ایران در مرکز توجه

با در نظر گرفتن مورد فوق، باز هم دو مسئله را نمی‌توان منکر شد. اولاً هیچ‌گاه برای کشوری مثل عربستان، فیلمی کاملاً اختصاصی و منفی‌نگرانه مثل بدون دخترم هرگز یا آرگو ساخته نشده و دوماً طی دو دهۀ اخیر، توجه به ایران در سینما و تلوزیون جهان بیشتر شده. این مسئله تا حد زیادی متأثر از غنی‌سازی اورانیوم در ایران، بوده است.

غنی‌سازی اورانیوم در کشورمان به‌منظور دستیابی به انرژی هسته‌ای و موارد صلح‌آمیز دیگری مثل پزشکی هسته‌ای انجام می‌شود. تا به امروز هم، حتی یک مدرک از طرف سازمان ملل و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی که تلاش ایران را برای دستیابی به بمب هسته‌ای تأیید نماید، ارائه نشده است. اما رژیم صهیونیستی و آمریکا در کنار چند کشور اروپاییْ هرگز از تهمت بی‌اساس خود، مبنی بر اینکه ایران قصد دارد سلاح اتمی بسازد، دست برنداشته‌اند.

ایران در سینما و تلوزیون اسرائیل

سینمای اسرائیل، توجه نسبتاً کمی به ایران نشان داده و مهمترین فیلم ضدّ ایرانی رژیم صهیونیستی، مأمور مخفی (یووال آدلر، ۲۰۱۹) است که به حضور یک جاسوس اسرائیلی زن در ایران می‌پردازد. اولین سریال اسرائیلی با موفقیت چشمگیر در سطح بین‌الملل، آشوب / Fauda بود که به درگیری‌های اسرائیلی‌ها با نیروهای مقاومت فلسطینی می‌پردازد؛ گرانیگاه روایت در فصل چهارم آشوب (پخش‌شده در سال ۲۰۲۳) درگیری‌های اسرائیل با حزب‌الله لبنان بود و لاجرم بحث ایران در این فصل، پیش کشیده می‌شود. البته چند سال قبل از فصل چهارم آشوب، پخش سریال تهران در سال ۲۰۲۰ آغاز شد که کاملاً بر ایران متمرکز بود.

خلاصه داستان تهران

ماجراهای سریال تهران پیرامون حضور یک جاسوس اسرائیلی در ایران به نام تامار رابینان رخ می‌دهد. در فصل اول، تلاش‌های این افسر اطلاعاتی یهودی‌تبار و اصلاتاً ایرانی، حول خنثی‌سازی پدافند هوایی ایران می‌گذرد تا هواپیماهای جنگی اسرائیلی، بتوانند یک راکتور هسته‌ای را بدون تلفات، بمباران کنند. تامار در فصل اول، درگیر ماجرایی عاشقانه با یک هکر ایرانی معترض به نام میلاد می‌شود. داستان فصل دوم، حول تلاش‌های تامار برای ترور یک سردار سپاه شکل می‌گیرد. در هر دو فصل، مهمترین تهدید برای تامار، یک افسر باهوش اطلاعات ایران به نام فراز کمالی است.

فضا و زبان

خالقین سریال تهران (موشه زندر، دانا ادن و مور کوهن) آن را برای شبکۀ کان ۱۱ اسرائیل تهیه کرده‌اند و Apple TV+ پخش جهانی آن را بر عهده دارد. کارگردانی تمامی قسمت‌ها بر عهدۀ دانیل سیرکین بوده است. اسرائیلی‌ها جو تبلیغاتی پر سروصدایی برای سریال ایجاد نمودند و حمایت شبکۀ تلوزیونی اپل، تهران را به یکی از پدیده‌های تلوزیونی موردانتظار ۲۰۲۰ تبدیل کرد.

وقتی نخستین قسمت تهران در ۲۲ ژوئن سال ۲۰۲۰ (دوم تیر ۱۳۹۹) به نمایش درآمد، بسیاری از ایرانی‌ها از طیف‌های فکری مختلف، کنجکاو تماشایش بودند. موشه زوندر که مغز متفکر اصلی سریال است، اعلام کرده که هدف اولیه‌اش از ساخت سریال، «مقابله با تصویر منفی از ایران بود که هدف اصلی‌اش نابودی اسرائیل است». تهران مورد استقبال نسبی منتقدان قرار گرفت و در چهل و نهمین دوره جوایز بین‌المللی اِمی، برنده جایزه بهترین سریال درام شد.

در آستانۀ فصل سوم

تهران در چند قسمت اولش، در اسرائیل و سراسر جهان (به مدد پخش پر سروصدا از اپل) پربیننده بود و بسیاری از ایرانی‌ها با عقاید سیاسی متفاوت و حتی مخالف، آن را تماشا می‌کردند و پیرامونش بحث می‌کردند امّا وقتی فصل اول تمام شد، اشتیاق برای تماشای فصل دومش، حداقل بین ایرانی‌ها، کمتر شده بود.

در دنیا، فصل اول به‌خاطر ریتم کند و بازی برخی بازیگران مورد انتقاد قرار گرفت، در نتیجه فصل دوم با اکشن بیشتر و دعوت از بازیگران بهتر (مخصوصاً گلن کلوز) سعی در جبران داشت. قسمت آخر فصل دوم پر از اتفاقات هیجان‌انگیز بود و با یک کلیف‌هنگر پایان یافت. از نظر اغلب بینندگان غیرایرانی، مشکل ریتم کند در فصل دوم برطرف شده بود اما همچنان منطق روایی و شخصیت‌پردازی‌ها می‌لنگید. به‌هر حال، تهران تا اینجا به‌اندازه‌ای موفق بوده که برای فصل سوم تأیید بشود، هرچند آمار دقیقی از تعداد بینندگانش ارائه نشده. فصل سوم در سال جاری میلادی پخش خواهد شد.

