زبان سینمایی حاتمی برای بیان روایت‌های پیچیده

کارگردانی علی حاتمی در «حاجی واشنگتن» همانند دیگر آثارش، به‌ویژه در استفاده از دکورها، طراحی لباس، موسیقی و نورپردازی، نمایشی از جزئیات است. در این فیلم نیز، استفاده از نماهای بسته و درشت‌نمایی‌، در کنار طراحی صحنه‌های تاریخی دقیق و معتبر، به بیننده این احساس را می‌دهد که در بطن تاریخ قرار گرفته است.

از لحاظ بصری، حاتمی در «حاجی واشنگتن» توانسته است با خلق فضاهایی خاص، تعارض‌ها و تردیدهای شخصیت‌ها را به‌خوبی نمایش دهد. به‌طور مثال، در صحنه‌های حضور در کاخ یا برخورد با غربی‌ها، بازی نور و سایه به‌طور سمبلیک، تضاد میان سنت و مدرنیته را به‌طور شگفت‌انگیزی نمایان می‌کند.

در این فیلم، موسیقی نیز نقشی حیاتی دارد؛ آهنگ‌های ساخته شده، به‌ویژه در سکانس‌های احساسی، به‌خوبی فضا را برای درک عواطف و اندیشه‌های شخصیت‌ها فراهم می‌کند.

حاجی واشنگتن از نظر محتوا و فرم، یکی از آثار برجسته حاتمی است که در عین حال که در بستر تاریخ مشروطه قرار دارد، به درک عمیقی از تناقض‌های هویتی می‌پردازد. تحلیل‌های اجتماعی و سیاسی فیلم بسیار دقیق و هوشمندانه است. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های فیلم، تصویرگری پیچیدگی‌های روحی و روانی شخصیت‌ها و نشان دادن تحولات آنها در مواجهه با بحران‌ها و چالش‌های مختلف است.

نوشته دست‌نوشته علی حاتمی از آخرین روز فیلمبرداری «حاجی واشنگتن» اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

رفتن به رشته موسیقی را یک اتفاق می‌داند، اتفاقی که از احترام والدینش به احساس و انتخاب او نشات می‌گیرد. ابتدا علاقه داشته تا ساز ویلن را به‌عنوان ساز اصلی انتخاب کند اما به مشورت و تشخیص حسین دهلوی که استاد او بوده، ساز تار را برمی‌گزیند. هنرستان موسیقی را پنجره‌ای به سوی دنیای خیال و سکویی برای پریدن و پیشرفت کردن می‌داند.

از سال سوم هنرستان در ارکستر استخدام می‌شود و پیش از دریافت دیپلم خود رسماً حقوق دریافت می‌کند. اما اولین قدم‌های فعالیت او در مراکز هنری از کانون پرورش فکری برداشته شده است. در حوالی سال ۱۳۵۲ علیزاده هم‌زمان در دو مرکز مهم موسیقی وقت، یعنی کانون پرورش فکری و مرکز حفظ و اشاعه موسیقی مشغول فعالیت بوده است.

در دهه پنجاه، اجرای جشن هنر شیراز، یکی از آثاری بود که از حسین علیزاده به بازار آمد و مورد استقبال مردم قرار گرفت. وقتی در سال ۵۶ او از خدمت سربازی برمی‌گشت در کوچه و بازار صدای ساز خود را می‌شنید. حالا دیگر او یک جوان ۲۶ ساله‌ای بود که به شهرت رسیده بود.

پس از گذراندن دوران هنرستان، به دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران رفت و در محضر استادانی چون حبیب‌اله صالحی، محمود کریمی، علی‌اکبر شهنازی، داریوش صفوت، نورعلی‌خان برومند، سعید هرمزی، یوسف فروتن و عبدااله دوامی نکات تار و سه تار و ردیف موسیقی ایرانی را در سطوح عالی فرا گرفت. در سال‌های آغازین دهه ۱۳۶۰ در دانشگاه آزاد برلین نیز تحصیل کرد.

*اگر موسیقی، شهید بخواهد در صف اول ایستاده‌ام!

حسین علیزاده در یکی از مصاحبه‌های خود از شهادت برای موسیقی صحبت کرد، شهادتی که آن را مقدس می‌داند و باور دارد که این شهید شدن و تقدس از دوران جنگ به وجود آمده است. او در این باره می‌گوید: «شهادت، اصطلاحی است که فرهنگ ما به‌ویژه در سال‌های پس از جنگ با آن خیلی عجین شده است. یعنی کسانی که شهید می‌شوند، به‌قدری تقدس و احترام دارند که همیشه به یادشان هستیم. من خودم عاشق کسانی هستم که در راه وطن شهید شده‌اند، حتی آن‌هایی که هیچ‌وقت ندیدمشان. هرکسی که برای این خاک جان خود را داده، عزیز ماست و همیشه مقوله شهادت توأم با احترامی خاص است.

حالا وقتی من خودم را جای یک شهید می‌گذارم (برای دفاع از هنر و حرفه‌ام که موسیقی است) یعنی من هرچه نیرو و عشق دارم همه مربوط به موسیقی و مال موسیقی است و اگر سختی‌های این هنر از این هم بیشتر شود، باز من در صف اول شهیدانش هستم.»

*آلبوم‌های منتشر شده…

جدای از انتشار آلبوم‌هایی چون «راز و نیاز»، «صبحگاهی»، «شورانگیز»، «پایکوبی»، «چهارگاه-بیات ترک»، «هجرانی»، «پرنده‌ها»، «ساز نو»، «زمستان است»، «سلانه»، «فریاد»، «نوروز»، «آوای مهر»، «ساز خاموش»، «سرود مهر»، «سربداران» و…، برای سه مرتبه برای آلبوم‌های «فریاد»، «بی تو به سر نمی‌شود» و «به تماشای آب‌های سپید» نامزد جایزه گرمی در بخش بهترین آلبوم سنتی جهان شد.

* ما دلشدگان خسرو شیرین پناهیم

اما هنر او تنها به انتشار آلبوم ختم نشد. علیزاده موسیقی آثار سینمایی و تلویزیونی زیادی را کار کرد که هر کدام اثری ماندگار در سینما و تلویزیون شدند. فعالیت علیزاده در عرصه سینما با فیلم «دلشدگان» به کارگردانی علی حاتمی آغاز شد.

«دلشدگان»، ساخته زنده‌یاد علی حاتمی، یکی از معدود آثار هنری سینمای ایران است که به تاریخ موسیقی کشور ما آن هم در دوره قاجار می‌پردازد. روایتی دلنشین و البته درام از مسافرت گروهی از هنرمندان به فرنگ برای ضبط موسیقی ایرانی در صفحات گرامافون.

موسیقی فیلم «دلشدگان» مکمل بی‌نظیری برای صحنه‌های به نمایش در آمده در طول فیلم است. موسیقی‌ای که حسین علیزاده آن را می‌سازد و محمدرضا شجریان روی آن آواز می‌خواند.

زمانی که حسین علیزاده از تجربه خود برای ساخت موسیقی این فیلم و همکاری با مرحوم علی حاتمی صحبت می‌کند، فروتنانه او را سعدی سینمای ایران می‌نامد و می‌گوید: «حاتمی؛ ساز را با سینما به مردم نشان داد.»

اما چگونه این همکاری میان حسین علیزاده و علی حاتمی شکل گرفت؟ علیزاده در روایت‌هایی که از این همکاری دارد، می‌گوید: «پیش از آنکه در فیلم «دلشدگان» همکاری داشته باشم، علی حاتمی در فیلم «سوته دلان» بخشی از موسیقی‌ای که ما در جشن هنر شیراز اجرا کرده بودیم را استفاده کرده بود. این موضوع زمینه آشنایی ما را فراهم کرد. تا این که یک روز ایشان با من تماس گرفت و گفت که می‌خواهد فیلمی راجع به تاریخ موسیقی ایران بسازد و از من دعوت به همکاری کرد.

