پیش از هرچیز یادمان باشد اگر قرار است موضوعی تبدیل به فیلمنامه شود، باید تحلیل جامع و عمیق از آن موضوع مورد نظر در دست باشد تا نویسنده سینما یا تلویزیون بتواند با اشراف کامل نسبت به همه جوانب موضوع، آن را تبدیل به دیالوگ کند و اثری خلق کند که در بردارنده همه خصایصی باشد که در حال حاضر به خصوص در زمینه آثار دم دستی مذهبی (چه تئاتر، چه فیلم و سریال های کوتاه مناسبتی) شاهد آن نیستیم.

در چگونگی پرداخت به یک موضوع نیز کار پژوهشی وجود ندارد. زیرا آن گونه که علما و فقها به ابعاد مختلف زندگی ائمه تسلط دارند، قطعا یک سینماگر مسلط نیست و منابعی که برای این تولید نیاز است را نیز در دسترس ندارد لذا طبیعی است آنچه تاکنون در قالب فیلم و سریال از زندگی این بزرگان عرضه شده است، تنها به وجوهاتی از زندگی ایشان بپردازد که در اطلاعات عمومی اکثر مردم وجود دارد.

به عنوان نمونه درمورد حادثه عاشورا و شخصیت امام حسین(ع)، فیلم ساز ما همان اطلاعاتی را در اختیار دارد که در هیئت‌های عزاداری و مجالس وعظ و تعزیه بدست آورده و علیرغم آنکه ممکن است ساختار اثر به لحاظ تکنیکی بسیار ارزشمند باشد، اما قطعا از نظر موضوع چندان عمیق و تحلیلگرانه نخواهد بود.

بالا رفتن سطح آگاهی کارگردانان و فیلمنامه نویسان و نیز تعامل با پژوهشگران دینی لازمه ارتقاء در این حوزه است. همچنان که فیلمساز برای پرداختن به موضوعات فلسفی، تاریخی و روانشناسی، دانش خود را نسبت به آن موضوع تعمیق و اطلاعات مورد نظر را از اهالی مطلع کسب خواهد کرد تا بر اساس آن فیلمنامه خود را به نگارش درآورد، در زمینه موضوعات مذهبی نیز باید به منابع یا افراد مطلع رجوع کند و اطلاعات لازم را از آنها بگیرد لذا نیاز است که علما و پژوهشگران و هنرمندان بتوانند با یک تعامل دوسویه به دانش لازم برای خلق یک اثر هنری ماندگار دست پیدا کنند.

قطعا فیلمنامه نویس، متخصص همه علوم مختلف نیست. تخصص او تبدیل علومی که به آنها اشراف پیدا می‌کند، به اثر هنری است لذا اگر وی بخواهد در زمینه‌های مختلف دست به خلق اثر بزند، نیاز به مطالعه، پژوهش و گفتگو با صاحبان علم و دانش دارد.

درباره حضور فیزیکی ائمه در آثار مذهبی سال های گذشته بیشترین جنجال های سینمایی و تلویزیونی را به همراه داشته و تا به امروز هم سکانسی از چهره ائمه چه در فیلم سینمایی «رستاخیز» و چه در سریال «مختارنامه» علیرغم موافقت برخی از علما به نمایش عمومی درنیامده است و بهتر است فیلمسازان در آینده برای جلوگیری از اتلاف هزینه و زمان مجددا دست روی این تابو نگذارند و فراموش نکنند که  که امامان ما شخصیت‌های ویژه‌ای هستند که علت‌العلل آفرینش جهان هستی‌اند لذا نمی‌توان به دلیل حرمتی که برای ایشان وجود دارد، بازیگر را در قالب این شخصیت ارائه داد اما چند راهکار وجود دارد که ضمن حفظ حرمت ایشان، عدم به نمایش درآوردن، مانع از آشنایی با سیرت آنها نشود.

راهکار اول استفاده از تکنیک‌هایی است که نیاز به حضور فیزیکی معصومین نداشته باشد ولی فیلم یا سریال مملو از حضور معنوی آنها باشد. (مانند همه فیلم و سریال هایی که پیش از این ساخته شد و اثربخشی مطلوبی هم روی مخاطب داشت)
راهکار دوم آن است که در تئاتر، تکنیکی به نام فاصله گذاری وجود دارد که در تمام دنیا نیز مرسوم است و نمونه‌ای از آن را درتعزیه نیز می‌توان دید و به راحتی قابلیت انتقال به هنر نمایش ضبط شده و غیر زنده، ائم از سریال یا فیلم دارد. شبیه خوانی در تعزیه به همین صورت است و قرارداد نانوشته‌ای بین مخاطب و اجرا کننده وجود دارد و تماشاگر آن شبیه پوشان را خود ائمه نمی‌داند و این عمل، طبق استفتائاتی که از علما شده نیز مانعی ندارد ضمن آنکه روشی است برای آنکه حرمت به تصویر در آوردن ائمه معصوم را رعایت کرده باشیم و علیرغم روی زمین زندگی کردن این بزرگواران، آنها را با سایرین قیاس نکنیم.

در حالت کلی از نمایش صرف چهره که بگذریم برای دستیابی به اثری ارزشمند که درخور شأن و شخصیت این بزرگواران باشد، باید محتوا و تکنیک همسان شوند تا بتوانند به یک اندازه یکدیگر را تحت پوشش قرار دهند زیرا اگر با تکنیک بالا از محتوای ضعیف و سطحی استفاده شود یا برعکس برای یک کار با محتوا و عمیق به تکنیک پایینی بسنده کرد، قطعا کار قوی و شایسته‌ای ارائه نمی‌شود لذا دوشادوشی تکنیک و محتوا باید رعایت شود که نیاز به پژوهش و تحقیق و کسب دانش بیشتر در این زمینه دارد زیرا وقتی اطلاعات از نظر تکنیکی و محتوا بالاتر رود، قطعا اثر ماندگارتری تولید خواهد شد.

همچنین اگر بخواهیم تیتروار به یکی دیگر از سطحی نگری و بی علمی آثار مذهبی اشاره کنیم باید از مسئله  «غم‌محوری» بگوییم که صراحتا به دلیل ضعف اطلاعات فیلمنامه نویسان و صرف تاثیر گیری از واعظان است. این نگاه باید در آثار مذهبی تغییر کند زیرا موضوعات شاد و فرح آور در زندگی بزرگان و شخصیت‌های دینی بسیار یافت می‌شود که عدم اشراف به آن، موجب می‌شود تا فقط آنچه که در عزاداری‌ها شنیده‌ایم را به تصویر درآوریم و این مشکل که در فرهنگ عامه وجود دارد نیز فیلمساز سینما و تلویزیون ما را تحت تأثیر قرار داده است.

در پایان با توجه به همه عناوین گفته شده ، تنها آثار داوود میرباقری به نسبت سایر آثار جامعیت تاریخی و محتوایی و همسویی با تکنیک های لازم جذب مخاطب دارد. او سال ها به تحقیق و پژوهش می پردازد، با متخصصین این حوزه نشست و برخواست می کند. آثار او مملوست از جلوه های ویژه و دکور و آکساسوارهای بی بدیل و البته پر هزینه تا خرده عشق و جنایت های فرعی که به دل ماجرای اصلی تزریق می شود و بعضا هیچ صحت تاریخی و ما به ازای عینی (مانند شخصیت شوذب خزانه دار) ندارد و فقط بستر را برای تیزکردن گوش مخاطب و ادامه دادن مسیر اصلی فراهم می کند.

