فریبا خادمی دراین باره به سوره سینما گفت: کتاب «دایره است اینکه می‌بینم» در روزهای آخر سال ۹۳ به بازار آمد. مخاطب اصلی این کتاب، جامعه معلولان و آنهایی هستند که مشکلات عمده در زندگی‌شان دارند. بعد از چاپ تصمیم گرفتم کتاب را به مراکز معلولین بفرستم تا هم در اختیار این افراد و خانواده هایشان قرار بگیرد هم مربیانشان مطالعه کنند. فلسفه‌ای پنهان در دل داستان وجود دارد که مساله جبر و اختیار را مطرح می‌کند. این کتاب در قالب رمان نوشته شده و چند داستان دارد که در هم تنیده شدند.

وی افزود: به تازگی کتابی دیگر به نام «ترزا می‌گفت» منتشر کردم که اولین مجموعه شعری چاپ شده‌ام است. عده ای از دوستان هنرمندم در صدد خوانش کتاب هستند تا در اولین برنامه هنری‌شان در فرهنگسرای ارسباران پرفورمنسی با محور این اشعار روی صحنه ببرند. از دوسال پیش این دوستان نوشته ها را در اختیار داشتند، اما منتظر بودیم به چاپ برسد تا جدی‌تر بتوانند فعالیت هایشان را دنبال کنند.

این بازیگر گفت: به تازگی فعالیت هایی در زمینه تبلیغات آغاز کرده ام و البته با نگاهی هنرمندانه به این مقوله پرداختم از این رو فرصتی برای حضور در تئاتر نداشتم. در سینما هم بعد از فیلم سینمایی «حراج» فیلمنامه ای که در این اندازه بتواند من را راغب کند پیش نیامد. در جشنواره تئاتر فجر گذشته «گنجفه» را داشتم که عوامل در تدارک هستند بتوانند برای اجرای عمومی کار را روی صحنه ببرند.

فریبا خادمی نویسنده و بازیگر سینما و تئاتر در فیلم‌های سینمایی «حراج»، «گوشواره»، «نغمه» و … بازی کرده است.

نوشته بازیگر سینما برای معلولان قصه نوشت اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

سوره سینما- در بخش سوم گفت و گوی مفصل سوره سینما با حسین شهابی کارگردان و فریبا خادمی بازیگر «حراج» درباره شباهت‌های قصه این فیلم با «سگ کشی» ساخته بهرام بیضایی صحبت شد. شهابی و خادمی با اشاره به جهان بینی متفاوت سازندگان هر دو فیلم، هر نوع شباهت فرمی و محتوایی را رد کردند.

یکی از وجوه جذاب شخصیت فروغ به عنوان نقش اصلی فیلم ایستادگی و قدرت او است. ما عجز و لابه این زن را نمی بینیم. برخوردش در حراج هم خوب است، تخفیف نمی دهد، کنار نمی‌آید. فریب نمی‌خورد.

فریبا خادمی: فروغ زنی است باهوش و در عین حال مقتدر و بخشنده. می بینید بعد از برگشت از زندان، لباس آراسته می پوشد سعی می کند ماجرای حراج را خوب مدیریت کند. با مردم درست برخورد می‌کند، در عین حال که تخفیف نمی دهد و فریب نمی خورد، به آن پسر جوان تخفیف می‌دهد. فروغ اهل ستیزه نیست، با همسایه هم برخوردی دارد که خواسته او تامین می‌شود.

خانم خادمی به عنوان یک زن انگیزه و تلاش فروغ برای سامان دادن به زندگی مشترکش با مشکات را باور دارید؟ در فیلم سکانسی هست که فروغ لباس‌های مشکات را برای فروش می‌گذارد و بعد پشیمان می‌شود. گویا در تصمیم برای قبول مرد مردد است.

خادمی: نشانه‌هایی در فیلم وجود دارد که اگر مخاطب دقت کند، متوجه تصمیم مشکات برای بازگشت به زندگی با فروغ می‌شود. این که او و ساغر اواخر رابطه شان جر و بحث و درگیری داشته اند. مدت ازدواج موقت آنها تمام شده، اما این مدت تمدید نشده است و این‌ها به فروغ انگیزه می دهد که مشکات را ببخشد و به او فرصت دوباره بدهد. در آن صحنه که اتفاقا مهم هم هست، روی نگاه فروغ به مرد تاکید داریم. آیا این لباس می تواند به تن مرد دیگری برود؟ آیا فروغ می تواند زندگی مشترک را با فرد دیگری تجربه کند؟ فروغ زنی نیست که بتواند با مرد دیگری وارد زندگی شود.

«حراج» فیلم ارزانی به نظر می‌رسد. درباره روند تولید آن صحبت کنید.

حسین شهابی: اتفاقا فیلم‌های من فیلم های ارزانی نیستند و پیش تولیدی طولانی دارند. برای «حراج» از بهمن ۹۱ تا بهمن ۹۲ مشغول کار بودیم، سه ماه این زمان را با بازیگران تمرین کردیم و دورخوانی داشتیم. اما همه روند تولید این فیلم به سه ماه ختم نمی‌شود. من اگر فیلمی را با ۳۰۰ میلیون تومان ساخته باشم، مطمئن باشید برایم حدود ۷۰۰ میلیون تومان هزینه داشته. این هزینه ممکن است در نگاه اول دیده نشود. اما به این دلیل است که پیش از ساخت فیلم من و گروهم از مدت‌ها قبل در یک دفتر درگیر پروژه می‌شویم و همه این‌ها هزینه دارد. من نمی توانم در ۱۵ روز پیش تولید را تمام کنم، برای فیلم جدیدم که به دنبال چند بازیگر جوان می‌گردم، با بسیاری از ستاره‌های سینمای ایران وارد بحث شده‌ام، تعداد زیادی تست بازیگری داشته‌ایم. بالای ۱۰۰۰ نفر بازیگر تئاتری را دیده ام و با آنها صحبت کرده‌ام. فکر می‌کنم با توجه به بازیگرانی که در آموزشگاههای مختلف بازیگری دیده‌ام نزدیک به ۲۰۰۰ بازیگر را تست کرده‌ام، اما هنوز این جستجو ادامه دارد.