آقای حاتمی استاد دهلوی را هم برای این فیلم مد نظر داشت. به نوعی پیشنهاد می‌داد که موسیقی را دونفری بسازیم. یک جلسه سه نفره هم گذاشتیم، هم من و هم آقای دهلوی خیلی موافق این کار نبودیم، اما خب برای من سخت بود که مخالفت کنم. چون آقای دهلوی استاد من بودند و در نهایت به پیشنهاد خود دهلوی کار به من سپرده شد.»

از آنجایی که این فیلم روایتی از تعدادی موسیقیدان بود و حالا نقش این موسیقیدانان را باید بازیگرانی ایفا می‌کردند که نه نواختن ساز را بلد بودند و نه حتی چگونگی دست گرفتن آن را! از این رو حسین علیزاده طی جلساتی که با مرحوم حاتمی داشته این موضوع را مطرح کرده و در خاطراتش این‌گونه از این ماجرا یاد می‌کند: «طی جلساتی که داشتیم، من گفتم که اگر هنرپیشه‌ای قرار هست بیاید و ساز دست بگیرد باید رفتار با ساز را نیز یاد بگیرد و بدین ترتیب اکثر هنرپیشه‌ها دو تا سه ماه کلاس ساز رفتند. تنها کسی که نرفت اکبر عبدی بود. چون زمینه‌ای در نواختن تنبک داشت و من وقتی نوازندگی‌اش را دیدم گفتم کلاس نیاز نیست. از طرفی با امین تارخ نیز تمرین ساز نداشتیم که بگوییم ساز را این طور دستت بگیر! بالاخره این امر مقداری به استعداد هنرپیشگی و این که چه طور این مسئله را حل کند برمی‌گشت. ضمن این که درباره تارخ من به شدت مخالف لب زدن بودم!»

اینکه محمدرضا شجریان در آن زمان هم یک استاد آواز شناخته شده بود و حالا قرار بود مخاطب در فیلم «دلشدگان» صدای آشنای او را با تصویر یک بازیگر شناخته شده دیگر ببیند، ممکن بود باورش نکند. این موضوعی بوده که حسین علیزاده بارها درباره‌اش با علی حاتمی صحبت کرده اما حاتمی به هیچ عنوان قصد نداشته از بازیگر غیرچهره در فیلمش استفاده کند.

*سه ضلع مثلثِ بی نقص

اشعاری که از علی حاتمی بود، صدای محمدرضا شجریان و موسیقی حسین علیزاده، سه ضلع یک مثلث بی نقص بودند که سبب جاودانه شدن یک اثر شدند. علیزاده در این باره می‌گوید: «حاتمی به حق شاعر سینما بود. جوهره تمام موسیقی‌ها و کلام آن‌ها از خود حاتمی بود که برای «دلشدگان» ساخته بود. البته بعداً محمدرضا شجریان در اجرا تغییراتی در اشعار ایجاد کرد؛ اما قبل از اجرا، اشعار را به فریدون مشیری دادند و مشیری هم از نظر فن شعری یک مقداری تغییر داد. تم‌های اصلی فیلم را از شعرهای حاتمی گرفتم. این اشعار خود به خود یک زمینه موسیقیایی برای من به وجود می‌آوردند. استاد شجریان گویا پیشنهاد داده بودند که چون فیلم راجع به تاریخ موسیقی ایران است، جاهایی هم از اشعار کلاسیک مثل سعدی و حافظ استفاده بشود. چون این شعرهای کلاسیک خیلی با فضای فیلم تطبیق داشت و آن آوازهای فوق‌العاده‌ای که آقای شجریان خواندند.

وقتی‌که قرار شد آقای شجریان این کار را انجام دهند، واقعاً روی این قضیه تمرکز کرد. اصلاً رفت و آوازها را در کوه خواند و ضبط کرد، آورد. او صدای ضبط شده را به من داد، بعد رویش کار کردم. یعنی بردم در استودیو و در واقع من با صدای شجریان که خودش نبود ساز زدم.»

*علیزاده زیرِ تیغِ هنرمند!

یکی از آثار ماندگاری که حسین علیزاده برای تلویزیون ساخت، موسیقی سریال «زیرتیغ» بود. شاید وجه متمایز این موسیقی دلهره‌ای بود که توأم با داستان کلی سریال پیش می‌رفت.

محمدرضا هنرمند؛ کارگردان این سریال درباره این آلبوم موسیقی نوشته بود: «علیزاده را سال‌های سال بود که می‌شناختم. کارهایش به دل و جانم چنگ می‌زد و بارها چنان مرا از زمین جدا کرده بود که گفتنی نیست. در نیمه شب ششم آذرماه ۱۳۸۴ در حالی که صحنه کنسرت او به همراه کیهان کلهر، محمدرضا شجریان و همایون شجریان را در تالار بزرگ کشور آماده می‌کردم تا تمرین‌های نهایی انجام شود نمی‌دانست که بیشتر از همه زیر نظرش دارم و به کوچک‌ترین واکنش‌هایش حساس هستم. وقتی‌که از او خواستم تا برجای خودش روی صحنه بنشیند، برق تندخویی اش من را هم گرفت. ولی می‌دانستم که حسین‌ها بدون اینکه بخواهند و بدانند بی قرارتر و تندخوترند. مدارای آن شب من، او را به دامم کشید. دامی که از قبل برایش چیده بودم و او خود نمی‌دانست. رامش کردم و آرام آرام به زیر تیغ اش بردم.»

اما روایت علیزاده از ساخت موسیقی این سریال چیزی جذاب‌تر است. او این کار را تجربه‌ای متفاوت و خوب می‌داند که به‌واسطه آن با یک گروه بی‌نظیر آشنا شده و در این‌باره می‌گوید: «سریال «زیر تیغ» از تجربه‌های خیلی خوب بود. من معمولاً سر فیلم و سریال‌هایی که در حال فیلمبرداری است، می‌روم. اینجا هم رفتم. اکیپ فوق‌العاده خوبی بودند و در کنار هم مانند یک خانواده حضور داشتند. (تعامل افراد در فیلم‌های علی حاتمی هم این‌گونه بود و سر صحنه‌هایی که تازه داشت فیلمبرداری می‌شد اغلب ما اشک در چشمانمان بود و آن را باور کرده بودیم.) من با آقای هنرمند هم خاطره خوبی سر آن کار داشتم چرا که او درک موسیقی‌اش خوب بود و روی من فشار نمی‌آورد. ایده‌اش به من کمک می‌کرد، حس می‌داد و لذت داشت.»

*آواز گنجشک‌های علیزاده برای مجیدی

«آواز گنجشک‌ها» عنوان فیلمی است به کارگردانی مجید مجیدی که داستان مردی بنام کریم را روایت می‌کند که بخاطر اخراج از کار خود در مزرعه پرورش حیوانات به شهر می‌رود و برای امرار معاش به مسافرکشی با موتور سیکلت می‌پردازد.

موسیقی که حسین علیزاده برای این فیلم ساخته به جذابیت و گیرایی آن کمک بسیاری کرده و استفاده از سازهای اصیل ایرانی در کنار فضاسازی‌های دقیق، درک احساسات و حوادث فیلم را برای بیننده آسان‌تر کرده است.

علیزاده که همه جا از تجربه همکاری با مجید مجیدی به خوبی یاد می‌کند در بخشی از صحبت‌هایش در مورد فیلم «آواز گنجشک‌ها» می‌گوید: «این فیلم به دلیل داشتن فضایی واقعی برای من بسیار جذاب بود. چون تا به حال برای صحنه‌های شهری موسیقی نساخته بودم ولی این فیلم اجازه کسب تجربه‌های خوبی در ساخت موسیقی برای فضاهای بیرونی و همچنین ایجاد حس انسان‌دوستی را به من داد.»

*وقتی تارِ علیزاده برای جوزانی می‌نوازد

موسیقی سریال تلویزیونی «در چشم باد» نیز یکی از آن موسیقی‌هایی بود که با سریال مسعود جعفری جوزانی آمیخته شد و یک اثر به یادماندنی را به یادگار گذاشت.