سازندگان تهران با وجود اینکه می‌دانند از تماشاگران ساکن ایران، سود مالی‌ای نصیبشان نخواهد شد، آشکارا ایرانیان را هدف قرار داده و می‌خواهند بر آن‌ها تأثیر بگذارد. اما اشتیاق ایرانیان، حتی آن‌هایی که با جمهوری اسلامی ایران زاویه دارند، برای تماشای ادامۀ سریال بسیار کم شده. علت چیست؟

تهران تهران که می‌گفتن همین بود؟

اگرچه در سریال‌هایی مثل هوملند (۲۰۲۰ – ۲۰۱۱) و بلک لیست (۲۰۲۳ – ۲۰۱۳) یا سینمایی‌هایی مثل قندهار و سیریانا بخشی از ماجراها در ایران معاصر اتفاق می‌افتد، ولی ایران این آثار از نظر جغرافیا و کوچه و خیابان شهرهایش، شباهت چندانی به کشورمان ندارد. فیلم مأمور مخفی را باید یک استثناء دانست، چون برخی بخش‌هایش در ایران (البته به صورت مخفیانه) فیلمبرداری شده است.

سریال تهران که بسیاری از بخش‌هایش در آتن فیلمبرداری شده، نسبت به نمونه‌های مشابه از نظر ساختن فضای ایران و شهر تهران، اثر بهتری است و بینندۀ ایرانی حداقل در نگاه اول احساس می‌کند ماجراهای اثر، در ایران و شهر تهران رخ می‌دهد. البته با کمی دقت در کوی و برزن، تابلوهای خیابان‌ها، پلاک موتورها و اتومبیل‌ها و …، کلی اشتباه دیده می‌شود و همین برخی از ایرانیان را پس می‌زند. تم موسیقی سریال هم اگرچه گوش‌نواز است، بیشتر به موسیقی عربی شباهت دارد تا موسیقی ایرانی.

آزاردهنده‌ترین نکتۀ تهران برای ایرانی‌ها، لهجۀ فارسی بد اغلب شخصیت‌های ایرانی است. لهجۀ نوید نگهبان (بازیگری که سرجهازی تمام فیلم‌ها و سریال‌های ضدایرانی است) از همه بهتر است، امّا او چند دهه از عمرش را در ایران زندگی کرده. شان توب (در نقش فراز کمالی) هم تا حد زیادی از پس لهجۀ فارسی برآمده است. در مورد باقی شخصیت‌های ایرانی، اگرچه غالباً از بازیگرانی ایرانی‌الاصل استفاده شده، مشخصاً این افراد مدت‌ها فقط به انگلیسی، فرانسوی یا عبری‌ صحبت کرده‌اند. دیالوگ‌نویسی هم اشکالاتی دارد و با گفتار معیار تطابق ندارد.

سریال حتی در پوشش مردم ایران هم دقیق عمل نمی‌کند. وقتی در فصل اول، صف دانشجویان معترض به نظام را در برابر دانشجویان بسیجی می‌بینیم، هیچ کدام به تیپ معمول دانشجویان نمی‌خورند و بین بسیجیان دختر، حتی یک دختر چادری هم پیدا نمی‌شود!

در واقع ایرانی‌ها از هر طیف فکری‌ای که باشند، متوجه می‌شود که سازندگان تهران، کشور ما را خوب نمی‌شناسند و اغلب پس از تماشای چند قسمت، عطایش را به لقایش می‌بخشند.

مهربانی بدون خیرخواهی

آن جملۀ میشل زوندر را به خاطر بیاورید که گفته بود هدف نخستش از ساخت این سریال، «مقابله با تصویر منفی از ایران بود که هدف اصلی‌اش نابودی اسرائیل است». تهران دشمن رژیم صهیونیستی را نه مردم عادی کشورمان، بلکه جمهوری اسلامی ایران و سپاه می‌داند، اما تصویر مثبتی هم از مردم عادی ایران، ارائه نمی‌دهد. این مسئله پیرو عملکرد (ظاهراً) مهربانانه ولی بدون خیرخواهی مقامات رژیم صهیونیستی در قبال مردم ایران است.

مقامات اسرائیلی در کنار تبریک عید به مردم ایران و حمایت از طرفداران «زن، زندگی، آزادی»، همواره از حامیان اصلی تحریم‌های گوناگون و حمله به ایران بوده‌اند که دودش مستقیم به چشم مردم عادی کشورمان می‌رود! همچنین باید در نظر داشت که یکی از دلایل مهم همراهی مردم ایران با انقلاب اسلامی سال ۵۷، مواضع همیشه برحق امام خمینی (ره) در مخالفت با رژیم صهیونیستی بوده است.

هر بینندۀ ایرانی با هر عقیده‌ای دربارۀ جمهوری اسلامی ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، به‌خوبی متوجه دروغ‌های سریال می‌شود. در کشور ما اعدام‌ها در ملأعام صورت نمی‌گیرد، در حالی که در قسمت اول سریال شاهد چنین چیزی هستیم. همچنین در قسمت اول فصل دوم، تصویر چند فرد بر دار کشیده را در اخبار تلوزیون ایران نمایش می‌دهند، اتفاقی که هرگز رخ نداده است. در فصل اول، توازنی منطقی بین قدرت و هوش نیروهای اطلاعاتی ایرانی و اسرائیلی وجود دارد ولی در فصل دوم، این تعادل از بین می‌رود و توی ذوق بینندۀ ایرانی می‌زند.