اینکه میرباقری تقریبا یک تنه بار هنرنمایی کردن اسناد تاریخی را به دوش می کشد هم جای بسی افتخار است و هم جای تاسف . تاسف به لحاظ سست مایه بودن و بهتر است بگوییم وجود نداشتن سایر آثار و همچنین تاسف برای ذهن مخاطب. مخاطبی که حتی اگر تحصیلات دانشگاهی بالایی هم داشته باشد بازهم برای مطالعه فرهنگ عاشورا یا مطالعه شناخت حضرت علی (ع) تربیت نشده و ترجیح می دهد آنچه را که در رسانه ملی یا بر پرده سینما می بیند باور کند و اینگونه است که روایت ذهنی میلیون ها آدم از بسیاری از وقایع دینی روایت ذهن شخصی داوود میرباقری است. حال اینکه به تعداد آدم های روی زمین روایت تاریخی و سلیقه ای و هنری و غرض ورزانه و … از هر واقعه تاریخی وجود دارد و ما سال هاست فقط حضرت علی را آنگونه که میرباقری می شناسد ، می شناسیم . انتقام خون شهیدان کربلا را فقط در قیام مختار می دانیم زیرا میرباقری برایمان اینگونه تعریف کرده است و به دلیل ضعف ساختاری رسانه و فیلمسازان ما هرگز کس دیگری تصمیم به ساخت مجموعه ای با روایت دیگر و از زاویه دیگری نمیگیرد و در واقع مختار ذهن هر ایرانی تا ابد فقط فریبرز عرب نیا باقی می ماند. و این یعنی آفت .

جای خالی پژوهش در هر زمینه ای از زندگی مردم بی حوصله و سطحی نگر جامعه امروز موج می زند اما اینکه این فقدان علمی وارد هنر تاثیرگذار تصویر شود و برای بیان اصولی اخلاقی و شرعی و مذهبی به کار گرفته شود ، تاسفی صدچندان دارد و زیرساخت هایی را در ذهن افراد (به خصوص قشر جوان) پی ریزی می کند که تقریبا تغییر ناپذیر است و ابهامی غلط نسل به نسل منتقل خواهد شد .

نوشته جای خالی پژوهش در سینمای دینی/ ابهامی که نسل به نسل منتقل می‌کنیم اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

جنگ همه جانبه که آغاز شد، آن چه به چشم می آمد مردانی بودند که آن جلو می جنگیدند. زنانی که این سوی سنگرها در قاب پنجره، بازگشت شوی شان را به انتظار ایستاده بودند، جایی در میان تصاویر خشن و پرخاک و خون نداشتند. مگر آن که دشمن همین جا در کوچه پس کوچه ها باشد. سال ۶۰ ساخت فیلم مرز (جمشید حیدری) بود؛ حکایت مقاومت مردم یک روستای مرزی در مقابله با حمله دشمن. زن قهرمان فیلم که همان زن آشنای فیلم های مبارزه با خان است، تفنگ بر می دارد و دیگران را به مبارزه تحریک می کند.

جز این فیلم، محصولات ۶۱، فقط فیلم جانبازان (ناصر محمدی) و سال ۶۲، دیار عاشقان (حسن کاربخش)، عبور از میدان مین (جواد طاهری)، آوای غیب (حاجی میری)، نینوا (ملاقلی پور) و بازداشتگاه (مشکوه)؛ همگی سرشار از صحنه های مبارزه و نیز خلوت رزمندگان بودند؛ بی نام و نشانی از خانواده و در نتیجه زن.

تا چند سال بعد، هم وضعیت چنین است.در این فیلم ها نیز زنان فقط در زمان بدرقه رزمندگان مشاهده می شوند. همراه با کودکانی خرسال (و بیشتر دختر) که غم دوری را در چشمانشان نگه می دارند تا بیانگر اوج ایثار رزمندگان باشند که حاضرند برای دفاع از دین و میهن، از عزیزان خود بگذرند. در این دوره، احساسات زنان، غم های پنهان و مصائبشان در نبود سرپناه، نشان داده نمی شود. دوره، دوره سلحشوری است و نمایش این حالات، با روحیه مورد نیاز یعنی تهییج حرکت به سوی جبهه ها منافات داشت.

از سال ۶۶ به بعد کم کم شاهد حضور بیشتر زنان درفیلم های جنگی هستیم. و البته در هیچ کدام شخصیت زنان به شکلی شاخص و پر رنگ دیده نمی شود. خانه در انتظار (عسگری نسب) و پرستار شب (محمدعلی نجفی) از جمله این فیلم ها هستند.

سال ۶۷ را می توان سال آغاز فیلم های جدی سینمای جنگ دانست. بیضایی در این سال «باشو غریبه‌ای کوچک» را می سازد. نایی، شخصیت زن فیلم، همچون دیگر آثار بیضایی، شخصیت محوری فیلم است. او مظهری است از مهرورزی، نفی خشونت، نفرت از مرگ و تخریب، برقراری جشن و سرور، دلبستگی به خانه و خاک، ترس از بی خانمانی، حمایت از هر موجود زنده ای که نیازمند حمایت است، ایثار در عشق، رحم و عطوفت، پرستاری و در کنار یکدیگر بودن. نایی همچون دیگر زنان آثار بیضایی، انسانی است به غایت حس شدنی، شکوهمند و اسطوره ای. این زن نیز تصویری است از همه زنان در هیئت یک زن. زمانی که ناامید می شود، دلتنگ می گردد، در ایجاد رابطه باباشو شکست می خورد، اما همه اینها به صورت عوامل بیرونی و رفتاری اجتماعی نشان داده می شود و از درون شخصیت او مایه نمی گیرد. در حقیقت این اطرافیان او هستند که باید از نگرانی و ناراحتی او شرمسار باشند.