علیزاده درباره موسیقی این سریال می‌گوید: «در واقع با الهام از موسیقی منطقه خاص روستایی، موسیقی این سریال را ساختم و به صحنه‌هایی که متعلق به فرهنگ ایرانی نیست مانند صحنه بالماسکه رسیدم. این نبوغ را بسیار دوست داشتم و باعث می‌شد که به عنوان یک آهنگساز جست‌وجو کنم. ضمن اینکه ورود کاراکترهای غیرایرانی مثل روس و تاجیک به داستان نوعی دیگر از فضای موسیقی را از جهت رنگ و تنوع به من می‌داد.»

ساخت موسیقی برای سریال «در چشم باد» دومین تجربه شخصی حسین علیزاده در حوزه ساخت موسیقی برای سریال پس از مجموعه تلویزیونی «زیرتیغ» بود. این آهنگساز در یکی از مصاحبه های خود در رابطه با این سریال بیان کرده است: «زمانی که مسعود جعفری جوزانی پیشنهاد ساخت موسیقی این فیلم را به من داد با اثری بزرگ با فیلمنامه قوی و اعتبار خوب کارگردان مواجه شدم که بعدها لوکیشن های متعدد و متنوع، از ویژگی‌های این سریال شد.»

علیزاده در بخش دیگری از صحبت های خود در مورد چگونگی پیوستن به پروژه «در چشم باد» توضیح داده است: «جوزانی ساخت موسیقی این سریال را زمانی به من پیشنهاد کرد که ۵۰ درصد از سریال ساخته شده بود و من با اثری مواجه شدم که ایده و خلاقیت بسیاری در آن وجود داشت و معلوم بود که تفکر و تلاش بسیاری برای ساخت آن شده و به نظر من این سریال از هر نظر حرفه‌ای بود. زمانی که کار به من سپرده شد، مدتی به خودم پیچیدم تا سر نخ دستم آمد و بعد کار را شروع کردم. مشغول کار شدم که جوزانی گفت قرار است سریال زودتر از زمان موعد از تلویزیون پخش شود. در این مقطع از زمان به لحاظ ذهنی به خودم فشار آوردم و در نهایت موسیقی «در چشم باد» جاری شد.»

حسین علیزاده بهار سال ۱۳۹۲ آلبوم موسیقی «در چشم باد» را منتشر کرد. آلبومی که به گفته او با نگاهی مستقل از سریال «در چشم باد» منتشر شده و به هیچ عنوان در امتداد اثر تصویری مسعود جعفری جوزانی نیست.

این موسیقیدان در این باره می گوید: «تنها یک آلبوم یک ساعته از موسیقی این سریال ارائه شده است. از ابتدا هم نمی خواستم موضوع موسیقی این سریال را در دو آلبوم منتشر کنم. ترکیب ساز در موسیقی سریال «در چشم باد» بسیار متنوع بود و این تنوع را خود سریال ایجاب می کرد. به همین دلیل بخش هایی از موسیقی این سریال را که در ایران می گذشت و رنگ و بوی وطنی داشت، برای آلبوم آن انتخاب کردم.»

*و شهریوری که خوش‌یُمن آغاز می‌‎شود

یکم شهریورماه برای خیابان خیام (زادگاه حسین علیزاده)، برای ترکمن و نی‌نوا، برای دلشدگان و برای شیفتگان موسیقی ایرانی، روز مهمی است. هفتاد و دو سال پیش در چنین روزی حسین علیزاده متولد شد، علیزاده‌ای که از همان ابتدا محبوب دوستداران موسیقی سنتی بود و هر چه گذشت هواداران بیشتری پیدا کرد و حالا یکی از هنرمندان انگشت‌شماری است که به معنای واقعی می‌توان او را «استاد» خطاب کرد.

هیچ‌کس فراموش نمی‌کند که انتخاب حسین علیزاده؛ استاد تار ایران‌زمین، ماندن در کنار مردم ایران بوده و هست. او شریف زندگی کرده و شریف مانده است. چه خوش گفت عزیزی که درباره حسین علیزاده نوشت: «استاد؛ شما بیشتر از هنرمند بودن، انسان سازنده‌ای بودید و همواره اهل ساختن بودید و هستید…»

نوشته آوای «دلشدگان» در زیرِ تیغ اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

هاوارد سوبر؛ استاد برجسته و مدرس تراز اول سینما در کتاب ارجمندش «قدرت فیلم» برای نشان‌دادن ماندگاری «فیلم‌های محبوب به یاد ماندنی» خصیصه‌ای را معرفی و مد نظر قرار می‌دهد که قابلیت تعمیم دارد. به زعم او فیلم‌های به یاد ماندنی و محبوب آثاری هستند که «در دوره‌ی خودشان محبوب بوده‌اند.» اما این محبوبیت فقط به جلب کردن توجهات و نظرات مختلف در یک برهه‌ی زمانی و دوره‌ی خاص محدود نمی‌شود. او همچنین اشاره می‌کند که این فیلم‌ها «دست‌کم تا ده سال محبوب مانده‌اند. بسیاری از فیلم‌ها در سال اکران‌شان خیلی خوب می‌فروشند، اما هیچ‌کس نمی‌خواهد آن‌ها را دوباره ببیند. به گمانم انتظار زیادی نیست اگر تاکید کنیم فیلمی که می‌خواهد واجد صفت «به یاد ماندنی» شود باید دست‌کم ده سالی محبوب مانده باشد.

اگر با این نگاه سراغ کارنامه‌‌ی علی حاتمی برویم به ماندگاری و محبوبیت این فیلمساز در سینمای ایران پی خواهیم برد: طوقی (۱۳۴۹)، سلطان صاحبقران (۱۳۵۵)، سوته‌دلان (۱۳۵۶)، هزاردستان (۱۳۵۸)، حاجی واشنگتن (۱۳۶۱)، کمال‌الملک (۱۳۶۳)، مادر (۱۳۶۸) و دلشدگان (۱۳۷۱) تا به امروز و پس از گذشت حدود سه دهه از زمان ساخت و اکران‌شان همچنان جزو کارهای خوب حاتمی است و حضور غیرقابل انکار آن‌ها نشان از ماندگاری و محبوبیت این آثار دارد.

ترسیم سیمای سینما

در سنت شفاهی، نقد و روزنامه‌نویسی درباره‌ی سینمای ایران همواره بین علی حاتمی و سعدی ارتباط برقرار شده است. چرا که علی حاتمی دیالوگ را به شیوه‌ای خاص به دهان کاراکترهایش می‌دهد. از یکسو آن‌ها حتی اگر از طبقات و مردمان فرودست باشند فصیح سخن می‌گویند و از سوی دیگر  از شعر و نثر آهنگین و مسجع بهره می‌گیرند تا به ابزار سنت هزار ساله‌ی سخن و شعر مجهز باشند. این بهره‌گیری نمایشی اگرچه بسیار قابل توجه است و به فصیح‌ترین سخنگوی پارسی،  یعنی سعدی نسب می‌برد اما تمام وجه هنرنمایی حاتمی را  نشان نمی‌دهد.

علی حاتمی سوای شعر، دل‌مشغولی عمیقی به نقاشی ایرانی خصوصا نقاشی مدرن ایران (از کمال‌الملک به بعد) دارد. متاسفانه در این دهه‌ها تقریبا موضوع ارتباط علی حاتمی و سنت نقاشی ایرانی موضوعی بررسی نشده مانده است و البته جای تحلیل و واکاوی آن بسیار خالی است.

ارتباط سینما و نقاشی گستره‌ای بسیط و پردامنه است اما بد نیست با اشاره‌ای مختصر به اهمیت این سنت چند جمله‌ای درباره اهمیت نقاشی در سینمای علی حاتمی بگوییم و نشان دهیم که جز سعدی و ادبیات، علی حاتمی ترسیم‌گر هنر سینما بر مبنای نقاشی است و به همین دلیل است که میزانسن‌های او برای ما آشناست و سنت بصری رایج در این مرزوبوم را تداعی می‌کند. همانطور که موسیقی ایرانی در کار حاتمی ما را به سنت هنری و میدان نقش جهان و معماری ایرانی پیوند می‌دهد، بهره‌گیری از نقاشی نیز ما را به سنت بصری نقاشی نوین ایران ارجاع می‌دهد تا درعین مدرن بودن به سنت بصری قدمایی وفادار باشد و ترجمه‌ی سینمایی قابل توجهی از نقاشی جدید ایرانی به دست دهد.