سخن پایانی

سریال تهران با تظاهر به رویکردی خیرخواهانه می‌خواهد اسرائیلی‌ها را نه مخالف همۀ ایرانیان، بلکه صرفاً مخالف حکومت و سپاه نشان بدهد. در حالی که حتی بسیاری از طرفداران این سریال در داخل ایران، حال با دیدن جنایت‌های اسرائیلی‌ها در غزه، چهرۀ واقعی صهیونیست‌ها را دیده‌اند. تهران با آن‌همه تبلیغ و خرجی که روی دست سازندگانش گذاشته، از نظر فرمی هم اثر قابل‌اعتنایی نیست و نمونه‌ای از آن مثل معروف به شمار می‌رود که: آفتابه لگن هفت دست، شام و ناهار هیچی!

نوشته جاسوس‌ بازی! اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

شیرینی‌پز (اُفیر رائول گریزر، ۲۰۱۷)، مثال خوبی در این زمینه محسوب می‌شود. اثری که محصول مشترک اسرائیل با آلمان است. آلمان در کنار فرانسه، بیشتر از هر کشور اروپایی دیگری در تولید فیلم با رژیم اشغالگر قدس همکاری می‌کند. نخستین نمایش شیرینی‌پز هم در جشنوارۀ برلین اتفاق افتاد، جشنواره‌ای که یکی از سیاسی‌ترین فستیوال‌های سینمایی جهان قلمداد می‌شود. پس از آن، فیلم در چندین و چند جشنوارۀ سینمایی دیگر به نمایش در آمد. در نهایت، اسرائیل، شیرینی‌پز را به‌عنوان نمایندۀ خود در بخش بهترین فیلم غیرانگلیسی‌زبان به اسکار ۲۰۱۸، معرفی کرد.

خلاصه داستان

توماس، یک شیرینی‌پز جوان و منزوی آلمانی، با یک مرد اسرائیلی متأهل به نام اورن، که اغلب برای شغلش به برلین سفر می‌کند، وارد رابطه‌ای نامشروع می‌شود. پس از یکی از بازگشت‌های اورن به اسرائیل، تماس‌های توماس به او بی‌پاسخ می‌ماند. توماس در نهایت متوجه می‌شود اورن در یک تصادف در اسرائیل مرده است. او تصمیم می‌گیرد به بیت‌المقدّس برود تا از کافه بیوۀ اورن (آنات) بازدید نماید. توماس بدون فاش نمودن هویت خود، در آشپزخانۀ کافهْ شغلی پیدا کرده و آپارتمانی را در شهر اجاره می‌کند. در ابتدا او اجازه ندارد که شیرینی و غذا بپزد، زیرا کافه را در معرض خطر از دست دادن گواهینامه کوشر قرار می‌دهد. آنات کم‌کم به توماس اجازه می‌دهد تا در تولید غذاها مشارکت کند. در همین حین، رابطه‌ای عاطفی بین این دو شکل می‌گیرد.

کوشر چیست؟

به مجموعه قوانین قوم یهود که ناظر بر خوردن و آشامیدن هستند، قوانین کوشر می‌گویند. بعضی از قوانین کوشر با احکام اسلامی خوردن و آشامیدن یکی هستند. مثلاً یهودی‌ها مانند مسلمانان، خوردن گوشت خوک را حرام می‌دانند. اما قوانین کوشر تفاوت‌های مهمی با احکام حلال در دین اسلام دارد. مثلاً گوشت شتر در تمام مذاهب و فرقه‌های دین اسلام، حلال است ولی قوانین کوشر، خوردن گوشت شتر را برای یهودی‌ها ممنوع می‌نماید. در دین اسلام، مجموع آراء فقهی شیعه و اهل سنت بر آن است که مسلمان بودن شخص آشپز، واجب نیست. یعنی گوشت به کار رفته در غذاهای گوشتی حلال، باید حاصل ذبح شرعی حیوان حلال‌گوشت باشند و اگر یک غیرمسلمان ذبح شرعی را انجام داده باشد، غذا همچنان حلال است. اما در کوشر، یهودی‌ها فقط مجاز هستند غذاهایی را بخورند که توسط یهودی‌ها تهیه شده باشد. توضیح دربارۀ جزئیات کوشر در این مجال نمی‌گنجد و همین میزان برای توضیح کارکرد دراماتیک آن در فیلم شیرینی‌پز، کفایت می‌کند.

مقلّد

شیرینی‌پز یکی دیگر از همان درام‌های عاشقانۀ معمولی و قراردادی اروپایی است که دستاورد سینمایی قابل‌توجهی  ندارد. کارگردانی گریزر بسیار تخت و غیر خلاقانه است و در سکانس‌های عاشقانه، مانع از نزدیکی حسی مخاطب به شخصیت‌هایش می‌شود در حالی که سر تا پای فیلم داد می‌زند که عکس این قضیه هدف سازندگان بوده است.