در این سال ها حاتمی کیا و ملاقلی پور، فیلم های خوبی می سازند؛ «افق»، «دیده بان» و «مهاجر». اما نگاه آنها هنوز به خط مقدم جبهه است. سال ۶۷ جنگ پایان می پذیرد و فیلم سازان جنگ فرصت می یابند تا نگاهی به پشت جبهه بیندازند. و اگر چه ساخت فیلم های جنگ بدون زن همچنان ادامه دارد، اما اینک در عالم واقع، رزمندگان به سوی شهرها باز می گردند و به سراغ خانه و کاشانه شان می روند. شخصیت زن فیلم وصل نیکان حاتمی کیا فقط در انتهای داستان است که در می یابد همسرش آسمانی می اندیشد. و این، یعنی آن که هنوز زمان می خواهیم تا زنان رزمندگان دریابند که مردانشان برای چه، خانه را رها کرده بودند. و هنوز زمان می خواهیم تا مردان رزمنده دریابند که زنانشان در این مدت چه کشیده اند. همچون فیلم پرنده آهنین (شاه حاتمی) در برخی فیلم های این دوره شاهد هستیم که زنان (بدون پرداخت ویژه روی شخصیت آنها) به تصور شهادت همسر؛ ازدواجی دوباره دارند. تا این که مرد از جبهه باز می گردد تا مثلثی شکل گیرد به مثابه تضاد وظیفه و عشق؛ مضمونی آشنا در داستان های رمانس. از اینجاست که تضاد میان آن چه در شهر می بینند و فضایی روحانی که در جبهه شاهدش بودند؛ رزمندگان سابق را دچار آشفتگی ها می کند و زنان هستند که بار دیگر باید بار این مصائب را به دوش بکشند. حاتمی کیا از اینجا به بعد یک زن آرمانی در فیلم هایش دارد که دو وجه عقلانی و احساسی آن، همواره با هم در کشمکش اند. در فیلم «از کرخه تا راین»، گر چه وجه عقلانی زن آرمانی حاتمی کیا نشان داده می شود، اما این زن همچنان به ریشه و هویتش پایبند است. بدین سبب است که وی در انتها همراه با پیکر برادرش به ایران باز می گردد.

در این سال ها در فیلم های جنگی که با محوریت حضور اشغالگران در شهرها و روستاهای مرزی ساخته می شود، همچنان شاهد حضور زنانی هستیم که مردان را به ایستادگی دعوت می کنند و با نمایی آشنا از نطق حماسی آنان، شاهد تحریک و شروع صحنه های مبارزه هستیم. مثلا در فیلم آخرین مهلت (پرویز تاییدی) یک خان با نیروهای عراقی همکاری می کند و با تضعیف روحیه اهالی روستا می کوشد آنها را وادار به ترک روستا کند تا نیروهای عراقی بدون مقاومت بخشی از خاک ایران را اشغال کنند. لیلا، نادختری خان به موضوع پی می بردو به اهالی روستا خبر می دهد وسلاح های مخفی شده خان را در اختیار مردم قرار می دهد. لیلا نیز همان شخصیت آشنای زن شیردل فیلم های مبارزه با خان است. زنان دیگر فیلم های روستاهای اشغال شده، در کنار کودکان؛ نقششان نشان دادن سبعیت و خشونت سربازان اشغالگری است که به اصطلاح «به زنان و کودکان هم رحم نمی کنند.»

در سال های پایانی جنگ، به دلیل بمباران هوایی شهرها، شاهد مضامینی در شهر هستیم که مستقیما به جبهه ها پیوند می خورند. بدیهی است که در این پیوندها، زنان نقشی محوری ندارند. در o منفی (اوی منفی) زنی در بمباران هوایی شهری در جنوب مجروح می شود و برای ادامه زندگی به گروه خونی o منفی نیاز دارد. پسرش برای یافتن خون تلاش می کند، اما هر بار مانعی پیش می آید. او در خیابان با جمعیتی از جوانان بسیجی روبه رو می شود که به جبهه می روند. در اینجا مفهوم خون دادن به صحنه های نبرد پیوند می خورد.در اوینار (شهرام اسدی)، گروهی از اهالی حلبچه، از بمباران شیمیایی می گریزند و در طی مسیر هر یک به گونه ای کشته می شوند؛ جز یک زن و کودکی خردسال که قرار است نویدگر ادامه حیات باشند. در اینجا نیز زن، نه یک شخصیت مستقل بلکه مفهومی نمادین از زایش و ادامه زندگی پیدا می کند. در این فیلم ها، شخصیت زن، هر چند هم که پررنگ باشند، اما محوری نیستند و فقط به کار می آیند تا ما با شخصیت رزمنده اصلی داستان، بیشتر آشنا شویم و به عظمت روح وی پی ببریم.

در پرستار شب (محمد علی نجفی)؛ ماری، زن جوان مسیحی، مراقبت از یک رزمنده زخمی را بر عهده می گیرد. او احساس می کند که چهره مجروح برایش آشناست. در مدتی که ماری وظیفه پرستاری را انجام می دهد، نامه های همراه رزمنده را می خواند و نزدیکی بیشتری با او حس می کند. سرانجام جوان شهیدمی شود و ماری در می یابد که او حامل پیغام یکی از آشنایانش بوده که در جبهه به شهادت رسیده است. دراین فیلم رزمنده محور، شاهد رگه هایی کم رنگ از عشق زمینی میان ماری و رزمنده هستیم. امری که در سینمای جنگ این سال ها ممنوع است. چرا که هر گونه علقه مادی، در تضاد با روح بزرگ دفاع مقدس، تلقی می شود.

دراین سال ها در برخی داستان ها که به زندگی مهاجران جنگ تحمیلی پرداخته می شود، ناچار شاهد حضور زنان جوانی هستیم که گاه همسر خود را از دست داده اند. اینها معمولا همان قدر که زجر کشیده اند، مقاوم اند و به همان میزان نیز تعلق خاطرشان به یک مرد را پنهان نگه می دارند.

در حریم مهرورزی (ناصر غلامرضایی)؛ صبریه زن جوانی است که شوهرش را در آبادان از دست داده است و اینک ساکن اقامتگاه مهاجران در تهران است. او با یک جوان دلسوز آشنا می شود؛ جوانی که به او دل بسته و هر کاری که می تواند برای خانواده اش انجام می دهد. سرانجام هم بر اساس منطق داستان ملودرام فیلم، با هم ازدواج می کنند. برای پیوند داستان با جنگ، مراسم ازدواج آنها با روز آزادی خرمشهر مصادف می شود.

در فیلم دندان مار (کیمیایی) نیز که همان رضای آشنای سینمای کیمیایی حضور دارد، شاهد حضور دختری جنوبی هستیم. داستان اصلی فیلم مردانه است و زنان، زجر کشیده منتظرند تا مردان به خانه بازگردند. در برخی فیلم های این زمانه، شاهد حضور زنان جوانی هستیم که با چنگ و دندان می کوشند تا از هم پاشیدگی خانواده جلوگیری کنند. این زنان هم در فیلم های خانوادگی (با پس زمینه جنگ) و هم در فیلم هایی که مشخصا به سینمای جنگ تعلق دارند، دیده می شوند.

در فیلم دیدار در استانبول (افشین شرکت) مردی به خاطر مشکلات جنگ، زن و فرزندش را ترک می کند و به ترکیه می رود. همسرش به ترکیه می رود و با گذراندن مشکلات زیاد، او را نجات می دهد.

در عروسی خوبان نیز مهری، دختر بازاری ثروتمندی است که با وجود مخالفت های مکرر پدر، همسرش حاجی را (رزمنده ای که دچار موج انفجار شده) دوست می دارد و سختی های درکنار او بودن را تحمل می کند؛ گر چه حاجی، از شهر و آدم هایش می گریزد و می کوشد به جبهه بازگردد.