پس خیلی سخت گیر هستید.

شهابی: این سخت گیری نیست. اگر بازیگر درست انتخاب شود، شما مشکل کمی در کار دارید. به نظرم فیلم‌هایی مثل آثار من که سر و شکلی ساده دارند، اگر عناصر و اجزایش درست انتخاب نشوند، از دست می‎‌روند. من معمولا با بازیگرهایم یک مشکل دارم و این که بعضی از آنها از این که خیلی در کارشان سر صحنه دخالت نمی‌کنم، ناراحت می‌شوند. من اعتقادی به هدایت بازیگر سر صحنه ندارم. پیش از آغاز فیلمبرداری جریان شخصیت پردازی و نحوه اجرای نقش مشخص می شود و با بازیگرم به نگاه و درک واحد می‌رسیم، بنابریان نیازی نمی‌بینم سر صحنه او را کنترل یا هدایت کنم. در همان پیش تولید طولانی همه گروه به کارشان وقوف پیدا می کنند، زمان فیلمبرداری در گرما و سرما، شلوغی و ترافیک و میان مردمی که همیشه در حال نظاره گروه هستند، زمان خوبی برای کار و تمرین با بازیگر وجود ندارد. ۸۰ درصد از کار برای من با بازگیر در مرحله انتخاب اتفاق می افتد و ۲۰ درصد هم تلاشی که برای تحلیل و پردازش نقش با هم داریم.

پس بازیگرهای فیلمتان به درکی مشابه شما درباره شخصیت و روند قصه می‌رسند؟

شهابی: بله. من با بازیگرم صحبت می کنم و ذهن او را درباره شخصیت دلایلش و جایگاهی که در قصه دارد روشن می کنم. در چنین شرایطی بازیگر با درک هوشمندانه و ارتباطی که با نقش برقرار کرده آن را درست بازی می‌کند. بازیگر حتما باید شخصیت را باور کند تا بازی‌اش واقعی به نظر برسد. مخاطب اگر بازیگر را باور کند، فیلم واقعی تر و باورپذیر تر به نظر می رسد.

بعد از موفقیت «روز روشن» نگران نبودید فیلم بعدی را چطور شروع کنید؟ انتظار از شما بالا رفته بود و ممکن بود تجربه قبلی را دوباره تکرار کنید و این خوب نبود.

شهابی: سعی داشتم فیلم بعدی شبیه «روز روشن» نشود. این را هم خودم می دانستم، هم دوستانم. اما آن تم در ذهنم بود، یک فیلمنامه نوشتم و از خانم پانته آ بهرام دعوت کردم تا آن را بخواند و با هم دوباره کار کنیم، بعد هر دو به این نتیجه رسیدیم که فیلم شبیه «روز روشن» شده و ترجیح دادیم برای این که حس نشود ما در حال تکرار خودمان هستیم، بروم سراغ موضوع و فضایی دیگر. قصه فیلمنامه «حراج» کامل در خانه شخصیت فروغ و فضای داخلی می‌گذشت، اما بعد ترجیح دادم او را وارد جامعه کنم، شاید اگر فیلم فقط در خانه می‌ماند، فیلم بهتری بود. اما به نظرم غیرواقعی می‌شد.

تماشاگر را هم خسته می‌کرد.

شهابی: بله، این خطر هم وجود داشت. حس کردم بیننده به دلیل موضوع بسیار زیر فشار است، اگر از نظر بصری هم او را زیری فشار بگذاریم، خسته شده و آزار می‌بیند. البته من دارای یک جهان بینی (فارغ از خوب یا بد بودنش) هستم و موضوع‌هایی دغدغه من است، شما در هر فیلم ردپای این باور، گرایش و دغدغه را خواهید دید.

خیلی عجیب نیست که «حراج» در این شرایط اکران شده. سرنوشت بسیاری از آثار سینمای مستقل همین است. اما اکران شدن در میان فیلم‌های پرفروش گاهی معایب و گاه محاسنی دارد. رقابت با آنها البته دشوار است. اما از یک سو شاید زمانی که سینما رفتن رونق دارد، بخشی از توجه مخاطبان به «حراج» جلب شود.

شهابی: من هم به این وجوه ماجرا فکر کردم، کاملا به شرایط و فضای رقابت آشنا بودم و می‌دانستم چه اتفاقی می‌افتد. اما بخشی از کار از عهده من خارج است. فیلمی با مختصات «حراج» هر وقت اکران می‌شد همین وضع را داشت. به نظرم بیش از آن که دولت در پدید آوردن این وضع مقصر باشد، مافیای تهیه‌کنندگان و پخش کنندگانی که سال‌ها است در این حوزه فعالند و در همه دولت‌ها هم فعالیت می‌کنند، اجازه نفس کشیدن به دیگر فیلم ها را نمی‌دهند.

این امکان وجود نداشت «حراج» را در گروه هنر و تجربه اکران کنید؟

شهابی: برای این موضوع با آقای علم الهدی مدیر این گروه سینمایی صحبت کردم، اما سینمادارها برای اجرای این طرح همکاری نمی‌کنند. روند رسیدن به اکران طولانی می‌شد و ما باید صبر می‌کردیم که خب، من این را نمی‌خواستم. بلاخره درخواست پروانه دادیم و اتفاقی فیلم در اکران عید فطر روی پرده رفت.