فیلمنامۀ اثر در انگیزه‌بخشی به شخصیت‌ها در روابط عاشقانه، مشکل دارد. دلایل شکل‌گیری رابطۀ توماس و اورن برای ما نامکشوف می‌ماند. تلاش رسانه‌های صهیونیستی و هالیوود (که نفوذ صهیونیسم در آن بر کسی پوشیده نیست) طی دو دهۀ اخیر برای دفاع از همجنسگرایی با اصرار بر تفاوت آن با همجنس‌بازی، بر کسی پوشیده نیست. شیرینی‌پز، میراث شوم این نگرش را به ارث می‌برد تا ماجرای عشقی پرشور را بین دو مرد به تصویر بکشد. وقتی درمی‌یابیم اورن قصد داشته از زنش جدا بشود تا با توماس زندگی کند، چنتۀ خالی فیلمنامه در توصیف این علاقه و ریشه‌هایش، ماهیت تحمیلی و دروغینش را آشکار می‌کند. از طرفی شکل‌گیری رابطۀ توماس با آنات او را تبدیل به یک همجنسباز می‌کند، چیزی که حتی با معیارهای مخدوش اخلاقی‌ای که رسانه‌های غربی سعی در تبلیغش دارند، یک ناهنجاری محسوب می‌شود.

منهای توماس، اورن و آنات که تا حدودی به شخصیت نزدیک می‌شوند، دیگر آدم‌های فیلم در حد تیپ باقی می‌مانند. شیرینی‌پز حتی در منطق روایی هم مشکلاتی جدی دارد. مثلاً وقتی در اواخر فیلم، آنات شیرینی‌هایی به خوبی دست‌پخت‌های توماس درست می‌کند، ما در سکانس‌های قبلی مربوط به آموزش شیرینی‌پزی توماس به آنات، هیچ نشانه‌ای از پیشرفت زن ندیده‌ایم.

شهر در امن و امان

عمدۀ ماجراهای شیرینی‌پز در بخش‌های صهیونیست‌نشین بیت‌المقدس رخ می‌دهد امّا دوربین و نگاه فیلمساز، حتی در حد یک نما، نیروهای نظامی و شبه‌نظامی ساکن در این مناطق را نشان نمی‌دهد. اگرچه در یکی از سکانس‌های فیلم، برادر شوهر آنات، سربسته به او می‌گوید که توماس چون اسرائیلی نیست نباید در کافۀ او کار کند، اما فیلم در مجموع، کل تعصبات قومی و سرزمینی صهیونیست‌ها را به قوانین کوشر فروکاهیده است.

توماس به‌خاطر اینکه یهودی نیست حق پختن شیرینی را در کافۀ آنات ندارد ولی وقتی در فرآیند پخت دخالت می‌کند، با شیرینی‌های خوش‌مزه‌اش به کافۀ آنات رونق می‌بخشد. این مسئله در نهایت باعث می‌شود که کافۀ آنات، تأییدیۀ کوشر را از دست بدهد. در اواخر فیلم که توماس به برلین بازگشته، کافه همچنان فاقد گواهی کوشر است اما مشتری‌هایِ صهیونیستِ (مثلاً) غیرمتعصبی را می‌بینیم که آن‌جا را شلوغ نگه داشته‌اند. این هم از تعصب‌زدایی از اسرائیلی‌ها!

چه آشی برایمان پخته‌اند؟

فیلم‌هایی مثل شیرینی‌پز سعی دارند با عادی نشان دادن شرایط مناطق اسرائیلی‌نشین و نپرداختن به حضور نظامیان یا شبه‌نظامیان صهیونیست، تفکر نظامی‌گری را در صهیونیست‌ها، کتمان نمایند. چنین فیلم‌هایی هم در جا زدن اسرائیل به عنوان جامعه‌ای دموکراتیک کاربرد دارند و هم به گسترش صنعت گردشگری آن کمک می‌کنند.

اسرائیلی‌های فیلم شیرینی‌پز، افرادی هستند که از چشیدن یک کیک حسابی ذوق‌زده می‌شوند، هر شنبهْ در عید شبث میهمانی می‌گیرند و این عید را با مهربانی به هم تبریک می‌گویند و در نهایت، مهم‌ترین دغدغۀ صهیونیست‌های متعصب‌ فیلم، این است که غذایشان را لزوماً یک یهودی پخته باشد! برای فروریختن این فریب نیاز نیست به جنایات یکی دو ماه اخیر صهیونیست‌ها در نوار غزه نگاه کنیم. فقط کافی است به فرآیند شهرک‌سازی اسرائیلی‌ها در بخش‌های شرقی بیت‌المقدس نگاه کنیم. جایی که طبق قوانین بین‌المللی متعلق به فلسطینی‌هاست ولی اسرائیلی‌ها به مرور زمان و با آواره‌کردن بسیاری از فلسطینی‌ها، در آن‌ها پیشروی کرده‌اند.

نوشته شیرینی دروغین اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

تا کنون بیشتر تولیدات سینمایی این کشور، متعلق به فیلم‌های مستند بوده و مثلاً بین سال‌های ۱۹۶۸ تا ۱۹۸۲ فقط یک فیلم داستانی به نام بازگشت به حیفا (قاسم حول، ۱۹۸۲) در فلسطین تولید شده است. این فیلم که امروزه به‌سختی گیر می‌آید، از روی داستانی، به همین عنوان، از غسان کنفانی اقتباس شده. فیلم شاخص بازمانده (سیف‌الله داد، ۱۳۷۳) اقتباس دیگری از این اثر است.

اوج‌گیری سینمای فلسطین

در چند دهۀ اخیر، تولید فیلم داستانی در فلسطین رونق گرفته و این کشور، در هنر هفتمْ صاحب چند چهرۀ شاخص شده که از آن جمله، می‌شود به هانی ابواسعد و ایلیا سلیمان اشاره کرد.