در یک نگاه اجمالی به آثار سینمایی دهه ۶۰؛ اینک به نظر می رسد یکی از دلایل عدم ماندگاری آن فیلم ها(ضمن توجه به ضرورت پرداختن به مضامین سلحشوری و تهییج رزم آوری)، ناتوانی در به تصویر کشیدن جایگاه خانواده و به ویژه شخصیت زن در این گونه فیلم هاست. در حالی که دیدگاه های جامعه ما ـ چه نگاه سنتی داشته باشیم و چه امروزین ـ بر محوریت زن و خانواده در اجتماع تأکید دارد؛ نکته ای که سینمای ما به طور اعم و سینمای دفاع مقدس به طور اخص، در دهه ۶۰ از آن غافل بوده است. در جامعه ای که بر اساس دیدگاه هایش، زن در جایگاهی قرار می گیردکه تفاوتی میان وی و مرد وجود ندارد؛ عدم حضور نیمی از پیکره اجتماعی در سینمای جنگ این دهه، سبب شده تا این فیلم ها نتوانند به عنوان واقعیت تمام عیار، مورد پذیرش مخاطبان قرار بگیرند.چرا که در این فیلم ها زنان بیشتر با نماهایی از قرآن گرفتن بر سر رزمنده، فلاش بک هایی از روز ازدواج، صحنه خداحافظی و مانند آن تصویر شده اند. از دهه ۷۰ است که درمیان انبوه فیلم سازان دفاع مقدس، معدود فیلم سازانی یافت می شود که شخصیت زن را محور فیلم های خود قرار داده اند. نکته جالب آن است که این فیلم سازان، همان هایی هستند که بیش از دیگران، خود حضوری پررنگ در جبهه داشته و عظمت بار بر دوش نهاده زنان را در عرصه دفاع مقدس حس کرده اند. فاطمه های حاتمی کیا، امدادگران ملاقلی پور و منجیان کودکان درویش از جمله این زنان اند.

در دهه ۷۰، فیلم سازان جنگ راه خود را یافته اند. هر کدام جهانی ذهنی را در قالب داستانی ریخته اند و البته آدم های ـ ازجمله شخصیت های زن ـ فیلم هایشان ثابت مانده اند.

حاتمی کیا از اینجا به بعد «فاطمه» را به عنوان شخصیت زن آرمانی سینمای جنگ معرفی می کند. در خاکستر سبز «فاطیما» این نگاه را در بعدی جهانی نشان می دهد. «فاطیما» که به شکلی نمادین نوعی مام میهن اسلامی بوسنی نیز هست که حال مورد تعدی قرار گرفته ـ کسی است که مرد فیلم ساز یکسره در جست وجوی اوست.و البته هر چه بیشتر می گردد، کمتر می یابد. اما در لابه لای وقایع فیلم، به شخصیت او پی می برد.

در چند فیلم متوالی حاتمی کیا (از کرخه تا راین، برج مینو و بوی پیراهن یوسف) ارتباط شخصیت های زن داستان با جنگ، از طریق برادرانشان صورت می گیرد. زیرا حضور همسر، موجی از ارتباطات خانواگی را (که جنگ آنها را سست می کند) به میان می آورد؛ شخصیت مادر نیز با توجه به محدوده سنی اش نمی تواند شخصیت مناسبی برای فیلمی پر تنش باشد؛ بدین ترتیب به قولی پای خواهران عشق و انتظار به میان می آید.

در از کرخه تا راین، خواهری به واسطه برادر جانبازش دچار تحول روحی نامحسوس ـ اما مؤثرـ می شود. در برج مینو، خواهر در راه یافتن خاطرات برادرش، جنگ را تجربه می کند و در بوی پیراهن یوسف نیز خواهر رزمنده مفقودالاثر با واقعیت های سرزمینش آشنا می شود.

گر چه در هر سه فیلم، زنان تنها در ارتباط با مردی جانباز، اسیر یا رزمنده معنا می یابند، لکن خود نیز، به تنهایی باورپذیرند و می توانند جلوه هایی از شخصیت زنانه قابل قبولی را به نمایش بگذارند.(حتی زنان فرعی این فیلم ها نیز می توانند وجوهی دیگر را به نمایش بگذارند. به یاد آورید زنی را که به همراه کودک خردسالش به استقبال رزمنده ای می آید که چهره خود را به طرز ناخوشایندی از دست داده است.)

ویژگی مشترک جمله این زنان، تردید است؛ تردیدی که در مقابل ایمان مردان دفاع مقدس رنگ می بازد. این شخصیت ها بهانه ای هستند تا حاتمی کیا تأثیرگذاری معنوی جنگ را به تماشاگر نشان بدهد.این زنان در آغاز زمینی اند و در انتها پس از سیر و سلوک فضای جنگ، به زنی آسمانی و آرمانی تبدیل می شوند. درست از زمانی که مردجهاد را می شناسند. شخصیت های زن در دو فیلم بعدی حاتمی کیا وجوه دیگری از این زن آرمانی را نشان می دهند.

در آژانس شیشه ای دو شخصیت زن داریم؛ زن عباس، رزمنده مجروح، به زندگی خانوادگی پایبند و به آرمان های حاج کاظم (شخصیت مرد آرمانی حاتمی کیا) بی توجه است.در حالی که فاطمه، همسر حاج کاظم، سنگ صبور اوست و آرمان های او را می فهمد. در هر حال هر دو زن،آرام، صبور و وفادار هستند و البته منفعل اند.

شخصیت زن فیلم روبان قرمز، پیچیده ترین شخصیت زن فیلم های حاتمی کیاست. حاتمی کیا اینجا در شکلی بدیع؛ زنی تنها، مستقل و سرسخت را عرضه می دارد تا برای نخستین بار در آثار وی، تم عشق بر درون مایه جنگ پیشی بگیردو عشق معنوی شخصیت اصلی مرد با عشق زمینی اش به زن، یگانه شود. شخصیت محبوبه در این فیلم، نگاه آرمانی حاتمی کیا به ترکیب تعلقات زمینی (همچون میل به داشتن خانه، تشکیل زندگی و زیستن در آرامش و عشق ورزیدن) با دلبستگی های معنوی (همچون اندیشه و جهاد در راه عقیده) است. امری که در عالم واقع کمتر امکان پذیر است. (دلیل استفاده از فضای فراواقع گرایانه فیلم نیز می تواند همین امر باشد.)

فیلم های بعدی حاتمی کیا همچون ارتفاع پست، از فضای جبهه کاملا جدا می شود و به تبعات جنگ (در دوران پایان آن) می پردازد. شخصیت همسر مرد گروگان گیر نیز همان شخصیت زن آثار پیشین حاتمی کیاست؛ انسانی انتخابگر، چند بعدی، مسئولیت پذیر، حقیقت جو و هویت یاب. این زنان از وجه زمینی و لبیک گفتن به عقل خویش آغاز می کنند و به تدریج رو به سوی خواسته دل می کنند و می کوشند در این سیر تدریجی، به ترکیبی آرمانی از عقل و دل دست یابند.

احمدرضا درویش نیز ابتدا در فیلم های کیمیا و سرزمین خورشید و در ادامه با متولد ماه مهر و دوئل کوشیده است تصویری در خور از زنان در معرکه جنگ، ارائه دهد. زنانی که نه منفعل، بلکه با رشادت مثال زدنی که پا در معرکه می گذارند و سختی ها را به جان می خرند تا مسئولیت خویش را در این عرصه پاسخگو باشند.