احتمالا «حراج» در شبکه نمایش خانگی بیشتر دیده می‌شود. برای عرضه آن فکر کرده‌اید؟

شهابی: به دلیل عرضه گسترده فیلم‌ها در شبکه نمایش خانگی دسترسی مردم به فیلم‌ها بیشتر و راحت تر است.  من هم فکر می‌کنم «حراج» در شبکه نمایش خانگی مخاطب بیشتری خواهد داشت. به نوعی می‌شود گفت مردم فیلم را در آن شکل کشف می‌کنند.

مردم چقدر برایتان مهم هستند؟ فروش فیلم و جذب مخاطب بیشتر چقدر اهمیت دارد؟

شهابی: مخاطب برایم مهم است، اما نه به این معنا که با هر فیلم مخاطب بیشتری جذب کنم. فکر می کنم اگر من حرف درستی بزنم، عاقبت مخاطب خواهد یافت. روحیه من طوری نیست که بخواهم خیلی درباره خودم و فیلمم تبلیغ کنم یا دیده شوم. ترجیح می‌دهم فیلم راه خودش را به مرور پیدا کند. هنرمند حسابگر ماندگار نیست. فیلم خوب اما به هر حال کشف می‌شود و در تاریخ می‌ماند.

خودتان چه نمره‌ای به «حراج» می‌دهید؟

شهابی: (می‌خندد) به این موضوع فکر نکرده‌ام و اصلا به ماجرا این طور نگاه نمی‌کنم.

خانم خادمی شما چطور؟

خادمی: شاید بهتر باشد این سوال را این طور طرح کنید که نسبت به آثار قبلی چقدر از «حراج» راضی هستید؟ نمره به نظرم بی رحمانه است.

پس آقای شهابی «حراج» را در مقایسه با دیگر فیلم‌هایتان چطور ارزیابی می‌کنید؟

شهابی: حسم این است که «حراج» فیلم صادقانه‌تری است. برخورد فیلمساز در این فیلم با جامعه شفاف تر است. شاید کمتر کسی جرات کند، این را بگوید، اما من شجاعت عنوان کردنش را دارم. در «روز روشن» شما قصه ای دارید که در زمانی محدود می‌گذرد، به واسطه شرایط قصه مخاطب را در فشار می‌گذارید و فرصت فکر کردن را از او می‌گیرید اما در «حراج» فضا شاعرانه‌تر و آرام‌تر است.

خانم خادمی شما هم نویسنده هستید، هم شاعر و بازیگر. بازیگری برای شما در چه مرتبه‌ای است؟

خادمی: بازیگری را هنر می دانم. خلق و درک یک شخصیت برایم دلنشین است. تجربه زندگی آدم های مختلف چه در ذهنم باشد، چه بیرون از ذهنم برایم جذاب است. هنر در خانواده ما به شکل های مختلف وجود داشته. پدرم در سال های جوانی تعزیه خوانی می‌کرد و اهل شعر بود. مادرم اهل نقاشی. خواهرم در نقاشی شاگرد استاد آیدین آغداشلو بود. ساز و موسیقی در خانه ما وجود داشته و با آن بیگانه نبوده ایم. گرایش من بازیگری بود. اگر چه از اول به دنبال این حرفه نبودم. به ادبیات هم علاقه فراوان داشتم. از نوجوانی با حافظ، سعدی و مولانا مانوس بودم. اما نمی‌توانم بگویم رفتن به سمت بازیگری و ادبیات ارادی بود. هر کدام از این هنرها و هنرهایی که ممکن است در آینده تجربه کنم، امتیازها و شرایطی دارند که البته به تعادل رساندن آنها در شرایطی که مادر هستی، اهل خانواده ای و هزار مشغله شخصی داری ساده نیست.

موقع انتخاب پیشنهادهای بازیگری، تئاتر اولویت دارد یا سینما؟

خادمی: سال ها پیش که در «ابجد» با آقای ابوالفضل جلیلی همکاری کردم، دوستانم راهکارهایی داشتند که مبادا این تجربه مخدوش شود. حالا این نگاه را ندارم. فکر می کنم کتابی که نوشتم، یا نقشی که بازی کردم تمام شده و باید به سراغ تجربه بعدی بروم. ممکن است شما نقشی کوتاه در یک سمفونی بزرگ باشید، این تجربه را نباید از دست داد. فروغ در «حراج» نقشی است که با من خواهد ماند، مثل بعضی شخصیت‌هایی که نوشته‌ام. اما این تجربه‌های خوب باعث نمی‌شود در تصمیم گیری محدود شوم. الان آماده‌ام برای بازی در نقشی که با فروغ کاملا متفاوت است. پیشنهاد تئاتر و سینما داشته‌ام و در حال فکر کردن هستم.

به کارگردانی فکر کرده‌اید؟

خادمی: من سه فیلم کوتاه ساخته‌ام و فیلمسازی کرده‌ام اما خیلی به این موضوع فکر نکرده‌ام. در نوشتن بیشترین ارضای روحی را دارم. الان روی این موضوع کار می‌کنم که تجربه‌های داستان نویسی را در قالب فیلمنامه پیاده کنم. به بازی‌های ذهنی در روایت علاقمندم.

شما «سگ کشی» ساخته بهرام بیضایی را دیده‌اید. مسیری که فروغ طی می‌کند تا به انتهای ماجرا برسد شبیه گلرخ نیست؟ آنجا هم یک زن تلاش می‌کند مشکل مالی شوهرش که در زندان است، حل کند.