اگرچه ایلیا سلیمان با دخالت الهی (۲۰۰۱) توجهات زیادی را به سینمای فلسطین جلب کرد، اما فیلمش از آن دسته آثاری بود که در فضای محدود جشنواره‌ها باقی می‌مانند و برای مخاطب عام، جذابیت زیادی ندارند. هانی ابواسعد بود که در سال ۲۰۰۵ با اینک بهشت، اثری جذاب و پرکشش از سینمای فلسطین ارائه کرد. فیلمی که نخستین بار در فستیوال برلین دیده شد و در چند جشنواره و مراسم سینمایی درخشید تا اینکه جایزۀ گلدن‌گلوب بهترین فیلم غیرانگلیسی‌زبان را گرفت و نامزد همین رشته در اسکار شد.

خلاصه داستان

ماجراهای اینک بهشت، عمدتاً در نابلس رخ می‌دهد که از شهرهای مهم و پرجمعیت کرانۀ باختری رود اردن است. فیلم به دو جوان فلسطینی به نام سعید و خالد می‌پردازد که با هم دوستی برادرانه‌ای دارند. این دو هم‌چون اغلب مردمان نابلس، درگیر مشکلات شغلی و معیشتی‌ای هستند که به واسطۀ اسرائیلی‌ها به‌وجود آمده. به آن‌ها، که قبلاً برای همکاری با نیروهای مقاومت اعلام آمادگی کرده‌اند، پیغام می‌رسد که باید برای عملیاتی شهادت‌طلبانه در اسرائیل آماده بشوند. در همین حین، زن جوانی به نام سها، که پدرش از چهره‌های مهم نیروهای مقاومت فلسطین بوده، از اروپا به فلسطین باز می‌گردد و سرنوشتش به این دو جوان گره می‌خورد. سها از آشنایان دوران کودکی سعید است و رابطه‌ای عاطفی بین این دو شکل می‌گیرد، اما سها اعتقاداتی متفاوت از سعید دارد…

تصویری دیگر

اینک بهشت، اولین فیلم داستانی مهمی است که به زندگی مردمان کرانۀ باختری می‌پردازد. ویرانی‌های حاصله از درگیری با اسرائیل، فقر و بیکاری، حضور همیشگی و تهدیدگر اسرائیلی‌ها در جای جای کرانۀ باختری، فقط بخشی از مشکلاتی است که مردمان فلسطینی در این فیلم (و واقعیت)، با آن دست‌به‌گریبان هستند. اینک بهشت، در مجموع تصویری محترمانه از فلسطینیان ساکن نابلس ارائه می‌دهد. تصویری که البته با بازتاب‌های خبری‌‌ رسانه‌های کشورمانْ پیرامون مسائل فلسطین، تفاوت‌هایی دارد.

جدال شک و ایمان

دو شخصیت اصلی فیلم، نه مبارزانی عمیقاً معتقد، بلکه افرادی معمولی و دچار ترس‌ها و تردیدهای خاص خودشان هستند. در سکانسی که خالد مجبور می‌شود سخنرانی پیش از عملیات شهادت‌طلبانه‌اش را تکرار کند، عصبانیت او و نگاه‌هایش، بر تردید و تزلزل او گواهی می‌دهند. از طرفی وقتی انگیزۀ سعید برای مبارزه با اسرائیل آشکار می‌شود، به‌واسطۀ انگیزۀ بسیار شخصی‌اش، او را دیگر شخصی آرمان‌گرا نمی‌دانیم. همچنین در برخی لحظاتِ حضور نیروهای مقاومت در فیلم، به‌واسطۀ بازی‌ها، دوربین و گاه صحنه‌پردازی، نگاه فیلمساز را به آن‌ها، کاملاً مثبت نمی‌بینیم.

ردپای اثر در مؤثر

برای درک بهتر اینک بهشت، نگاهی کوتاه به زندگی هانی ابواسعد، خالی از لطف نخواهد بود. ابواسعد در سال ۱۹۶۱ در ناصره به دنیا آمد، شهری که از مهمترین و پرجمعیت‌ترین شهرهای اسرائیل است. او که در نوزده سالگی برای تحصیل به هلند مهاجرت کرده، همچنان تابعیت دو کشور فلسطین و هلند را دارد. او اولین فیلم‌هایش را در هلند ساخت تا اینکه با بازگشت به فلسطین و ساختن اینک بهشت، به شهرت رسید. ابواسعد بعدها دو فیلم هم در آمریکا ساخت، اما تا به امروز، غیر از اینک بهشت فقط با دیگر فیلم مهم فلسطینی‌اش (عُمَر، ۲۰۱۳) توانسته سروصدایی بر پا کند.

نمایندۀ فیلمساز

بین شخصیت‌های اینک بهشت، سها را می‌توان نمایندۀ ابواسعد دانست. شخصی اروپارفته که فیلم با او آغاز می‌شود و در ادامه در اجرای عملیات شهادت‌طلبانه، تأثیراتی می‌گذارد. سها همچون خود فیلمساز، واقعاً دلسوز مردم فلسطین است اما راه‌حلی که برای مسائل کشورش ارائه می‌دهد، کارآیی لازم را ندارد.

مواضع فیلم اینک بهشت در قبال مسائل فلسطینی‌ها و راهکار برون‌رفت از وضعیت بغرنجشان، همواره مورد مناقشه بوده است و عمدتاً دو سکانس در این باره، بیشتر مورد بحث قرار گرفته‌اند. سکانس اول به بحث پرتنش سها و خالد در ماشین اختصاص دارد. آنجا که سها مبارزه مسلحانه و عملیات شهادت‌طلبانه علیه رژیم اشغالگر قدس را راه نجات فلسطینی‌ها نمی‌داند و معتقد است باید از روش‌های صلح‌آمیز و از طریق نهادهای بین‌المللی با اسرائیل مقابله کرد. از طرفی عده‌ای دیگر، جوهرۀ فیلم را در صحبت‌های سعید با مسئول اطلاعات عملیات مقاومت در اواخر فیلم می‌دانند. سکانسی که به‌خوبی توضیح می‌دهد چرا برخی فلسطینیان، انجام عملیات شهادت‌طلبانه را ناگزیر می‌دانند.