در فیلم کیمیا، شخصیت زن اصلی فیلم، پزشکی است که با شجاعت نوزادی را از جنگ نجات می دهد او را به فرزندی می پذیرد. در سرزمین خورشید، زن امدادگر، نوزادی را به همراه می برد و گر چه هم مسیر با گریختگانی با صفات و خصائل گوناگون انسانی، سرگردان می شود؛ لکن در مقابل سختی ها نمی ترسد و تسلیم نمی شود؛ سختی هایی که گاه مردان را به تسلیم و به زانو افتادن وا می دارد. او در آرامش نسبی پس از خروج از معرکه جنگ، کم کم فطرت مادرانه خود را باز می یابد و در فضای مردانه و خشن اطراف، کورسویی از حس لطیف زنانه (انسانی) را بروز می دهد و این همه، محملی است تا آدم ها، خصائل انسانی خود را عرضه دارند؛ فضیلت هایی چون ایثار و عشق را.

در متولد ماه مهر، مهتاب، دختر جوان که در شهر بر می آشوبد؛ آگاهانه به معرکه بزرگ تر باز می گردد تا با حقیقت گذشته مردآشنا شود. در این فیلم و بیشتر در دوئل، بار دیگر مردان، محوریت داستان را بر عهده می گیرند و همچون آثار پیش گفته حاتمی کیا، ارتباط زنان با جنگ، از طریق همسر یا برادرانشان صورت می گیرد.

رسول ملاقلی پور دیگر فیلم ساز مطرح عرصه جنگ است. او که صریح ترین، تلخ ترین و بی رحمانه ترین تصاویر را از جنگ نشانمان داده، در فیلم نجات یافتگان، اختصاصا با محور قرار دادن یک زن امدادگر، نگاهی حماسی به حضور زن در خط مقدم جنگ دارد. مریم در نجات یافتگان، به ویژه با توجه به شخصیت پردازی منصفانه عراقی ها، بیشتر شاخص می نمایاند.

همچنین در هیوا، او به زنی می پردازد که در میانه وفاداری به خاطرات همسر شهید خود و زندگی عافیت طلبانه پس از او؛ به مرحله ای والا از معرفت و عشق می رسد.

و جز اینها هستند فیلم هایی که در آنها با بهانه یا بی دلیل، از جنگ سخن به میان آمده است. طبیعی است که نبود شخصیت شاخص زن در این فیلم ها، دلیلی است تا نام آنها در این نوشتار ذکر نشود. و البته هستند فیلم هایی چون شیدا (کمال تبریزی) و دفتری از آسمان (پرویز شیخ طادی) که کوشیده اند با محور قرار دادن شخصیت زن، تلخی های جنگ را با بار عاطفی حضور زنان، تلطیف سازند.

و اما حسن ختام این نوشتار جز نوشتن از ننه گیلانه (بنی اعتماد) نمی تواند باشد. ننه گیلانه اینک (به همراه مادر علی حاتمی) باور پذیرترین مادرهای ایرانی هستند. او که می کوشد خس خس نفس های جوان رزمنده اش را با نفس های نه چندان پرتوان خود؛ تداوم بخشد. ننه گیلانه تنها فیلم سینمای دفاع مقدس است که فریاد می زند: چه کسی می گوید ترکش های مرگباری که بر قلب و جان مادر می نشیند؛ کمتر از ترکش هایی است که آن جوان (قبلا رعنا) بر بدن دارد؟ اسماعیل آرام آرام رخت از کره خاکی بر می بندد و این مادر است که آنجا، در میان مه، تنها و یکه؛ شاه شهیدان را می طلبد و به معجزه ایمان دارد.

ننه گیلانه، درد نرگس را و شوق زندگی روسری آبی را و سخت کوشی طوبای زیر آسمان شهر را دارد و این همه را یکجا نثار فرزند جنگ می کند؛ همان گونه که بنی اعتماد، چکیده داشته هایش را نثار سینمای جنگ.

البته بعد از ننه گیلانه هم سیر حضور زنان در این ژانر هر روز پر رنگ تر شد. هنگامی قاضیانی در نقش پزشک در روزهای زندگی وارد اصلی ترین صحنه های جنگ شد . شیرین یزدان بخش و رابعه مدنی از واقعی ترین مادرهای دوران پسا جنگ بودند و انتظار بازگشت فرزندش هنوز در این مدیوم حرفی برای گفتن داشت . مریلا زارعی در شیار ۱۴۳ نقش و جایگاه متفاوتی از مادر یک مفقودالاثر بودن را به نمایش گذاشت و تعریف و معیارهای مادری را در هم شکست . زنی قوی و باهوش که در برابر داغ به این بزرگی صبر پیشه می کند و همه چیز را آن طور که باید پیش می برد . ویلایی ها نیز شاید جدیدترین نمونه حضور زنان در سینمای دفاع مقدس بود که تقابل دو دیدگاه و دو طیف از زنان در مواجهه با حضور همسرشان در میدان جنگ را به زیبایی به تصویر می کشید. و زیبایی آن در واقعیتی بود که می گفت. واقعی که هر زنی نمیتواند به اندازه کافی قوی باشد و با این دوری به خوبی کنار بیاید و فلسفه این دفاع عظیم را درک کند.

در همه جای دنیا از جنگ های قبیله ای گرفته تا جنگ های جهانی و نظامی ، زنانی در پشت میدان های نبرد حضور دارند که یا تجهیزات و امکانات رفاهی رزمندگان را فراهم می کنند و یا انگیزه و دلیل بازگشت مردان به خانه هایشان هستند. زنانی که ضعیف باشند یا قوی ، همسر باشند یا مادر ، پیر باشند یا جوان،  چیزی از موجودیتشان کم نمی شود و هستند تا هر جنگی روزی خاتمه یابد.

نوشته مروری بر شخصیت زن در فیلم‌های دفاع مقدس/ زنانی که از قاب پنجره بیرون آمدند اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

مستندهای مذهبی در موضوع مشخص محرم به چند دسته تقسیم می شود. یکی به تصویری کردن تعزیه های شهرهای مختلف کشور اختصاص دارد که یا با چاشنی مستند داستانی ما را درگیر زندگی واقعی بازیگرهای این تعزیه ها می کند و گاهی حتی همان اسب و شتر تعزیه را دست مایه خود قرار می دهد تا حرف های قشنگی در لفافه هنر بیان کند.

دسته دیگر این مستندها، به فیلم برداری واقعی از آداب و رسوم و سبک و سیاق خاص عزاداری هر شهر و هر محله می پردازد که با نمایش دادن تفاوت های اقلیمی و بومی و نحوه خاص ابراز ارادت شیعیان به مولایشان ، به خوبی در دل مخاطب جا باز می کند و بیننده را در مسیر این عزاداری باشکوه با خود همراه می سازد.

همچنین تکیه زدن و نذری پختن و نذری پخش کردن و گرفتن یکی دیگر از آداب و رسومی است که تقریبا به این ایام گره خورده و به طرز جدایی ناپذیری وارد واجبات عزاداری شده و بعضا روایت دوربین مستندساز از ماجرای تهیه یک پرس غذا به شدت ماجرایی و تماشایی می شود.