خادمی: اولین بار است چنین چیزی را می‌شنوم و به آن فکر می‌کنم. اما به نظرم فروغ و گلرخ کمالی (مژده شمسایی) با هم تفاوت دارند. گلرخ در مسیری که طی می‌کند به شناخت می‌رسد اما فروغ همه چیز را می‌داند و انتخاب می‌کند. 

الگویی در بازیگری دارید؟

خادمی: هرگز در زندگی ام الگو نداشته ام. من آمده ام که خودم باشم. اما در حوزه های مختلف هنرمندانی هستند که اندیشه و سبک کاری شان را تحسین می‌کنم. بازی خانم فاطمه معتمد آریا را دوست دارم. در «گیلانه» خانم معتمدآریا ستایش برانگیز است. نمایش رنج و درد مادر یک جانباز در این فیلم دریادماندنی است. بازی بهرام رادان را در این فیلم دوست دارم و فکر می کنم ایشان به اندازه بازی کرده است. به بسیاری از بازی‌های تئاتر خانم گلاب آدینه و تعدادی از تجربه‌های سینمایی ایشان علاقمندم. آثار خانم رخشان بنی اعتماد و اصغر فرهادی را هم دوست دارم. سلیقه و دیدگاه آقای شهابی را هم می پسندم و تجربه مشترکی که با هم داشتیم، دوست دارم.

آقای شهابی برای پایان بحث، شما هم اگر توضیحی درباره شباهت وضعیت فروغ در «حراج» با گلرخ در «سگ کشی» دارید، می‌شنویم.

شهابی: من برای آقای بیضایی احترام قایلم اما «سگ کشی» و شخصیت گلرخ کمالی با دیدگاه و جهان بینی من همخوانی ندارد. به نظرم بازی‌ها در «سگ کشی» نمایشی و گلرخ غیرقابل باور است. گلرخ در پایان فیلم اسلحه را برای شوهرش پرت می‌کند که خودش را بکشد، عمل او با فروغ کاملا متفاوت است. فروغ از ابتدا می‌داند مشکات چه کرده و آگاهانه او را می‌بخشد، اما گلرخ باید مسیری را طی کند تا واقعیت را متوجه شود. جدا از فرم و ساختار متفاوت هر دو فیلم، جهان‌بینی سازندگان این اثر و روح حاکم بر دو فیلم کاملا متفاوت است.

نوشته «حراج» شبیه «سگ‌کشی» نیست/ بازیگر درست انتخاب شود، نیمی از راه را رفته‌ایم اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

سوره سینما- در بخش دوم گفت و گوی سوره سینما با حسین شهابی و فریبا خادمی، وجوه مختلف شخصیت زنان در فیلم سینمایی «حراج» و جایگاه آنان در فیلمنامه و جامعه بررسی شد.

خانم خادمی شما دیدگاه آقای شهابی درباره شخصیت فروغ را چقدر باور دارید؟

فریبا خادمی: زمانی که تست گریم و لباس داشتیم، گروهی از دوستان از من سوال می‌کردند که چرا باید مشکات به فروغ خیانت کند؟ به نظرم همین که مخاطب نمی تواند توجیه منطقی برای این رابطه پیدا کند، آقای شهابی بر اساس تحلیل خود درست عمل کرده. شاید کودکی کردن مرد، شاید تنوع طلبی او. این زن هنرمند است، خانه‌دار و مادر است و برتری‌اش به ساغر مشهود است. فروغ خودش هم از این جمله که ساغر به او می گوید من کمبودهای تو را جبران کردم، شوکه می‌شود.

خادمی: زن وجوه مختلفی دارد، هم در زندگی فردی، هم اجتماعی و خانوادگی. زن در مواجهه با خانواده‌اش یک وجه زن-مادری دارد. جاهایی باید زن باشد، گاهی مادر. هم برای خانواده‌اش، هم برای همسرش، هم برای اطرافیان. طبق کهن الگوها همان وجه مادونا. من فکر می‌کردم زمان خواندن، تمرین و بازی کردن که در بازی این نقش نباید نشانه ای از زن بودن من صادر شود. حتی در گریم من از دوستانم می خواستم که هیچ نوعی رنگی در چهره من نباشد، چرا که فروغ در مدت قصه که حدود چهار روز است، شرایط عادی ندارد. قرص می خورد، در بحران است، نگران، خسته و اندوهگین است و این فرصت آرایش به او نمی‌دهد. من می بایست طوری بازی می‌کردم که دریچه‌هایی که اطرافیان و مخاطب از من به عنوان یک زن می‌بینند، پوشیده شود. 

به نظرم در «حراج» نمایش وجه زنانه با نسرین (نسیم ادبی) است.

خادمی: بله. او ستیزه و طلب می‌کند. برونگرایی دارد. اما شما وقتی مادر هستید حتی در سخت ترین شرایط و تنش ها فرزندتان را می بخشید. بحثی که درباره مردسالاری داشتید، شاید بیشتر به خاطر فضایی است که پس از رواج اندیشه های فمینیستی شکل گرفته. تفکری که زن را مظلوم می پندارند و به دنبال این است به هر شکلی حقوق او را احیا کند. به نظر من جبهه گیری درباره مردان مشکل زنان را حل نمی کند، گاهی مردان زنانشان را می‌بخشند و مشکلات آنها را تحمل می کنند. مقابله و ستیز کردن با ذات زندگی جریانی را به وجود می‌آورد که همه ما درگیر آن هستیم. این دریدگی، عدم تعهد و بیماری که جهان امروز با آن درگیر است، محصول مقابله کردن با تفاوت‌های ذاتی زن و مرد است. شما در خانه خودتان و جهان شخصی و خانوادگی‌تان می توانید یک مادر ترزا باشید، به شرطی که نگاهتان به زندگی درست باشد.