اینک بهشت فیلمی تماماً مغرضانه و عاری از حقیقت نیست، اما در نهایت، خیلی هم به نفع مردم فلسطین عمل نمی‌کند! برای روشن شدن این موضوع، توجه به سکانس‌هایی که دوربین فیلمساز به سرزمین‌های اسرائیلی‌نشین می‌رود، اهمیت بسزایی دارند. برخی این سکانس‌ها را برجسته‌کنندۀ ظلم اسرائیل می‌دانند، چون بر تضاد ویرانی در نابلس با آبادانی مناطق اسرائیلی‌نشین صحه می‌گذارد. اما با کمی دقت، درمی‌یابیم نگاه کارگردان به مناطق تحت حکومت رژیم اشغالگر قدس، توریستی است و او آنقدر از نشان دادن نیروهای نظامی اسرائیلی در سرزمین‌های اشغالی طفره می‌رود، که انگار حتی به‌طور ناخواسته برای لحظاتی در کنار اسرائیل ایستاده است!

جمع‌بندی

اینک بهشت، ظلمی که بر فلسطینی‌ها رفته را منکر نمی‌شود اما صلح با اسرائیل را ممکن می‌داند. اسرائیلی که به هیچ‌یک از تصمیمات نهادهای بین‌المللی وقعی نمی‌نهد، به قراردادهایش با فلسطینی‌ها عمل نمی‌کند و چه شاهدی بهتر از اینکه امروزه مردمان کرانۀ باختری، با وجود تنش‌های کمترشان با اسرائیل (نسبت به نوار غزّه)، وضع چندان خوبی ندارند. نتیجۀ این دیدگاه بعدها به شکل مخربی در ادامۀ کارنامۀ سازندگان فیلم، بروز پیدا می‌کند. تا آنجا که برخی عوامل فیلم در تولیدات سینمایی اسرائیل شرکت می‌جویند و برخی از آن‌ها هم که وارد چرخۀ فیلم‌سازی اسرائیل نمی‌شوند، سر از آمریکا در می‌آورند. همان دیدگاه رو به بن‌بست کارگردان که ظاهراً نفرت از اسرائیل را فریاد می‌زند ولی همکاری با بزرگترین حامی اسرائیل (آمریکا) را جایز می‌شمارد.

نوشته جنگ و صلح اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

خلاصه داستان

«والس با بشیر» دربارۀ یک اسرائیلی میان‌سال است که در زمان جنگ‌های داخلی لبنان، در سال ۱۹۸۲، سرباز وظیفه ارتش اسرائیل بوده است. این شخص در واقع خود کارگردان (آری فولمن) است و فیلم به‌نوعی، اثری زندگی‌نامه‌ای هم محسوب می‌شود. فولمن به واسطۀ گفتگویی که در آغاز فیلم با یکی از دوستان دوران سربازیش دارد، در می‌یابد از یادآوری درست خاطراتش در زمان کشتارهای صبرا و شتیلا (۱۶ تا ۱۸ سپتامبر ۱۹۸۲)، عاجز است. در نتیجه برای بازیابی خاطراتش، به دیدن همرزمانش می‌رود تا بلکه خاطراتش را زنده نماید. شاکلۀ کلی اثر را گفتگوهای فولمن با همرزمان و فرماندهانش در ارتش اسرائیل، تشکیل می‌دهد.

قالب مناسب

اگرچه در برخی سکانس‌های گفتگو، انیمیشنی بودن اثر چندان موجه به نظر نمی‌آید اما والس با بشیر، در مجموع ساخته شدنش را با این تکنیک خاص انیمیشنی، و نه در قالب فیلم زنده یا فرم‌های رایج انیمیشن‌سازی، توجیه می‌کند. انیمیت متفاوت اثر با سایه‌روشن‌های پر کنتراست و طراحی خاص حرکات بدن و چهرۀ آدم‌ها، باعث شده تا بینندگان تجربۀ حسی متفاوتی را تجربه نمایند. یکی از اوج‌های تکنیکی اثر، افتتاحیۀ آن است که تکلیف بیننده را روشن می‌کند که با اثری خشن، بزرگسالانه و گاه ترسناک، مواجه خواهد بود. همچنین سکانس یادآوری شنای فولمن و همرزمانش و سپس خروجشان از آب و مواجهه با بازماندگان کشتار صبرا و شتیلا، جز در این فرم و ساختار، این‌قدر تأثیرگذار از آب در نمی‌آمد.

اثری انتقادی؟

در زمان اکران، بخش قابل‌توجهی از نقدهای سینمایی «والس با بشیر»، آن را اثری ضداسرائیلی خواندند یا لااقل آن را واجد دیدگاهی انتقادی نسبت به صهیونیسم دانستند. اما فیلم بسیار هوشمندانه یا بهتر است بگوییم رندانه ساخته شده و این مهم را جز با دقت در جزئیات تصویر و روایت، در نخواهیم یافت.