بخش دیگری از مستندهای عاشورایی به نذر و وقایع خاص این ایام اختصاص دارد . درختی که ظهر عاشورا خون میچکاند. آسمان منطقه ای که ظهر عاشورا قرمز می شود. نذر افرادی که باید مسیری را پیاده طی کنند. یا در جاده ای دور افتاده آب به دست مردم بدهند. اتفاقاتی که ظهر عاشورا در حرم امام رضا (ع) می افتد. کودکی که رفتار آسمانی خاصی دارد و … همه اینها از سوژه های نابی است که هر تعداد فیلم مستند هم درباره آن ساخته شود باز جای ادامه دادن دارد و می توانیم از زوایای مختلف به عظمت یک داستان عمیق پی ببریم.

به علاوه آن گروهی از مستندها به بازتاب اعتقادی این ایام و مناسک خاص آن در بین پیروان سایر ادیان پرداخته اند و روایت های جذابی از اعتقاد مثلا دانشجویان یهودی به خوردن غذای نذری یا شفا گرفتن دختر مسیحی در حرم امام حسین (ع) در ظهر عاشورا و غیره دارند که به لحاظ بین المللی کاربرد قوی داشته و برخلاف سایر مستندهای مذهبی ما این دسته به دلیل داشتن موضوع فرا ایرانی و فراشیعه ، قابل ارائه در بازارهای جهانی است و یکی از بهترین شیوه های تبلیغ دین به شمار می آید.

مستندهای «شبیه خوانی» به کارگردانی بهمن کیارستمی، «آن سوی دیوار» به کارگردانی وحید چاووش، «گل گیران» به کارگردانی محمد غفاری، «اربعین» به کارگردانی «ناصر تقوایی» ، «پولکه یک آیین مذهبی» به کارگردانی مجید صباغ بهروز، مستند «آینا» و «صفورا» به کارگردانی داور نجفی ، مستند «شام» به کارگردانی محمدرضا اصلانی، مستند «نخل» به کارگردانی بابک بهداد ، مستند «من شمر هستم» به کارگردانی داریوش کرم یار ، مستند «آیین دیگر» به کارگردانی سید مهدی میرشرف ، مستند « به خشکی لب های فرات» به کارگردانی حمید تقوی ، مستند «شور عشق» به کارگردانی حمید قربان نژاد ، مستند «ترکیب بند» به کارگردانی امیر آذین، مستند «کاروان» به کارگردانی محسن امیر یوسفی ، مستند «عاشورا در مه ریز» به کارگردانی جمال زارع زاده عزیزی ، مستند « روز پایان» به کارگردانی نرگس آبیار ، مستند « کربلا جغرافیای یک تاریخ» به کارگردانی داریوش یاری و … از مهم ترین مستندهای عاشورایی است که همه دست های عنوان شده در متن را در برمی گیرد و هرکدام به نوعی پیام آور مفهوم اصلی قیام امام حسین (ع) برای مخاطب است .

داریوش یاری کارگردان مستند «کربلا جغرافیای یک تاریخ» که با حمایت حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی ساخته شد و در ابعاد یک فیلم سینمایی در گروه هنر و تجربه روی پرده رفت می گوید : مستندهای مذهبی ما از فقدان ایده رنج می برند و چون واقعه اصلی جلوی دوربین رفته و ایده و خلاقیت و شخصیت پردازی کمتری بدون آسیب رساندن به ساحت مستند در آن نبوده ، تاثیرگذاری لازم را روی مخاطب ندارد.

وی ادامه داد : مثلا در شهر فیلم ساز مراسم کرب زنی انجام می شود و او همان وقایع را فیلم برداری کرده و به عنوان مستند ارائه می کند این در حالی است که تفاوت یک فیلم ساز با تماشاگر معمولی آن مراسم باید در نوع روایتش باشد و مثلا از زوایه دید یکی از اهالی ما را درگیر این مناسک کند.

وی معتقد است : اگرچه برگزاری جشنواره های فیلم موضوعی و هفته های نمایش فیلم مذهبی ، تدبیر خوبی برای تکان دادن به این گونه از سینماست ، اما تعداد بالای فیلم های این زمینه دلیل موجهی برای عدم تحقیق و پژوهش و ساخت آثار دم دستی نمی باشد.

در همین زمینه امیر آذین کارگردان مستند «ترکیب بند» افزود: ما مقتل ها و منابع بسیار زیادی درباره عاشورا و واقعه کربلا داریم که مستندساز اگر واقعا وقت بگذارد و با مطالعه آن ها اقدام به ساخت اثرش کند قطعا موفق تر خواهد شد.

وی تشریح کرد : اندیشمندان و عاشوراشناسان به نامی همچون محمدرضا درویشی و یا جهانگیر نصر اشرفی سال های زیاد عمر خود را صرف شناخت این واقعه ارزشمند تاریخی کرده اند و به جاست که فیلمساز مشخصا مستندساز از علم آنها در این زمینه بهره بجوید. همچنین کتاب دانشنامه بزرگ امام حسین (ع) منبع قطور و بی بدیلی برای مطالعه جویندگان حقیقت است.

محمود رحمانی دیگر مستندساز مطرح کشورمان درباب رهایی مستندهای مذهبی به خصوص عاشورایی از کلیشه های مرسوم عنوان می کند : برگزاری جشنواره های موضوعی از یک سو راه حل معقول و استانداردی به نظر می رسد و از سویی دیگر زمان و بودجه محدود مستندسازان و اصرار آنها برای حضور در چندین جشنواره به صورت همزمان ، باعث خارج شدن مستند از کار خیاطی شخصی و تبدیل آن به دوخت تولیدی می شود.

وی تشریح کرد : اگر ما میخواهیم مستندسازمان واقعا در کارش موفق باشد و زیر سایه جشنواره ما ، مثلا همین جشنواره فیلم مسیر عشق ، به آسودگی فیلم با کیفیت بسازد ، باید برای او شرایط کارگاهی مناسب فراهم کنیم و در ادامه برنده شدن فیلمش هم شرایط و امکانات ساخت مستند بهتری در آینده فراهم کنیم وگرنه همه چیز به گرفتن یک جایزه و یک شب اختتامیه و شام و خداحافظی تمام خواهد شد و مدام به جای آموزش ماهی گیری ، ماهی به دست مستندسازان می دهیم.

مرتضی زراعت پیشه کارگردان مستند «روزشمار خون» در پایان این بحث مسئله تکنولوژی های جدید سینمایی را عنوان می کند و می گوید : اضافه کردن افکت های خاص سینمایی و حتی استفاده از جلوه های ویژه تا جایی که به بن مایه اصلی داستان صدمه نزند هیچ ممنوعیتی ندارد و این اشتباهی است که بسیاری از مستندسازان ما دچار آن می شود و ساده انگاری و ساده نمایی را معادل حقیقت گویی در مستند می دانند .

وی تصریح کرد : عدم استفاده از تکنولوژی روز سینمای دنیا در گونه مستند ، قطعا باعث بازماندن مستندهای ایرانی از عرصه های جهانی خواهد شد و باید در این باب تجدید نظر جدی صورت بگیرد .