مازیار اسلامی در کتاب «چشم جان بین» درباره پیوند سنت و عقبه‌ی سینما در نقاشی بحثی کرده و در جایی از آن اثر آورده است: «سینما به شیوه‌های مختلفی از نقاشی تاثیر پذیرفته است؛ یکی از این راه‌ها حضور تابلوی نقاشی در فیلم است، یعنی هنگامی که تابلو به همراه دلالت‌های مضمونی و تاریخی‌اش تنشی کلیدی در پیشبرد روایت ایجاد می‌کند و به مولفه‌ای مهم از جهان مضمونی اثر تبدیل می‌شود. فیلم‌های مثل لارا(۱۹۴۴) ساخته اتو پره مینجر، ربه‌کا (۱۹۴۰) آلفرد هیچکاک و زنی پشت پنجره (۱۹۴۴) فریتس لانگ، از نمونه‌های کلاسیک و شاخص این نوع پیوندند. تابلوی نقاشی یکی از موتیف‌های اصلی جهان این فیلم‌هاست و به فهم دلالت‌های معنایی اثر کمک می‌کند. ( «چشم جان بین» ص۶۱)

هنگامی که به سینمای ایران نگاه کنیم علی حاتمی اگر نه تنها، دست‌کم برجسته‌ترین سینماگر ایرانی است که دل‌مشغول نقاشی است و میزانسن های او به شدت یادآور تابلوهای نقاشی کمال‌الملک و دیگران است.

بخشی از این دل‌مشغولی را البته باید در همکاری علی حاتمی و حجت‌الله شکیبا نقاش هایپر رئالیست و عکاس ایرانی‌ جستجو کرد. موضوع اغلب نقاشی‌های شکیبا، تاریخ ایران است. شکیبا با علی حاتمی آشنایی و همکاری متعدد داشته است. آیدین آغداشلو که با سبک و شیوه‌ی کار شکیبا آشنایی داشت، او را به علی حاتمی معرفی کرد. این آشنایی به همکاری فیلمساز و نقاش در سال‌های بعد منجر شد تا او در «هزاردستان» تابلوی شهر قدیم مشهد، در «کمال‌الملک» بازسازی تمام تابلوهای کمال‌الملک از جمله «تالار آینه»، در «دلشدگان» پرتره‌ای از لیلا حاتمی  را خلق و پدیدار کند تا آثار شاخصی از پیوند این دو هن بر پرده نقره‌ای باشند.

آثار حاتمی همواره در کنار دیالو‌گ‌نویسی، خلق کاراکتر، میزانسن‌های خاص، قصه‌ و… به سنت نقاشی وفادار هستند، اما در کنار این وجوه شاخص می‌شود با پلان‌های فیلم‌های او مخصوصا در فیلم‌های «کمال‌الملک» و «دلشدگان» برخوردی مبتنی بر نقاشی داشت. از هر پلان این فیلم‌ها که عکس بگیریم با یک کمپوزیسیون و میزانسن زیبا و خلاق نقاشانه مواجه هستیم. چرا که اساس میزانسن او بر نقاشی استوار است و در کنار زبان فاخر و ادبی و موسیقی پرکشش  ایرانی‌اش یک مثلث هنری متناسب و متناجس فراهم می‌کند.

مثلث روایی علی حاتمی

روایت برای علی حاتمی سه وجه دارد. از طریق شیوه‌های روایی او در آثار  می‌توان مثلث سه پر روایت فولکلور، روایت دراماتیک اجتماعی و درام تاریخی را از تمام گونه‌های روایی پررنگ‌تر مشاهده کرد. این سه وجه روایی می‌توان وجه غالب آثار حاتمی را ترسیم کند. در روایت فولکلوریک او آثاری چون حسن کچل، باباشمل و قلندر، در روایت دراماتیک اجتماعی مادر، خواستگار،.  و در درام تاریخی حاجی واشنگتن، کمال‌الملک، ستارخان، امیر کبیر و… را دید آورده است.

شاخصه‌ی جهان روایی حاتمی در این عرصه ساختن کاراکترهای جذاب و چند لایه است. نمونه‌ی شاخص و برجسته علی حاتمی ساخت کاراکترهای دیوانه با ویژگی‌های دیوانگی مختلف است که نمونه اعلای آن در دلشدگان قابل مشاهده است. اما سینمای او اساسا محدود به شخصیت‌های تیپ‌وار مثل دیوانه نمی‌شود بلکه او یا از کاراکترهای ادبیات بومی بهره می‌برد یا کاراکترهای واقعی را دستمایه قرار می‌دهد اما در تمام این موارد آمیزه‌ای نگاه، میزانسن و شیوه روایی و دیالوگ خود را به آن‌ها می‌بخشد. او همیشه در سه وجه جهان روایی‌اش به برساخته واقعیت و شخصیت وفادار است و شخصیت‌های تاریخی حتی به زبانی که علی حاتمی ساخته باید سخن بگویند تا او بتواند روح تاریخ را منتقل کند.

او در تمام این آثار با نگاهی ایرانی (دقیق اما نه وقیح و پرده در) به سوژه‌ها و کاراکترهای خود نگاه کرده و اگر وجوه ناخوشایند آن‌ها را نشان داده سعی کرده است با تطهیر کاراکتر و نشان دادن نمایی از وضعیت عادی و گاه با ابهت او آن شخصیت را تطهیر کند. تطهیر به این معنا که با دوربین ماخوذ به حیا خود سعی نمی‌کند برخوردی وقیحانه با شخصیت کند و کاراکترهای خود حتی افراد خطاکار و نالایق خود را درهم بشکند بلکه همواره متوجه شأن آن‌هاست.

خاک شدن روی پرده نقره‌ای

کارکردن روی تختی در بین افراد مختلف و در سال‌های مختلف با ناکامی همراه بوده است، از علی حاتمی گرفته تا بهروز افخمی و بهرام توکلی این موضوع عینیت دارد.

علی حاتمی چندین بار سودای ساخت فیلمی درباره تختی را داشت. یکبار بودجه ناکافی امانش نداد و یکبار سرطان. اما این سودای او همه را بعد از خودش گرفتار ساخت فیلمی درباره تختی کرد. از بهروز افخمی تا بهرام توکلی. در این سال‌ها و پس از تجربه بهروز افخمی، بارها نام کارگردان‌ها و پروژه‌هایشان درباره زندگی جهان پهلوان تختی مطرح شده. زمانی قرار بود مسعود کیمیایی نخستین سریال خود را برای تلویزیون درباره تختی بسازد. حتی برخی از تصویب فیلمنامه آن در رسانه ملی به عنوان پروژه الف سخن گفتند اما این طرح تاکنون مسکوت مانده است. حسن فتحی، داود میرباقری، مهدی کرم‌پور و سعید سهیلی از جمله نام‌هایی بودند که در سال‌های گذشته به عنوان کارگردان نیمه ساخته نشده فیلم حاتمی مطرح شدند. اما در نهایت بهرام توکلی فیلم داستانی «غلامرضا تختی» را ساخت و با استقبال چندانی هم مواجه نشد.

این تلاش‌ها هیچ کدام سرنوشت خوبی نداشته است. علی حاتمی بزرگ بعد از چند دهه تلاش و سه بار جدی شدن عزمش فیلم را ناتمام گذاشت و جان بر سر تختی از بدن جدا کرد. بهروز افخمی روایتی شخصی را دستمایه کارش قرار داد اما نتوانست موفق شود. آنهم در زمانی که افخمی «شوکران» می‌ساخت. فیلم بهرام توکلی هم در گیشه خاک شد. این شاید نفرین تختی به سینما باشد. این‌، همان این‌همانیِ غریب سرنوشت فیلم تختی با مرام جهان‌پهلوان است که هیچوقت نفروخت و همیشه فقط بخشید. اصلا شاید کار خود تختی است. راوی می‌گوید وقتی به غلامرضا تختی پیشنهاد بازیگری شد، گفت: «کسی برای دیدن من نباید پول بدهد».