زنان برای جبران ظلمی که به آنها شده همان رفتار مردانه را تکرار می‌کنند، فقط جای مظلوم و ظالم این بار عوض می‌شود.

خادمی: بله. رفتارهایی میان زنان ما دیده می شود که پسندیده نیست و مصداق ظلم و طلبکاری است. ماجراهایی مثل مهریه‌های سنگین، طلب کردن مهریه قبل از شروع زندگی و رفتارهایی از این دست نشان دهنده موضع طلبکار بعضی زنان روزگار ما است. ما این ظلم را باور کرده و در حال مقابله با مردان هستیم. در حالی که این ظلم به مادرهای ما، مادربزرگ‌های ما و زنان نسل قبل هم شده اما واکنش آنها این طور خصمانه نبوده است. آنها زندگی را بهتر درک می‌کردند و با فراز و فرودش همراه می‌شدند. بدون آنکه کتابی خوانده باشند، یا روانشناسی و جامعه‌شناسی بدانند. زندگی، رقص با مشکلات و شرایطی است که پیش می‌آید.

پس سلوک و جهان بینی فروغ را باور داشتید.

خادمی: باور داشتم و دوست داشتم که تصویر این نگاه و رفتار در یک فیلم دیده شود. مولانا به شما می گوید که تسلیم باش. در فلسفه شرق و غرب شما بخش‌هایی درباره همین آرامش، همراه شدن با زندگی و صبر دارید. اسلام به معنی تسلیم شدن و سرسپردن است. این تاکیدها در ادیان مختلف و فلسفه های متفاوت برای چیست؟ برای این که وقتی شما تسلیم می‌شوید شمشیری سر شما را نمی‌برد. مسیح می گوید اگر به گونه تو سیلی زدند، آن بخش از گونه ات را به سمت طرف بیار. به این دلیل که آن طرف هم دیگر این جسارت را ادامه نمی‌دهد که به گونه شما سیلی بزند. من در سینمای ایران و جهان کمتر زنی را دیده ام که در فیلمی چنین نگاهی داشته باشد، اگر هم بوده به من منتقل نشده.

فروغ شخصیتی قوی است و این وجه شخصیت او دوست داشتنی است. مثلا به سادگی گریه او را نمی‌بینیم. موقع حراج به راحتی تخفیف نمی‌دهد و این جالب است که تحت تاثیر قرار نمی‌گیرد. اما به خلوت او نزدیک نمی‌شویم.

حسین شهابی: ما در سینمای ایران با توجه به محدودیت‌ها و قواعدی که داریم نمی توانیم خلوت زنان را به شکل واقعی نشان دهیم. من هم علاقه ای به نمایش آن ندارم. حتی سکانس نقاشی کردن فروغ را هم خیلی دوست ندارم. به همین دلیل که شوهر فروغ را نمی بینیم، تنهایی فروغ را هم نشان نمی دهم. من نمی توانم و طاقت این را ندارم که یک انسان را در سخت ترین حالت روحی اش نشان بدهم. در «روز روشن» هم این طور بود. چرا باید مردی را نشان می دادم که معلوم نیست چه آینده ای در انتظار او است؟ چرا باید شکستن و رنج فروغ در تنهایی را به مخاطب نشان بدهم؟ در «روز روشن» تا جایی که به جامعه مربوط است در زندگی مرد کند و کاو کرده ایم اما وقتی پای حریم شخصی او به میان می آید پرهیز می کنیم و وارد نمی‌شویم.

خادمی: قرار نیست در این فیلم به خلوت فروغ نزدیک شویم. ما یک ماجرا را شاهدیم و واکنشی که این زن به ماجرا نشان می‌دهد، مهم است. قصه اگر قصه فروغ بود، ما نیاز داشتیم وجوه پنهان زندگی او را هم ببینیم، اما قصه «حراج» درباره سلوک و رفتار این زن است.

سه زنی که در این فیلم داریم سمبل و نماد هستند. آقای شهابی شما همین نگاه را در طراحی شخصیت آنها داشتید؟

شهابی: فروغ نماد آگاهی، ساغر نماد عشق و نسرین نماد عقل است. نسرین دائم حسابگری می‌کند، اما فروغ آگاهانه شرایط را درک می‌کند، می‌بخشد و پس از آن به حدی از بلوغ و بزرگواری می‌رسد که شرایط را می‌پذیرد. عشق مستی است، ساغر همه چیز را می‌خواهد، بخشش ندارد، گستاخ است. عشق زمینی وقتی به عادت تبدیل شود، پای حسابگری به میان می‌آید. این آفت عشق و رابطه است. چیزی که برای مشکات و ساغر به وجود آمده و زن منافع مادی‌اش را طلب می‌کند.

از نظر من البته ساغر قربانی است. به خاستگاه اجتماعی و شرایط زندگیش که نگاه کنیم، چاره‌ای نداشته جز این که وارد زندگی یک مرد شود تا روزگارش بگذرد.

شهابی: اتفاقا در مطب دکتر، این فرصت را به او می‌دهیم که درباره زندگی‌اش حرف بزند. هر دو زن در این فضا می‌گویند که بهم اعتماد ندارند و ذهن مخاطب را هم درگیر چالش می‌کنند که واقعا روی حرف کدامیک از این‌ها می‌شود حساب کرد.

من این وجه اجتماعی اثر را دوست دارم. شرایط در شکل‌گیری روحیه و حال و هوای زن‌های فیلم «حراج» موثر است. این شرایط باعث شده که زنی با موقعیت اجتماعی فروغ، از این طبقه و با روحیه هنری مجبور شود سر زندگی‌اش با ساغر گوشه یک خیابان چانه بزند. حتی به او التماس کند.