در این فیلم شاهدیم که کشتارهای صبرا و شتیلا توسط حزب فالانژ لبنان صورت گرفته که متحدان اسرائیل در جنگ‌های داخلی لبنان بوده‌اند. در آن زمان اسرائیل که وظیفۀ محافظت از شهرک‌نشینان غیرنظامی فلسطینی ساکن در اردوگاه‌ها را بر عهده داشت، تعمداً دست متحدانش را بازمی‌گذارد و حتی به سربازانش دستور می‌دهد تا در شب‌ها با روشن کردن منور، کمک کنند تا این کشتار حتی در شب هم متوقف نشود.

کمی هم تاریخ

آریل شارون، نخست‌وزیر سابق اسرائیل (۲۰۰۱ تا ۲۰۰۶) سِمَت‌های متعددی در رژیم اشغالگر قدس بر عهده داشت و هر گاه فرصت دست می‌داد، به اعمالی وحشیانه‌ در قبال فلسطینیان دست می‌زد. او در زمان کشتارهای صبرا و شتیلا، وزیر دفاع اسرائیل بود و به دستور مستقیم او بود که مسیحیان متعصب به این کشتارها دست زدند و شارون به همین دلیل بعدها به قَصّاب صبرا و شتیلا معروف شد، اما در این فیلم اسمی از او برده نمی‌شود! گاهی نگفتن بخشی از حقیقت، فرقی با دروغگویی ندارد. بدین ترتیب والس با بشیر تا حد زیادی از رژیم صهیونیستی سفیدشویی می‌کند، یعنی اگرچه که دخالت رژیم صهیونیستی را در این کشتار رد نمی‌کند اما در نهایت، بار این جنایت را از دوش خود به فالانژهای لبنان حواله می‌دهد.

خیلی دور، خیلی نزدیک!

فیلم هرچقدر تلاش می‌کند تا از فولمن و همرزمان اسرائیلی او چهره‌ای انسانی بسازد، از انجام چنین کاری در قبال فلسطینی‌ها پرهیز می‌کند. فولمن کشته‌شدن سربازان اسرائیلی توسط فلسطینی‌ها را با تب و تاب، نشان می‌دهد ولی تعمداً از نشان دادن شهادت نیروهای فلسطینی به دست اسرائیلی‌ها پرهیز می‌کند. در واقع سازمان آزادی‌بخش فلسطین در «والس با بشیر» بی‌رحمتر از ارتش اسرائیل به تصویر کشیده می‌شود و سربازان اسرائیلی صرفاً عده‌ای مأمور معذور به نظر می‌رسند که همگی فاقد تعصبات قومی و سرزمینی صهیونیست‌ها هستند! حتی سکانس معروف والس یک تیربارچی اسرائیلی در کنار پوسترهای بزرگ بشیر جمیل (رئیس‌جمهور متوفّای لبنان)، که تن به تفسیرهای گوناگون می‌دهد، چیزی جز زیبا نشان دادن اعمال سربازان اسرائیلی نیست.

ما در سرتاسر فیلم نمی‌بینیم که همرزمان فولمن بابت کشتن فلسطینی‌ها، دچار عذاب وجدان شده باشند. حتی دو تن از آن‌ها به‌خاطر مرگ حیوانات در میدان جنگ اظهار تأسف می‌کنند اما انگار نه انگار که جان کلی از انسان‌ها را گرفته‌اند! در اواخر فیلم درمی‌یابیم رؤیای فولمن از آبتنی در شب کشتارهای صبرا و شتیلا، مکانیسم روانی او برای کنار آمدن با احساس گناهش در قبال این جنایات بوده است، سکانسی که تا حد زیادی دست فیلمساز را رو می‌کند، چون کل مسئولیت اسرائیل در قبال این فاجعۀ انسانی را در حد یک مسئلۀ روانشناختی فرو می‌کاهد. پس وقتی که در اواخر فیلم، غیرنظامی‌های فلسطینی در حال عزاداری دیده می‌شوند و از تصاویر خبری هم استفاده می‌شود، تأثیرگذاری این این تصاویر، بیشتر از بغرنج بودن خود وضعیت ناشی می‌شود تا همدلی هنرمندانه و واقعی فیلمساز.

سینما به مثابه رسانه

اسرائیل نشان داده که کار با رسانه را خیلی خوب بلد است، پس وقتی در سال ۲۰۰۹، «والس با بشیر» را به‌عنوان نمایندۀ خود در بخش غیرانگلیسی‌زبان اسکار معرفی کرد، خیلی خوب می‌دانست این فیلم نه‌تنها برایش خطری ندارد بلکه برایش ژست آزادی بیان هم ایجاد می‌کند؛ در حالی که می‌دانیم همیشه هرگونه اعتراض واقعی، توسط رژیم صهیونیستی، سرکوب می‌شود.

این روزها که شاهد کشتارهای اسرائیل علیه مردم غزه هستیم، رژیم صهیونیستی در فضای مجازی بسیار قدرتمندانه ظاهر شده است، به نحوی که وقتی اغلب رسانه‌های وابسته به اسرائیل، بمباران بیمارستان معمدانی را به پای نیروهای حماس می‌نویسند، بسیاری این دروغ را باور می‌کنند. گویا اسرائیلی‌ها هیچ‌گاه علاقه ندارند جنایاتشان را گردن بگیرند!