قرار بود تختی بازیگر سینما بشود اما نشد. قرار بود خیلی‌ها به او بپردازند که موفق نشدند و قرار بود سرنوشت فیلم‌های راجع به او خیلی بهتر باشد اما همه زمین‌گیر و روی پرده خاک شدند. این اگر نقرین تختی نیست پس چیست؟

عزت الله انتظامی که در فیلم حاتمی نقش پدر غلامرضا تختی را بازی می‌کرده، تعریف می‌کند در صحنه‌ای از فیلم باید می‌گفته «خدایا زن و بچه‌ام را از ما نگیر» ولی به قدری ذهنش درگیر بیماری علی حاتمی بوده که گفته «خدایا علی رو از ما نگیر». ماجرا به سال ۱۳۷۳ بازمی‌گردد، وقتی بنابر شنیده‌ها حاتمی از ساخت دو پروژه یکی درباره همسران شاه و دیگری درباره زندگی پیامبر اسلام(ص) بازماند تا پروژه زندگی «جهان پهلوان تختی» را کلید بزند. او با جلب رضایت خانواده مرحوم تختی، فیلمنامه را نهایی و فیلمبرداری آن را آغاز کرد. او صحنه‌های مربوط به کودکی و نوجوانی تختی را فیلمبرداری کرد اما به خاطر اوج گیری بیماری سرطان، کار حدود یک سال متوقف شد و در نهایت هم در سال ۱۳۷۵ در حالی که ۵۰ دقیقه از فیلم آماده شده بود، اجل به حاتمی مهلت پایان پروژه را نداد.

با رفتن علی حاتمی کارنامه‌اش نقطه پایانی یافت تا بتوانیم بر سیر جستجوگرانه‌ی او در موسیقی ایرانی، نقاشی مدرن ایران و روایت‌های داستانی و ایرانی نگاه موشکافانه‌تری بیاندازیم. اما نباید از یاد برد که او به همان‌گونه که هاوارد سوبر گفته نه تنها برای ده سال، بلکه تا امروز بیش از سه دهه است که با آثار شاخص‌اش در میان ماست و کارهای او محبوب است. امیدوارم این دوام و محبوبیت همچنان و برای دهه‌های متمادی ادامه پیدا کند.

نوشته تاروپود نقاشی ایرانی در سینمای علی حاتمی اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

این مستند تنها اثر تولید شده مستقل درباره زندگینامه مرحوم علی حاتمی است که در قالب مستند به بررسی زندگینامه علی حاتمی پرداخته و با نگاهی موشکافانه آثار او را مورد تحلیل قرار می‌دهد.

روند ساخت آثار، سختی‌ها و مشقت‌های بسیار در آثار تولید شده، تفکرات و عقاید علی حاتمی از ویژگی‌های این فیلم مستند سینمایی به شمار می‌رود.

همچنین هنرمندانِ بزرگی همچون جمشید مشایخی، محمود کلاری، سعید نیک‌پور، امین تارخ، کتایون امیرابراهیمی، آیدین آغداشلو، احمد بخشی، جلال‌الدین معیریان، ناصر طهماسب، مسعود دلخواه، زاون قوکاسیان، لی‌لی گلستان، ارسلان کامکار، فرشته طائرپور، پوران درخشنده، مازیار میری و… جلوی دوربین این فیلم به توضیح در مورد همکاری و خاطره‌هایشان با مرحوم علی حاتمی پرداخته‌اند.

«سوته دل» پنجشنبه ۱۱ آذر ساعت ۲۲ از شبکه چهار سیما پخش و روز بعد ساعت ۷:۳۰ بازپخش می‌شود.

نوشته پخش مستند «سوته دل» برای اولین‌بار/ یادی از علی حاتمی در شبکه چهار اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

امیررضا مافی در بخش اول برنامه میزبان پوریا ذوالفقاری منتقد سینما و آرش خوشخو روزنامه‌نگار و منتقد سینما خواهد بود.

در بخش دوم، محمد صابری میهمان امیررضا مافی است و درباره گواهی مالکیت فیلم‌ها گفتگو می‌کند.

در بخش سوم برنامه، ناگفته‌های بهروز افخمی درباره پروژه ناتمام علی حاتمی «جهان‌پهلوان تختی» پخش می‌شود.

برنامه «نقدسینما»، کاری از گروه اجتماعی به تهیه‌کنندگی یوسف بچاری جمعه هر هفته ساعت ۲۲ بر روی آنتن شبکه پنج سیما می رود.

نوشته بررسی کارنامه مرحوم علی حاتمی در برنامه «نقدسینما» اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

در مراسم رونمایی این پوستر، محمد حیدری دبیر جشنواره، محمدمهدی دادگو همکار قدیمی علی حاتمی در کنار زهرا حاتمی، لیلا حاتمی و فرزندانش و نیز محمدعلی کشاورز همکاری قدیمی این سینماگر فقید حضور داشتند.

نوشته پوستر سی و پنجمین جشنواره فیلم فجر با تصویر زنده یاد علی حاتمی رونمایی شد اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

گفتنی است، سال گذشته و در سی و چهارمین دوره جشنواره فیلم فجر، برای اولین بار در تاریخ جشنواره و در اولین دوره دبیری «محمد حیدری»، پوستر جشنواره فیلم فجر مزین به تصویر زنده‌یاد «خسرو شکیبایی» شد و امسال، این اتفاق برای دومین بار با تصویرسازی زنده‌یاد حاتمی رخ داده است.

سی و پنجمین جشنواره فیلم فجر به دبیری محمد حیدری بهمن‌ماه سال جاری برگزار می‌شود.

نوشته پوستر جشنواره فیلم فجر ۳۵ با تصویری از زنده‌‌یاد علی حاتمی رونمایی می‌شود اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

متن پیام محمد حیدری به این شرح است:

«امروز زادروز مردی است که سینما را کامل می دانست و در  درام نویسی دستی توانا داشت. علی حاتمی موسیقی را می شناخت و نقاشی را می فهمید.

علی حاتمی نویسنده و کارگردان سینما و تلویزیون بود که مولفه های ادبیات ایران و سینمای ملی را می شناخت و دلیل ماندگاری حاتمی در تاریخ سینمای ایران هم توجه به همین مولفه های بومی بوده است.

کیست که فیلم هایی چون «مادر»، «دلشدگان»، «کمال الملک» و «هزاردستان» را ندیده باشد و به جذابیت های فرهنگ ملی و ایرانی پی نبرده باشد. درست گفته اند که علی حاتمی سعدی سینمای ایران و از پایه گذاران سینمای ملی بوده است.

درست است که علی حاتمی دیگر در میان ما نیست، اما سینمای ایران با آثاری که این فیلمساز به جای گذاشته به خود می بالد.

باید درود فرستاد بر روح علی حاتمی فیلمساز شهیر ایران زمین که چهل سال پیش نخستین اثر سینمایی خود و البته نخستین فیلم موزیکال تمام رنگی تاریخ سینمای ایران را ساخت و به نام خود در تاریخ سینمای ایران به ثبت رساند.

معتقدم آنچه امروز بسیاری در آینه ندیده و نمی بینند، حاتمی بزرگ با نگاهی هنرمندانه، ظریف و دلسوزانه در خشت خام دید.

از یاد نمی بریم که هنر متعلق به تاریخ است و تاریخ همواره از هنرمندان یاد می کند. از همین رو علی حاتمی به عنوان یک سینماگر هنرمند در تاریخ زنده است و جهان بینی این فیلمساز ما را متوجه گذشته خود می کند و از یاد نمی بریم که هیچ جامعه ای بی نیاز از اندیشه گذشتگان خود نیست.