شهابی: بله. به هر حال مطمئن باشید این دو زن هرگز با هم به موضع مشترک نمی‌رسند. شرایط آنها را مجبور کرده که باهم هم مسیر شوند.

خانم خادمی «حراج» فیلمی از سینمای مستقل است، در این نوع فیلم‌ها پوسه تولید جمع و جور است. این روند در کار شما اثر داشت؟ دورخوانی و تمرین به اندازه داشتید؟

خادمی: خوشبختانه روند تولید «حراج» درگیر شتاب و عجله نشد. ما سه ماه پیش‌تولید داشتیم، ساعت‌ها در دفتر دورخوانی و تمرین داشتیم. به ویژه من که در همه صحنه های فیلم حضور داشتم در این جلسه ها بودم. با آقای شهابی درباره نقش بسیار صحبت کردیم.

در این جلسه‌ها فیلمنامه و نقش فروغ تغییر کرد؟

خادمی: فیلمنامه و نقش همانی بود که از روزهای اول درباره‌اش صحبت کردیم و به توافق رسیدیم. فقط صحنه نقاشی کردن اضافه شد، آن هم به دلیل این که کمی از خلوت فروغ ببینیم.

ادامه دارد

نوشته نمی‌خواستیم خلوت «فروغ» را نشان بدهیم/ زنان «حراج» متاثر از شرایط جامعه‌اند اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

سوره سینما- «حراج» بعد از فیلم موفق «روز روشن» ساخته شده. فیلمی که به معرفی حسین شهابی به سینمای ایران کمک کرد و بسیار تحسین شد. «حراج» به نوعی ادامه همان نگاه و سلیقه است. یک فیلم اجتماعی درباره زنان. فیلمی که بخشی از واقعیت‌های جامعه امروز و زندگی زنان را روایت می‌کند. با حسین شهابی و فریبا خادمی بازیگر نقش اول این فیلم که مهمان سوره سینما بودند، درباره این فیلم، شخصیت‌هایش و جهان‌بینی سازنده آن صحبت کردیم.

در «روز روشن» و «حراج» یک ویژگی مشترک وجود دارد. در هر دو فیلم حضور زنان پررنگ است. در «روز روشن» موتور حرکت درام زنی (پانته‌آ بهرام) است که برای رهایی یک مرد تلاش می‌کند و در «حراج» هم فروغ (فریبا خادمی) همین کار را به نحوی دیگر انجام می دهد. هر دو فیلم تم اجتماعی دارند اما شما جامعه را از دید زنان دیده اید. انتخاب این موضوع و پرداختن به زنان آگاهانه بوده یا شرایط باعث شده دو فیلمنامه ای که درباره زنان نوشتید امکان ساخت پیدا کنند؟

حسین شهابی: من ۱۵ فیلم بلند ساخته‌ام، از این تعداد ۱۳ فیلم درباره زنان است. این توجه کاملا خودآگاه بوده، در زنان جامعه ما انرژی و پتانسیلی نهفته است که آزاد نشده، شاید از طریق این فیلم‌ها، شعرها و نوشته‌ها این انرژی رها شود. جامعه مردسالار است و البته قرائت نادرست از مذهب به این مشکلات دامن می‌زند. نگاه سیاست زده به مسائل زنان، باعث می‌شود آنها محدودتر شوند. در جهان من و با توجه به دیدگاهی که دارم (فارغ از ضعف یا قوت آن) نگاه جنسیتی به زن وجود ندارد. زنهای فیلم‌های من به ویژه در «حراج» آن تصور کلیشه ای از زن را نمایندگی نمی‌کنند. اگر برای زن (پانته‌آ بهرام) در «روز روشن» آن اتفاق ناگوار می افتد، دوربین و تماشاگر به آن نزدیک نمی‌شوند. می شد به این ماجرا نزدیک تر شوم، اما تعمدا از پرداختن به جزئیات آن پرهیز کردم. برای قهرمان فیلم در «روز روشن» این اتفاق می‌افتد چون فیزیک او به گونه‌ای است که چنین حادثه‌ای برای او رخ می‌دهد.

وقتی شما به آگاهی می رسید مرز بین زن و مرد بودن برایتان از بین می‌رود. نگاهی به چهره و عملکرد زن‌های بزرگ و قهرمان در طول تاریخ بیاندازید، حاصل کارشان با میلیون ها مرد برابری می کند، آن ظرافت و زیبایی ظاهری که از زن انتظار داریم در آنها نیست. هر چقدر نگاهتان به زن عمیق تر باشد، نگرش ابزاری به زن را فراموش می‌کنید.

ممکن است شما به تفکیک جنسیتی قایل نباشید، اما آنچه شخصیت‌های این دو فیلم انجام می دهند برگرفته از روح زنانه آنها است.

شهابی: فیلم‌هایی که درباره زن ها ساخته می‌شوند، یا فیلم هایی سطحی و پیش پا افتاده‌اند، یا آثاری درخشان و قابل توجه. چون نمایش پیچیدگی و رازآلودگی شخصیت و دنیای زنان ساده نیست. زنان بازیگر ما هم این ویژگی را دارند، بعضی از آنها که هوش بالایی دارند به چنان جایگاهی در بازیگری می‌رسند که مردان بازیگر نمی‌توانند با آنها رقابت کنند. بعضی در این فضا نمی‌‌توانند به آنچه استحقاقشان است برسند، حس می‌کنم سینمای ما این انرژی را در آنها هدر می‌دهد.