نوشته از مستندهای بی‌روایت تا جشنواره‌هایی که ماهی‌گیری یاد فیلم‌ساز نمی‌دهند اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

نماهنگ «چای روضه» تولید سال ۱۳۹۵ ساخته مهدیار عقابی به تهیه کنندگی محمد رضا شفاه محصول باشگاه فیلم سوره ،  تولید سال۱۳۹۶ ساخته محمد علیزاده فرد به تهیه کنندگی حسین دارابی محصول خیریه شهر امید نیکان ، «شام هیأت» تولید سال۱۳۹۷ساخته حسین دارابی به تهیه کنندگی حسین دارابی محصول کمیته امداد ، «هر سال اربعین» تولید سال ۱۳۹۷ساخته میلاد محمدی به تهیه کنندگی حسین دارابی محصول بسیج صدا و سیما ، از سری تولیدات باشگاه فیلم سوره در سال های اخیر است .

انیمیشن «پیاده کنار فرات» نیز از دیگر محصولات سازمان سینمایی حوزه هنری در مرکز انیمیشن است که روایتی بر روی مجموعه عکس های اربعین از مرکز عکس حوزه هنری است .

همچنین یک لوح فشرده «آموزش تعزیه» محصول جدید و مشترک مرکز انیمیشن حوزه هنری و مرکز نمایش است.

سازمان سینمایی حوزه هنری در مرکز مستند نیز محصولاتی مرتبط با فرهنگ عاشورایی در سال های اخیر تولید کرده است که باهم نگاهی به آنها می اندازیم .

مستند «کربلا جغرافیای یک تاریخ»

روایتی متفاوت از قیام امام حسین (ع) و تاثیر آن بر فرهنگ و سبک زندگی شیعیان از گذشته تا امروز است.

«کربلا جغرافیای یک تاریخ» به کارگردانی داریوش یاری و تهیه کنندگی بهروز مفید و با صدای شهاب حسینی، محصول حوزه هنری است که اکران آن در جشنواره فیلم فجر با استقبال مخاطبان روبرو شد. «کربلا جغرافیای یک تاریخ» در فاز نخست مروری مستند گونه بر حرکت حماسی امام حسین (ع) از ابتدا تا پس از شهادت در روز عاشورا دارد و در فاز بعدی چگونگی عزاداری در فرهنگ های مختلف در جهان را در ماه محرم بررسی می کند.

مشخصات کامل فیلم: داریوش یاری/کارگردان، مهدی توکلی زانیانی/ دستیار اول کارگردان، مهدی توکلی زانیانی/ برنامه ریز،  مریم طریقی نژاد/ منشی صحنه، گروه فیلمنامه: داریوش یاری/ نویسنده و  محمد تهامی نژاد/مشاور فیلمنامه، بازیگران: شهاب حسینی/ راوی، محمد علیقلی زاده/ مدیر فیلمبرداری، مهدی موسوی طراح صحنه و لباس، آرش قاسمی/ صداگذاری و میکس، شهرام خلج/ طراح چهره پردازی،  مقصود میرهاشمی/ مدیر تدارکات.

صدای گرم شهاب حسینی، موسیقی خوب مجید انتظامی و فیلمبرداری مناسب به امتیازها و توفیق های این اثر کمک شایانی کرده و استفاده از نشانه ها، رنگ ها و نمادهای عاشورایی بر این موفقیت افزوده است. «کربلا، جغرافیای یک تاریخ» یک مستند سینمایی ارزشی و جذاب و اثری متفاوت و تماشایی در میان آثار کم تعداد عاشورایی سینمای ایران است.

نماهنگ «چای روضه»

نماهنگ «چای روضه» به کارگردانی مهدیار عقابی با صدای سیدحمیدرضا برقعی به مناسبت اولین بار در سال گذشته ماه محرم منتشر شد.

«چای روضه» محصول جدید باشگاه فیلم سوره حوزه هنری و براساس شعری به همین نام از سیدحمیدرضا برقعی، شاعر آئینی کشورمان است. تنظیم و آهنگسازی این نماهنگ را امید روشن بین انجام داده است. «چای روضه» داستان دختری است که بعد از سال‌ها برای احیای سنت روضه خانگی مادربزرگش به خانه قدیمی‌اش برمی‌گردد. نماهنگ در فضای دهه ۶۰ و ۹۰ می‌گذرد و در حدود ۵ دقیقه است.

مهدیار عقابی پیش از این نماهنگ معروف «ارغوان» را برای شهدای مدافع حرم در باشگاه فیلم سوره و با سرمایه گذاری خانه موسیقی بسیج تولید کرده بود و برگزیده بخش نماهنگ چهاردهمین جشنواره مقاومت شد. عقابی همچنین کارگردانی نماهنگ‌های «بارانی شد»، «اشتیاق» و «قطار قم- مشهد» را در کارنامه خود دارد.

عوامل نماهنگ «چای روضه» عبارتند از؛ نویسنده و کارگردان: مهدیار عقابی، شعر و دکلمه: سیدحمیدرضا برقعی، آهنگساز و تنظیم کننده: امید روشن بین، بازیگران: نسیم درایش، سامان غنائمی، علی قادری، حامد خزایی، کیمیا ملایی، مدیر فیلمبرداری: علی رنجبر، طراح صحنه: حبیب کریم‌زاده، طراح گریم: زهرا عبدی‌پور، مشاور کارگردان: امیرمهدی پوروزیزی، دستیار اول کارگردان: علی مشایخی، دستیار دوم کارگردان: زینب امیری، مدیر تدارکات: مصطفی طلاییان، دستیار تدارکات: محسن پژمرده، مدیر تولید: علی شمس، دستیار تولید: علی نصیری، تهیه کننده: محمدرضا شفاه، محصول باشگاه فیلم سوره حوزه هنری.

مستند «راه دل»

مستند «راه دل» از محصولات مرکز مستند سوره به کارگردانی مهدی زمان پور کیاسری ساخته شده است. مستند «راه دل» علاوه بر به تصویر کشیدن حال و هوای پیاده روی نجف تا کربلای اربعین حسینی، از ظرافت های روحی و معنوی مشتی اسماعیل و شوخ طبعی های همیشگی او می گوید.

این مستند برنده سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی جشنواره فیلم فجر شد که روایتی جذاب از سفر اربعین «مشتی اسماعیل» پیرمرد نابینای شمالی است که پیش از این او را در مستند موفق «مشتی اسماعیل» دیده بودیم.

تصویربردار: سیدحسن حسینی پریشان، صدابردار: سیدمحمد صادق قاهری، تدوین: حسین نیکذات، صداگذاری: حسن مهدی، تهیه کننده: مرکز مستند سوره

مستند «آسمان حسین»

مجموعۀ مستند ۱۰ قسمتی آسمان حسین علیه السلام به کارگردانی علی قدیریان، روایتگر نگاه به ۱۰ قاب از ماجرای عاشورا از منظر حضرت زینب سلام الله علیها است، یعنی منظر «ما رأیتُ الّا جمیلاً». این ۱۰ قاب منتخبی از ۲۵ تابلوی نقاشی است که توسط استاد عبدالحمید قدیریان به تصویر کشیده شده اند و بیانگر نگاه آسمانی و نورانی به ماجرای کاروان حسینی علیه السلام هستند.