امروز جای علی حاتمی در سینمای ایران خالی است اما نامش همیشه در تاریخ سینمای ایران ماندگار خواهد بود.

محمد حیدری/ مدیرعامل موزه سینما»

نوشته خالق فیلم «مادر» پایه گذار سینمای ملی بود/ با نام حاتمی به خود می‌بالیم اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

منبع: میزان

نوشته تصویری دیده نشده از پشت صحنه فیلم «مادر» علی حاتمی اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

وی افزود: به هر حال تمام افرادی که در این سریال نقشی داشتند، همگی توفیق همکاری با حاتمی را داشتند و یکی از دلایل موفقیت و ماندگاری آن هم مرهون صداقت و همین زحمات تمامی عوامل است. همچنین بازیگر‌ها نیز مثل همیشه نقش‌هایی که به آن‌ها سپرده شده بود را به درستی ایفا کردند تا کار خوبی را ارئه دهند.

بازیگر سریال «میوه ممنوعه» گفت: در اصل باید بگویم علی حاتمی دوست داشت تا آلبومی از بازیگر‌ها و کارگردانی خودش در آن دوره از تاریخ را برجای بگذارد و ثبت کند که این آلبوم نیز‌‌ همان سریال «هزار دستان» است.

وی در ادامه با بیان اینکه امیدوارم سریال «شهرزاد» نیز مانند «هزاردستان» ماندگار شود، عنوان داشت: بستگی به زمانه و شرایط و سلیقه مردم دارد، اما تا الان همگی ما از بازخورد‌ها و استقبال مردم بسیار راضی بودیم و فکر می‌کنم کار خوبی شده است.

نصیریان با اشاره به عدم حضورش در فصل ۲ سریال «شهرزاد» به کارگردانی حسن فتحی نیز بیان داشت: اینطور که قصه پیش می‌رود، ظاهرا نباید در فصل دو این سریال حضور داشته باشم.

منبع: فارس

نوشته علی نصیریان: در فصل دوم سریال «شهرزاد» حضور ندارم! اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

سوره سینما – میثم محمدی: اکرم محمدی فعالیت حرفه‌ای در سینما را با کارگردانان مطرح آغاز کرد و در آثار قابل توجهی چون «مادر» علی حاتمی حضور داشته است. او در دهه ۷۰ در تلویزیون با حضور در سریال‌های پربیننده «خانه سبز» و «پدرسالار» به چهره شناخته شده تبدیل شد. او که این روزها کم‌کار شده معتقد است که شرایط و فیلمنامه‌ها او را مجبور کرده کمتر مقابل دوربین برود.

شما مدت‌هاست که درباره شرایط بد سینما و تلویزیون معترض هستید و در نتیجه ترجیح داده اید که کمتر در کارها حضور داشته باشید. دلیل به وجود آمدن چنین شرایطی چیست؟

اکرم محمدی: اشخاصی که دست‌اندر کار سینمای کشور هستند بهتر می‌دانند که چرا شرایط به این ترتیب است و ما کار نمی کنیم. به واقع من در این سالها با افت شدید کیفیت فیلمنامه‌ها مواجه بودم و کار خوبی پیشنهاد نشد که مایل به پذیرش آن باشم. با شرایط جدید از لحاظ مالی و از جنبه کیفی با اوضاع خوبی مواجه نیستیم و ترجیح می‌دهم در چنین فضایی کار نکنم.

شرایط کیفی بازیگری در سینما و تلویزیون امروز نسبت به دوره‌هایی که شما بیشتر حضور داشتید و از بازیگران زن مهم سینما و تلویزیون محسوب می‌شدید، چگونه است؟

با نگاهی به آثار فعلی و کیفیت بازیگران همه چیز مشخص می‌شود که به هیچ وجه شرایط بازیگری نسبت به دهه های قبل بهتر نیست. خیلی از افرادی که الان در مقابل دوربین ظاهر می‌شوند، بدون پشتوانه و عشق به کار بازی می‌کنند. دو دهه پیش عشق بیشتری نسبت به کار در میان بازیگران وجود داشت و از طرفی هم فیلمنامه های منسجم تری نوشته می‌شد و مثل امروز همه چیز بی برنامه نبود. سریال «خانه سبز» در زمان خود یک مجموعه بسیار قوی با روندی نو بود، اما در شرایطی ساخته می‌شد که کارگردان می‌دانست چه اتفاقی قرار است در مجموعه بیفتد و بازیگران هم با عشق کار می‌کردند.

در مورد شرایط کار در سریال «خانه سبز» صحبت کردید. آن زمان به نظر می‌رسید با وجود اینکه با زمانبندی فشرده کار برای پخش می‌رسید ، اما اشراف کاملی بر شخصیت‌ها و قصه مورد نظر وجود داشت.

بله . آقای بیرنگ هفته به هفته بازیگران را در جریان روال داستان و شخصیت محوری مورد نظر قرار می‌داد و خودش قصه را بخوبی می شناخت. به اصطلاح می‌دانست که چه می‌کند، اما حالا بعد از اینکه یکی دو قسمت از فیلمنامه را می نویسند، برای ادامه جریان کار از دست کارگردان و فیلمنامه‌نویس خارج می‌شود. در بسیاری مواقع بازیگر هم نمی‌داند که فیلمنامه چه روالی دارد و این روی کیفیت اثر تاثیر مستقیم دارد و در نهایت مواجه می‌شویم با یک کار خیلی بد و این هم یکی از عمده دلایل و شرایطی است که من برای کار کردن روی آن تاکید دارم، یعنی فیلمنامه آماده در اختیار داشته باشم.

نکته دیگری هم که در این سال‌ها هنرمندان بسیاری نسبت به آن معترض شدند وضعیت قرار دادها و نحوه پرداخت دستمزد است.

وضعیت قرار داد با تلویزیون که در سال‌های اخیر تبدیل یه شوخی شده است، هر چند من از شرایط جدید اطلاعی ندارم، اما در مجموع برنامه سازان به قراردادها هم متعهد نبودند و در اصل یک توافق مثبت دو طرفه صورت نمی‌گرفت. فضا طوری شده باید قسط سوم یک کار را فراموش کنید. این هم یکی دیگر از فاکتورهایی است که در آن کارشکنی صورت می‌گیرد و من برای کار کردن روی آن تاکید دارم.

در سریال «پدرسالار» مجموعه ای از بازیگران موفق حضور داشتند که تجربه به یاد ماندنی برای خود و مخاطبان ثبت کردند. چرا دیگر چنین تجربه‌هایی کمتر صورت می‌گیرد؟

بله . من این علاقه و عشقی که راجع به آن صحبت کردم را در تک تک افرادی که در «پدرسالار» حضور داشتند، دیدم. بازیگران در آن مجموعه فضا را با جان و دل لمس می‌کردند و به نوعی زندگی می‌کردیم. سریال های الان چنین شرایطی ندارد و بسیاری از بازیگران بدرستی هدایت نمی‌شوند و حتی این عرصه را به شوخی گرفته اند. مدیران تلویزیون فقط به فکر پرکردن آنتن هستند. در سینما هم تهیه‌کننده و صاحب اثر بدنبال جذب مخاطب و بازگشت سرمایه است و خیلی مشخص است که وقت و انرژی سابق در این آثار دیده نمی‌شود. متاسفانه موجی از بازیگران جدید وارد سریال‌ها و فیلم ها شده‌اند که  یکی دو نفر از افراد قدیمی را نیز در کنار آنها قرار می‌دهند. جالب است که همین بار نیمه کاره را هم بازیگران قدیمی به دوش می‌کشند تا اثر را کمی قابل دیدن کنند.