خانم خادمی شما بازیگری گزیده‌کار هستید که دلمشغولی‌های دیگری هم دارید. در مواجهه با فیلمنامه «حراج» چه وجهی از فیلمنامه و نقش شما را برای همکاری مجاب کرد؟

فریبا خادمی: فیلمنامه و اساس قصه، زن محور بودن آن و نمایش ابعادی ناشناخته از شخصیت زن برایم جذاب بود. پرداختن به زندگی زنان در فیلم های متعدد هنری و تجاری اتفاق افتاده و موضوعی تازه نیست. شخصیت زن به دلیل رازآلودگی و پیچیدگی‌اش جذاب است، رازآلودگی و پیچیدگی از عناصر دارم است، بنابراین می‌توان بر اساس شخصیت زنان صدها قصه نوشت. فیلمنامه «حراج» چراغی بود بر دالانی تاریک تا رمزها و رازهای شخصیت زن را بشناسیم. این وجوه برای من هم مهم و جذاب است و به آن فکر می‌کنم.

شما نویسنده‌اید، برایتان جالب بود که یک مرد به زندگی زنان توجه کرده؟

خادمی: بله. به ویژه از این منظر که در این فیلم به وجوه پنهان و ارزش‌های متعالی زن توجه شده. فارغ از جذابیت‌های ظاهری آنها. فیلم «حراج» به موضوع بخشش توجه دارد، آن هم در این شکل و شمایل که یادآور صفت بخشندگی خداوند است.

و چه چیز شخصیت فروغ دشوار بود؟

خادمی: شخصیت فروغ ویژه است و از نظر درام خطرناک است، در زندگی او چالشی وجود ندارد. شما با زنی مواجه هستید که آدم عکس‌العمل است، کنش کم دارد. نوعی پذیرش و سکون در او می‌بینید که شاید از جنس واکنش‌های دنیای امروز نباشد. به نظر من بازی کردن این نقش و درگیر شدن از نظر ذهنی با روحیه و رویه ای که فروغ دارد، چالش برانگیز بود. سینما زبان تصویر است که در آن حادثه و تعلیق وجود دارد، آقای شهابی در «حراج» به سراغ قصه ای رفته که به شکل کلاسیک در آن حادثه نمی بینیم. فروغ در بن بست گرفتار شده، در یک موقعیت بحرانی که از جنس جامعه و زندگی امروز است، هم در ایران و هم در جهان. به همین دلیل تماشاگری که به سینما می رود در فروغ و نسرین (نسیم ادبی) خودش را می‌بیند. جالب است که بعضی تماشاگران مرد که «حراج» را دیده بودند به من می گفتند: کاش همه زنان اشتباههای کوچک شوهرانشان را می‌بخشیدند. آنها این اشتباه را کوچک می‌دیدند.

فیلمساز تلاش کرده قضاوتی درباره شخصیت‌ها نداشته باشد. اما با نشان ندادن مشکات و نزدیک نشدن به او، او را دور از قضاوت ما قرار داده. تصویر منفی و سیاه از مشکات در فیلم ارائه نمی‌شود.

شهابی: من همان قدر که زن‌ها را می‌شناسم، مردها را می‌شناسم. بسیاری از مردانی که دست به چنین کاری می‌زنند دنبال یک نوع کودکی کردن هستند. در فیلم‌های غربی چنین صحنه‌ای زیاد دیده‌اید، مرد به همسرش خیانت کرده، به خانه می‌آید و توضیح می‌دهد که رابطه برایش یک تفریح بوده و تمام شده است. زن هم توضیح او را می‌پذیرد. البته من این را می‌دانم که در همه آن فیلم ها هم کارگردان به این نکته اشاره دارد که زخم این بی‌محبتی و خیانت به سادگی ترمیم نمی‌شود و در روح زن باقی می‌ماند. من هم این را قبول دارم. برای فروغ هم این اتفاق افتاده، روی لب او لبخندی نمی‌بینید چون روح و غرورش لطمه دیده است.

به نظر من فروغ آگاه است به مسیری که طی می‌کند. در سکانسی به نسرین می‌گوید که حفظ یک زندگی بد بهتر است تا خراب کردنش. او نمی خواهد خانواده‌اش متلاشی شود.

دقیقا فروغ زن معمولی نیست، تحصیل کرده است، ویژگی‌های ظاهری قابل قبول دارد، هنرمند است و زندگی‌اش نشان می دهد که از طبقه مرفه است. اما دیدگاه او حفظ زندگی و خانواده‌اش است.

آقای شهابی در «روز روشن» و «حراج» مرد اصلی قصه را نشان نمی‌دهید. چرا؟

شهابی: در «حراج» شاید من تنها تماشاگری هستم که به مشکات فکر می‌کنم، بیشتر مخاطبان فیلم تحت تاثیر زن‌های قصه به ویژه فروغ هستند. اما من به فرجام مشکات فکر می کنم، به این که او بعد از آزادی چه فرجامی دارد؟ ساغر را که از دست داده و جایی در کنار فروغ ندارد. بخشی از زندگی او را ساغر تاراج کرده و بخش دیگر را فروغ به ناچار از دست او خارج می‌کند. مرد در «روز روشن» هم همین است. با کدام زن باید برود؟ کدام زن را نادیده بگیرد؟ و شما فکر می‌کنید آن زن‌ها به سادگی او را می‌پذیرند.

در «حراج» آنچه برایم مهم بود رسیدن به بخشش و پذیرش بود، چیزی که خودم این روزها به دنبالش هستم و آن را کلید رهایی خودم و جامعه می دانم. البته می دانم جامعه پذیرش این گذشت و این سلوک را ندارد.

به نظرم «حراج» به مخاطبش پیشنهاد می‌دهد که برای رسیدن به آرامش باید ببخشد و گناههای دیگران را نادیده بگیرد.