نوشته رقص در خون! اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

وقتی نخستین بار در انتقام‌جویان (۲۰۱۲) تعداد زیادی ابرقهرمان‌ برای نجات زمین، گرد هم آمدند، اغلب شخصیت‌ها در فیلم‌های قبلی مارول ظاهر شده بودند و حتی برخی دو فیلم مستقل داشتند. پس وقت فیلم، صرف شناساندن ابرقهرمان‌ها به بیننده نمی‌شد. دو سال بعد، با محافظان کهکشان (۲۰۱۴) مارول روی یک‌سری ابرقهرمان نه‌چندان مشهورش دست گذاشت. البته تعداد ابرقهرمان‌های این فیلم زیاد نبود و فیلمنامه‌‌ای قابل قبول و سبک متمایز جیمز گان در کارگردانی، باعث شد تا محافظان کهکشان به شهرت و محبوبیتی غیرمنتظره برسند. حساب مجموعه فیلم‌های مردان ایکس با تمام نقاط قوت و ضعفشان هم مشخص است چون شخصیت‌های این مجموعه مدت‌ها قبل از فیلم‌هایشان، نزد دوست‌داران کامیک‌بوک‌ها شناخته شده بودند.

اما در جاودانگان ما برای اولین بار با ۱۰ ابرقهرمان جدید و نه‌چندان مشهور مواجهیم که حتی با وجود مدت زمان نسبتاً طولانی فیلم (۱۵۶ دقیقه) چنان که باید و شاید به بیننده معرفی نمی‌شوند. فیلم با معرفی‌ای کلی از جاودانگان شروع می‌شود. ابرقهرمان‌هایی از نژادی خاص که توسط موجودی خداگونه به نام سلستیال، به زمین فرستاده شده‌اند تا به مقابله با دیویانت‌ها (که تهدیدی برای بشریت محسوب می‌شوند) برخیزند. پس از نابودی دیویانت‌ها، چنددستگی بین جاودانگان رخ می‌دهد تا این که قرن‌ها بعد و در عصر حاضر، دوباره گونه جدیدی از دیویانت‌ها دیده می‌شوند. پس اعضای گروه دور هم جمع می‌شوند تا دوباره به مقابله با دیویانت‌ها برخیزند… .

یکی از مشکلات اصلی فیلم همین جریان طولانی سفر ابرقهرمان‌ها برای گردهمایی مجددشان است که با کاستن از موقعیت‌های تکراری، می‌توانست در مدت زمان کمتری اتفاق بیافتد. کلوئه ژائو در تلاش بوده تا از کلیشه‌های آثار ابرقهرمانی فراتر رفته و به مسائل متفاوتی بپردازد. مثلاً روی مفهوم انسانیت تأکید کند یا از تعریف کلیشه‌ای خیر و شر اجتناب ورزد اما این تلاش‌ها صرفاً در حد چند دیالوگ شعاری متوقف شده و کارگردان (که خودش هم در نوشتن فیلمنامه نقش داشته) از وظیفه‌ی اصلیش یعنی معرفی درست شخصیت‌ها بازمی‌ماند. در واقع اگر سکانس‌های اکشن، شعارهای ریز و درشت بازیگرها و شوخی‌های بانمک و بی‌نمک را از اثر بگیریم با چند سکانس یا دیالوگ مواجهیم که درونیات شخصیت‌ها را برای بیننده توضیح بدهد؟

حضور بازیگرانی از قومیت‌های مختلف در فیلم جاودانگان به چه منظوری صورت گرفته است؟ مثلاً کاراکتر «ماکاری» در کامیک و فیلم تفاوت زیادی با یکدیگر دارند. این نقش را بازیگر مستعد ناشنوا لورن ریدالف بازی کرده. او را با حضور خوبش در فصل‌های اخیر مردگان متحرک و فیلم صدای متال به‌خاطر می‌آوریم. اما توجیه تغییر جنسیت، رنگ پوست و البته ناشنوا بودن این شخصیت در فیلم چیست؟ صرفاً توجه بیشتر به اقلیت‌ها؟ مشابه چنین سوالاتی را می‌توان در مورد ابرقهرمان همجنسباز اثر تکرار کرد. این‌گونه به‌نظر می‌آید که فیلم بیشتر از فیلمنامه و دکوپاژ از روی یک‌سری دستورالعمل اخلاقی (البته با تعریف هالیوود از اخلاق!) ساخته شده است.

از کلوئه ژائو با توجه به فیلم‌های قبلیش توقع می‌رفت که حداقل سکانس‌های کم‌تنش و آرام فیلم جدیدش، چنین کارگردانی تختی نداشته باشند. در سکانس رقص که کمیل نانجیانی را در نقش کینگو به‌عنوان بازیگر و کارگردانی هندی نشان می‌دهد، با میزانسنی مواجهیم که از نظر طراحی صحنه و لباس، هماهنگی حرکات موزون و واکنش‌های بازیگران، حتی نسبت به فیلم‌های هندی درجه دو هم عقب‌تر می‌ایستد. البته کیفیت جلوه‌های ویژه و کارگردانی برخی سکانس‌های نبرد در جاودانگان حداقل نسبت به فیلم‌های اخیر مارول بهتر است.

کمپانی دیزنی (که مارول از زیرمجموعه‌هایش محسوب می‌شود) از دیرباز مروج سبک زندگی آمریکایی با لحنی شیرین و در لفافه بوده اما در سال‌های اخیر، گویا همان ظرافت‌های پیشین خود را هم از دست داده است و همسو با دیگر کمپانی‌های هالیوودی، در اغلب فیلم‌هایش به شعارهای رو و پرتاب کردن مفاهیم توی صورت بیننده بسنده می‌کند و جاودانگان نیز حاصل چنین رویکردی است. البته این فیلم بخت این را دارد که در دنباله‌های احتمالیش، اشتباهاتش را جبران کند و حداقل استانداردهای یک اثر سرگرم‌کننده را به‌درستی رعایت نماید.

نوشته ابرقهرمان‌های شعاری اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.