فارغ از کیفیت بازی‌ها در مورد عملکرد تلویزیون در زمینه تولید مجموعه‌ها و فیلم‌های تلویزیونی چه نظری دارید؟

به غیر از بعضی کارهای خاص که از تلویزیون پخش شده است، این سال‌ها کم کاری صورت گرفته است. مدت‌ها است حرف از خطری به نام ماهواره زده می‌شود، در حالی که برای مقابله با این امر باید خوراک خوب به مخاطب بدهیم و مخاطب بدون توجه به چنین مسائلی در مواجهه با یک اثر با ما حرف می زند و ارتباط برقرار می کند و نیازی به توضیح ما نیست. مجموعه «پایتخت» در سال‌های اخیر با استقبال مواجه بوده و مخاطب است که با واکنش به یک اثر می گوید که چه چیزی را قبول دارد. اما بعضی مدیران ما این موضوع را متوجه نشده‌اند.

در مورد سینما هم چنین نگاهی دارید؟

در زمینه سینما هم با توجه به اینکه در همه دنیا بخشی از این هنر به عنوان یک صنعت پذیرفته شده است، اما در کشور ما فارغ از بعضی آثار قابل توجه، بیشتر توجه به بازده مالی یک اثر معطوف می‌شود. ملاک و معیار درباره ارزش فیلم خوب بر اساس میزان فروش و گیشه آن است که این بسیار تاسف‌آور است.

چند روز از سالگرد درگذشت علی حاتمی فیلمساز بزرگ سینمای کشور می‌گذرد . شما در فیلم «مادر» بعنوان یکی از بهترین آثار این فیلمساز فقید حضور داشتید. در خصوص ویژگی‌های سینمای مرحوم علی حاتمی و تجربه همکاری با او صحبت کنید.

فیلم سینمایی «مادر» به کارگردانی علی حاتمی یکی از به یاد ماندنی‌ترین کارهای دوران حرفه‌ای من محسوب می شود. من با قلمی مواجه شدم که سراسر شعر بود و آدمی که تمام انرژی خود را صرف ابعاد گوناگون کار می‌کرد .زیبایی بصری این کار نشان می دهد که در آن زمان حتی به صحنه و لباس هم اشراف و توجه صد در صد می‌شد و بسیار حیف و افسوس که حاتمی را زود از دست دادیم ، اما با این شرایط شاید اگر ایشان هم بود ، در انزوا قرار می گرفت. در مجموع حاتمی آنقدر به کار مسلط بود که حاصلش می‌شد اثری که بعد از این همه سال هم زنده است و جایگاه ویژه دارد. متاسفم که همچون علی حاتمی در سینما کم داریم و ای کاش امثال او را در سینما بیشتر داشتیم و قدر می‌دانستیم.

امروز بسیاری از هنرمندان پیشکسوت در عرصه بازیگری کمتر حضور دارند و بخشی از این جریان هم به تغییر نسل و حضور بازیگران جدید می‌شود. در این خصوص چه ارزیابی دارید و چه روندی را پیش بینی می‌کنید؟

در مورد تغییر نسل در سینما باید به این نکته اشاره کنم که ما داریم گروهی از هنرمندان خود را از دست می‌دهیم و فراموش می کنیم ، در حالی که برنامه ای هم برای رشد و پرورش نیروهای جایگزین و جدید نداریم. برای برخی ها تفاوت ندارد که به عنوان مثال برای نقش مادر چه کسی حضور داشته باشد. پیش خودشان فکر می کنند چرا باید به فلان هنرمند پول بدهیم تا بیاید این نقش را بازی کند، وقتی که یک نفر بدون دستمزد و بی‌توجه به کیفیت متن، آن را اجرا می‌کند.

مردم هنوز شما را به یاد دارند. رابطه آنها با شما چطور است؟

ما مردم بسیار خوبی داریم و من دستمزد تمام سال‌های کارم را در مواجهه با آنها و از طریق قدرشناسی آنها می‌گیرم. متاسفم که قدر این مردم را نمی‌دانیم که برای هنرمندان، ورزشکاران و دیگر مفاخر کشورشان سنگ تمام می‌گذارند و روز به روز آنها را ناامیدتر می‌کنیم. همین باعث می‌شود تا نسبت به سینما و تلویزیون بی تفاوت شوند. این جریان به شدت خطرناک است و برای بازگرداندن آنها باید هزینه‌های سنگین پرداخت.

نوشته شرایط بازیگری با گذشته قابل قیاس نیست/ مثل علی حاتمی در سینما کم داریم اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

سوره سینما-سارا کنعانی: هفتمین جشن انجمن منتقدان سینمایی ایران که به یاد علی حاتمی «شب دلشدگان» نامیده شد ، چهارشنبه بیست و پنجم دی ماه در حالی در ایوان شمس برگزار شد که تاخیر بیش از اندازه در شروع، طولانی شدن مدت زمان برگزاری آن و همچنین غیبت عده بسیاری از مدعوین حتی کاندیدهای برنده جایزه، تفاوت آن را با دوره های قبل به وضوح روشن می کرد. شاید برگزاری توآمان سومین جشنواره مطبوعات سینمایی در خلال این جشن، موجب کسالت بار شدن آن را فراهم آورده بود. در این جشن از کیانوش عیاری، ایرج کریمی، پرتو مهتدی، پرویز نوری و حسین گیتی نقدیر شد.

شب دلشدگان،  به یاد علی حاتمی
هفتمین دوره جشن منتقدان به یاد علی حاتمی با نام شب دلشدگان معرفی شد. کامران ملکی اجرای این مراسم را بر عهده داشت و برای شروع یکی از اشعار حافظ را با تحریف تعمدی قرائت کرد تا تاکید کند هم اکنون و در اولین جشن منتقدانی که در دولت جدید برگزار می شود، دوران امیدواری فرا رسیده است. پس از آن سحر عصر آزاد ، روابط عمومی جشنواره مطبوعات سینمایی پشت میکروفون قرار گرفت و تاکید کرد داوران این بخش بدون در نظر گرفتن رسانه یا نام خبرنگار کار خبری آنان را داوری و انتخاب کرده اند. در این بخش حسین گودرزی، آرزو شهبازی، فاطمه فریدن، محمدرضا لطفی، سمیه قاضی زاده، محمد عبدی، محسن حدادی، شیما غفاری، مهدی آزادی و … برای رشته های مختلفی مثل خبر و گزارش و مصاحبه و مقاله و کاریکاتور جایزه گرفتند.

عیاری، کارگردانی که در فیلم گم می شود

پس از اینکه به طور رسمی بخش جشن انجمن منتقدان سینمایی ایران شروع شد، مهدی هاشمی، هوشنگ گلمکانی و محمدعلی سجادی روی سن آمدند تا بخش تقدیر از کیانوش عیاری انجام شود.

مهدی هاشمی برای همین موضوع پشت میکروفون قرار گرفت و گفت : درباره کیانوش عیاری باید کتاب ها نوشت، اما اینجا به گفتن چند جمله اکتفا می کنم. عیاری امپراطور و شاه «روزگار قریب» است. او یک تالیف کامل از خود باقی گذاشت. به ندرت رخ می دهد که کسی برای یک سریال نویسندگی، تهیه کنندگی و کارگردانی را بر عهده بگیرد، اما عیاری این شاهکار را از خود نشان داد.
همچنین هوشنگ گلمکانی نیز درباره مهدی هاشمی بیان داشت: قبلا هم این موضوع را عنوان کرده بودم. کیانوش عیاری از آن دسته کارگردان هایی است که انگار نیست. او فیلم هایی می سازد که حضور کارگردان در آن احساس نمی شود. عیاری از جایی به بعد به این میزان از پختگی دست پیدا کرد و فیلم به فیلم ، خودش را پنهان تر کرد. این نیز نوعی از فضاسازی است که مورد علاقه من است. برخی از کارگردان ها وسط قاب و صحنه شان این موضوع را فریاد می زنند که من این فیلم را ساخته ام، اما عیاری خودش غایب است و این خیلی خوب است!