شهابی: نادیده گرفتن نه. بخشش. بخشش واقعی با تحمل و پذیرش پس از بخشش. «حراج» یک فیلم مردانه است که زن‌ها نقش اصلی‌اش را بازی می‌کنند، به بهترین شکل و با رفتاری موقر رفتارهای حیوانی مردان را سرکوب می‌کنند. البته اشکال زنان را هم در فیلم می‌بینیم، مثلا شخصیت نسرین را داریم و ساغر را که آنها هم ایرادهایی دارند. بازی به نظر من کوچکتر از آن است که شخصیتی در حد فروغ به آن بها دهد.

و این نگاه، البته می‌تواند این برداشت را ایجاد کند که شما همان نگاه سنتی و مردسالار را ترویج می‌کنید که زن را به پذیرش وضع موجود و همه ظلم‌هایی که بر او می‌شود وامی‌دارد.

شهابی: فروغ آگاه است، شرایط را درک می‌کند، هوشمند است و می‌تواند جور دیگری واکنش نشان بدهد اما تصمیم می‌گیرد و بخشش را انتخاب می‌کند. وقتی ما زنان را محدود می‌کنیم، آزادی عمل را از آنها می‌گیریم و نمی‌گذاریم اشتباه کنند عملا بخشش درباره آنها اتفاق نمی‌افتد. قدرت تصمیم‌گیری هم از آنها سلب می‌شود. بیشترین نقش برای تغییر تصور درباره زنان و تغییر شرایط زندگی آنها را زنانی برعهده دارند که فعالیت فرهنگی انجام می‌دهند. بخششی که یک زن معمولی، سنتی و خانه‌دار انجام می‌دهد از جنس بخشش آگاهانه و همراه با بزرگواری و درک فروغ نیست.

در «روز روشن» و «حراج» دو زنی که انتخاب کرده‌اید تا رودروی هم باشند، نقطه مقابل هم هستند. به عنوان مثال فروغ و ساغر (نسیم آبیز) هیچ شباهت ظاهری و رفتاری ندارند.

شهابی: این انتخاب‌ها دقیقا آگاهانه اتفاق افتاده است. تماشاگر متوجه تفاوت ساغر و فروغ می‌شود و شاید این ویژگی‌های ظاهری او را راحت تر به این نتیجه برساند که رابطه ساغر و مشکات در چه حدی است. ما در «حراج» کاملا عمدی فروغ و ساغر را از نظر شخصیتی و ویژگی‌های ظاهری در دو قطب مخالف گرفتیم. وقار و آرامش فروغ، در کنار پرخاشگری ساغر.

و البته ساغر هم تغییر می‌کند. به نظرم ساغر تحت تاثیر فروغ و برخوردش آرام می‌شود.

شهابی: بله. دقیقا…

ادامه دارد

نوشته «حراج» در ستایش بخشش است/ قصه زنی که آگاهانه می‌بخشد اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

نوشته عکس‌های نشست فیلم «حراج»/ بازیگر و کارگردان «حراج» در سوره سینما اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

شهابی درباره آخرین خبرهای این فیلم به سوره سینما گفت: تدوین فیلم توسط حسین عیوضی تمام شده است. حیدر نجفی در حال صداگذاری فیلم است. تحصیلات من در زمینه موسیقی است و معمولا موسیقی فیلم‌هایم را خودم می‌سازم موسیقی «حراج» را هم می‌سازم، ضمن اینکه «حراج» فقط در تیتراژ پایانی موسیقی دارد. البته در زیرمتن فیلم دو ترانه داریم که موسیقی آن هم با نظارت خودم ساخته شد و احمد شهابی و مجتبی انصاری این دو ترانه را در استودیو خواندند و آن را ضبط کردیم.

وی درباره حضور فیلمش در جشنواره فجر امسال توضیح داد: امسال سال سختی برای فیلم‌های مستقل است. شاید حتی به سختی به رقابت جشنواره امسال راه پیدا کنیم. تعداد فیلم‌های متقاضی زیاد است و بزرگان سینما همه در جشنواره امسال حضور دارند. چه در جشنواره امسال حضور داشته باشم چه نه برای این جشنواره و همه فیلمسازان آن آرزوی موفقیت دارم. نکته دیگر در جشنواره امسال این است که فرصت برای ارائه نسخه نهایی فیلم به دفتر جشنواره کم بود. همانطور که فیلم‌هایی که دو سال پیش ساخته شده‌اند می‌توانند در جشنواره حضور داشته باشند کاش فیلم‌های مستقل هم که اساسا به سختی وارد مرحله تولید می‌شوند فرصت بیشتری برای ارائه نسخه نهایی در اختیار داشته باشند.

حسین شهابی در پشت صحنه فیلم «حراج»

این کارگردان ادامه داد: نسخه‌ای که ما به جشنواره ارائه کرده‌ایم نسخه ناقصی است که با نسخه ایده‌آل ما فاصله زیادی داشت متأسفانه فرصت نداشتیم که تا نسخه کامل‌تری ارائه کنیم به همین دلیل شاید فیلم در جشنواره پذیرفته نشود اما مطمئنم فیلمی با مضمون متفاوت «حراج» در جشنواره امسال نداریم، اگر «حراج» در جشنواره امسال حضور داشته باشد می‌تواند رقابت خوبی با دیگر فیلم‌ها داشته باشد.

در «حراج» فریبا خادمی، نسیم ادبی، مهسا آبیز، گیتی قاسمی، محمد کارت، مریم سرمدی و … بازی کرده‌اند.

نوشته فیلمی مثل «حراج» در جشنواره فجر وجود ندارد اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.