محمدعلی سجادی نیز درباره این کارگردان سینما گفت: عیاری در این ۴ دهه که فیلم می سازد همواره به عنوان یک فیلمساز تجربه گرا عمل کرده است. او در کارنامه اش فیلم ۸ میلی متری هم دارد. زمانی که همه گرفتار موج زدگی بودند یا درگیر فرم گرایی های صرف، او برای خودش یک اثر انگشت داشت که حتی در فیلم های کوتاهش هم دیده می شد. عیاری همیشه به سینمای روایی و قصه گو و استاندارد علاقه داشته و تا امروز نشان داده که چقدر صاحب اندیشه و نگاه زیبایی شناسانه به دوربین است. شاید در آغاز گرفتار دوربین شده بود، اما از جایی به بعد این دوربین بود که گرفتار او شده بود. کیانوش عیاری هنرمندی خلاق و عاشق سینماست که در یک فضای بحران زده با نگاهی جامع کار می کند. عیاری گرفتار سینماست و نه موج.

کیانوش عیاری پشت میکروفون قرار گرفت و گفت: گم شدن من به عنوان کارگردان در فیلم که آقای گلمکانی به آن اشاره کرد، آرزوی من است و حتی دوست داشتم امشب هم اینجا نبودم! برای من خیلی مهم است که دیده نشوم. من معتقدم قدرت کارگردانی باید محو شود. من خودم دلزده می شوم وقتی قدرت مثلا یک بازیگر را به شکل بارزی مشاهده می کنم. این موضوع مثل این است که کار نیکی انجام بدهی و بخواهی آن را جار بزنی. یادم هست در آخرین روزهایی که بر سر تصویربرداری سریال بودیم، به روستایی وارد شدیم. عده ای از پیرزن ها دور مهدی هاشمی جمع شدند و او را دکتر صدا می زدند. از دیدن اش به وجد آمده بودند. ایشان مدام تکرار می کرد من فقط بازیگرم و همه زحمت ها را این آقا کشیده. می گفت و به من اشاره می کرد. آن پیرزن ها با اخم به من نگاه می کردند و دوباره با لبخند و مهربانانه سرشان را به سمت هاشمی برمی گرداندند! من هم کارگردانی هستم که فریب شهرت را نمی خورم.

منتقد، ستون پنهان سینما
در بخش دیگری از مراسم، از پرتو مهتدی از مترجمان سینمایی یاد شد که این روزها در بیمارستان به سر می برد و یکی از شاگردان وی جایزه اش را تحویل گرفت. پس از آن از حسین گیتی تجلیل شد که از منتقدان قدیمی سینماست. جهانبخش نورایی در صحبت های خود در مورد وی گفت: من حسین گیتی را دوست دارم چون هر وقت بی حوصله هستم او تماس می‌گیرد و من را برای نوشتن سر ذوق می آورد. ما به او احتیاج داریم تا هر وقت دلسرد شدیم، دوباره برگردیم. منتقد ستون پنهان سینماست که لا به لای کارگردان و بازیگر و … دیده نمی‌شود.

ایرج کریمی یکی دیگر از چهره هایی بود که از او تجلیل شد. طهماسب صلح جو یکی از کسانی بود که درباره او صحبت کرد و تاکید داشت که وی تنها یک منتقد نیست و از سال ها قبل فیلم ساخته است. سعید عقیقی و یاشار نورایی نیز درباره او حرف هایی داشتند و به خصوص ذکر این موضوع که کریمی حتی کارتون ها را هم به شکل جدی مورد نقد قرار می‌داده است، نکته جالب توجه صحبت وی بود.

رابطه سینماگر و منتقد ، یک جای معین نمی ایستد
پرویز نوری آخرین شخصی بود که از او تجلیل شد و حتی خودش هم با زبان طنازانه عنوان کرد: «خوب شد نمردم و برای من هم بزرگداشت گرفتند».

مسعود کیمیایی و جواد طوسی درباره نوری صحبت کردند. کیمیایی در صحبت های خود عنوان داشت:پرویز نوری در ۲۱ سالگی سردبیر شد و از ۱۵ سالگی برای سینما مطلب نوشته بود. او سینمای امریکا را به خوبی می شناخت، آن هم در زمانی که هنوز همه چیز به یک دکمه سپرده نشده بود و می شد به دنبال خلاقیت بود. خلاقیتی که در اختیار ذهن فرد هنرمند قرار داشت. نوری زمانی که هنوز چرک نویس ها وارد حیطه نقد نشده بودند، پاکیزه نوشت و چند روزنامه و مجله را سردبیری کرد. رابطه سینماگر و منتقد یک جای معین نمی ایستد. پرویز نوری از بزرگان نقد سینماست.

به پیشنهاد همسر پرویز نوری، جایزه او توسط همسرش به وی اهدا شد.

فرشته طائرپور به همزمانی ساعت برگزاری این جشن با اختتامیه جشنواره جام جم اشاره کرد و اینکه برخی هنرمندان حضور در این جشن را به آن یکی ترجیح داده اند. وی همچنین تاکید کرد ای کاش دوران تدبیر و امید، زمان وحدت بین هنرمندان باشد. این صحبت وی بی جواب باقی نماند و علیرضا غفاری از مجریان صدا و سیما وقتی روی سن آمد تاکید کرد همه ما عضو یک جامعه بزرگ هنری هستیم و بسیاری از هنرمندان که شأنیت هر دو مراسم برایشان اهمیت داشت سعی کردند با پیک موتوری خود را به هر دو برسانند.

شهاب حسینی در هنگام گرفتن جایزه خود تاکید کرد هر هنرمند به هر میزان که کارش را خوب انجام دهد، چیزی فرا تر از وظیفه خود در برابر مردم انجام نداده است. پرویز شهبازی «دربند» را به این سبب که فاصله میان او و مردم را برداشته است، ارزشمند به حساب آورد.

احسان عبدی‌پور که اهالی رسانه همیشه او را بشاش و بذله گو یافته اند، این بار او را حتی هنگام دریافت جایزه اش قدری عصبی دیدند. به طوری که حتی جملات وی به درستی فهمیده نشد، بس که به تندی مطرح شان کرد. برداشت کلی حرف های این کارگردان جوان حول این محور بود که امیدوار است در آینده موانعی که بر سر راهش گذاشته‌اند، برطرف شود.

بابک حمیدیان که با صدایی گرفته پشت میکروفون قرار گرفت هوای تهران را غیرقابل تحمل توصیف کرد و گفت در ۲۴ ساعتی که از دیلمان و فیلمبرداری کار جدیدش به اینجا برگشته، سلامت صدایش را از دست داده است.

علیرضا رضاداد در ساعت پایانی مراسم به سالن وارد شد و وقتی برای اهدای جایزه ای روی سن آمد، کامران ملکی از او درخواست کرد اجرای افتتاحیه و اختتامیه جشنواره فجر را به کسی از اهالی سینما بسپارند و نه مجری تلویزیون. محمود کلاری فیلمبردار «آسمان زرد کم عمق» را بیش از خودش شایسته دریافت جایزه معرفی کرد.

احمد طالبی‌نژاد منتقدها را به عنوان افرادی معرفی کرد که هر چقدر هم خوب باشند، هیچ وقت از ریتم سر در نمی آورند! نمونه بارزش همین مراسم طولانی که می توانست دو ساعته تمام شود!

علاوه بر حجت ایوبی که قدری زودتر جلسه را ترک کرد، سیدرضا میرکریمی، کیومرث پوراحمد، مازیار میری، شهاب حسینی، همایون ارشادی، رضا عطاران، بهروز شعیبی، فرامرز قریبیان، مهدی هاشمی، مهناز افشار، فرهاد اصلانی، پگاه آهنگرانی، پرویز شهبازی، علیرضا زرین‌دست، امیر اثباتی، بابک حمیدیان، داریوش فرهنگ، کامبوزیا پرتوی، محمد صالح‌علا، نازنین بیاتی، خاطره اسدی، ترانه علیدوستی، آنا نعمتی، مسعود فروتن، فرشته طائرپور و…. حاضران در این جلسه بودند.

نوشته پایان هفتمین جشن انجمن منتقدان سینمایی/ دو جایزه سهم «حوض نقاشی» اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

نوشته عکس های مراسم «شبی با علی حاتمی» اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.