مستند «معبر»

مستند «معبر» روایتی از اربعین حسینی (ع) است. «معبر» روایت تازه و متفاوتی از پیاده روی اربعین حسینی است، از نگاه هشت سال دفاع مقدس و از زاویه‌ای تازه، که منجر به کشف پیوند عمیقی میان این دو حادثه بزرگ در قرن اخیر شده است. در شیوۀ متفاوتی که کارگردان برای روایت این مستند انتخاب کرده، ظرفیت جدیدی برای بیان بسیاری از ناگفته‌ها درباره «بزرگترین اجتماع جهان» و «حماسۀ بزرگ دفاع مقدس» پدید آمده و نمای جدیدی از هر دو حادثه خلق می‌شود تا مخاطب را به درک لایه های عمیق‌تری از هر دو حادثه برساند.

در این مستند پیاده‌روی عزاداران امام حسین (ع) در اربعین را با دوران جنگ و حضور رزمندکان در دوران دفاع مقدس مقایسه می‌شود. این مستند به کارگردانی محمد کرم‌زاده و تهیه‌کنندگی کوشا اعتمادی مونتاژ موازی شده است که به نوعی روایت جدیدی است و تا به حال از این زاویه به اربعین پرداخته نشده است. نوعی نمایش ثمره خون‌های شهدا اسلام است که امروزه به واسطه خون آن‌ها راه‌های ورود به کربلا باز شده است. در این مستند موارد مشابهی را در جبهه‌ها پیدا شده و با مونتاژ دوباره به روایت جدیدی تبدیل شده است.

نوشته سازمان سینمایی حوزه هنری و همه تولیدات عاشورایی اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

اما ما در این گزارش باهم به همه این آثاری که خط اصلی آن محوریت عاشورا و پیام آن است نگاهی اجمالی می‌اندازیم .

فیلم سینمایی سفیر / ۱۳۶۰ / فریبرز صالح

نخستین فیلم عاشورایی در سینمای ایران مربوط به سال های اول انقلاب است، سال هایی که سینما می خواست پر و بال بگیرد، سال ۱۳۶۱ . «سفیر» ساخته فریبرز صالح است که در اوایل انقلاب اسلامی و در دوران جنگ تحمیلی ساخته شد و حقیقتاً اثری آبرو دار است که بودجه آن را شهید کلاهدوز تهیه کرده بود. حضور بازیگرانی چون عزّت الله مقبلی، فرامرز قریبیان، کاظم افرندنیا، موسیقی متن قوی، خوش ساختی و لوکیشین های فیلم همگی در باورپذیری داستان به مخاطب کمک می کرد تا فضای پر از خیانت و ناپاکی زمانِ حضرت حسین بن علی علیه السلام را به درستی درک کند. این فیلم تا مدت ها به عنوان یکی از فیلم های مناسبتی در سینماها و تلویزیون به نمایش درمی آمد. «سفیر» در همان سال به عنوان پرفروش ترین فیلم سال لقب گرفت و هنوز هم، هرچند وقت یک بار، در روزهای عزاداری پخش می شود و برخی سکانس های آن هنوز برای بیننده جذاب است. داستان فیلم درباره «قیس بن مسهر» است که وظیفه دارد نامه ای محرمانه از سوی امام حسین علیه السلام به سلیمان خزاعی در کوفه برساند. او در میانه راه به دست راهداران «ابن زیاد»، والی کوفه، دستگیر و به زندان افکنده می شود و پس از حوادثی، سرانجام شهید می شود. خط شکنی «سفیر» مبنای بسیاری از فیلم ها و سریال های تلویزیونی شد. این فیلم با بهره گیری از فیلمنامه ای منسجم ، شخصیت پردازی های قابل قبول و طراحی صحنه و لباس و موسیقی در نوع خود یکی از آثار تاثیرگذر دینی به شمار می رود.

فیلم سینمایی روز واقعه / ۱۳۶۰/ شهرام اسدی

«روز واقعه»،مشهورترین و پر خاطره ترین فیلم سینمایی درباره قیام عاشورا که مستقیماً به روز عاشورا می پردازد. فیلمی که سال هاست به عنوان یک فیلم تأثیرگزار در ایام محرم، روانه آنتن می شود. «روز واقعه» به نویسندگی بهرام بیضایی و کارگردانی شهرام اسدی با بازی «علیرضا شجاع نوری»، «لادن مستوفی» و… درباره جوان نصرانی تازه مسلمان شده ای به نام عبدالله است که در شب عروسی اش صدایی می شنود که دیگران از شنیدنش عاجزند و در گوشش می پیچد که «آیا یاری کننده ای هست که مرا یاری کند؟». عبدالله همان دم بر می خیزد، عروسی را رها می کند و رهسپار کربلا می شود و با جمله «همه حجتِ مسلمانی من حسین بن علی است»، خود را از شهر و مردمانش که از حسینی می گویند که به راه دنیا رفته است، بیرون می کشد و جان خود را به بیابان و شن های داغ می سپارد تا منزل به منزل به دنبال رد پای او باشد و… .

دیالوگ های فاخر اثر ، فیلم برداری ، ساخت موسیقی ، طراحی صحنه و لباس و جلوه های ویژه ای که در زمان خود منحصر به فرد بود ، «روز واقعه» را به تک مهری ای درخشان در آثار دینی مبدل کرد.

سریال روایت عشق / سال ۱۳۶۴ / علاء الدین رحیمی

روایت عشق تقریبا اولین سریال بزرگ درباره کربلا است که درست به خود فاجعه می‌پردازد. این سریال با هزینه ۳ میلیون تومان در سال ۱۳۶۴ ساخته شد. این سریال در بیدخت گناباد جلوی دوربین رفت و برای همین هم اکثر بازیگرانش از اهالی مشهد بودند مثل خود «انوشیروان ارجمند» که نقش ابن سعد را بازی کرد و همین طور مرحوم «رضا سعیدی» که ابن زیاد بود و نقش کوتاه اما موثرش، او را به خیلی‌ها شناساند.

روایت تصویری در این سریال به شدت تحت تاثیر فیلم «محمد رسول‌الله» مصطفی عقاد بود. نقش امام حسین(ع) را دوربین برعهده گرفته بود و خبری از خویشان و یاران امام نبود. سریال، صحنه‌های جنگی چندانی نداشت و اشقیا روی تپه‌ای که مثلا به میدان جنگ مشرف بود برای هم تعریف می‌کردند که چه کسی به میدان آمده و چه می‌کند. اما در میان صحنه‌های ماندگار این سریال، صحنه‌هایی مانند برهنه شدن غلام سیاه(علی اوسیوند)، شهادت حر و شهادت خود امام هم در نوع خودش تازگی داشت.

در صحنه پایانی سریال، دوربین که زاویه دید نگاه امام است در گودال نشسته است و اشقیا با ترس و نیزه و شمشیر به او نزدیک می‌شوند. شمر، عربده کشان و خنجر به دست نزدیک می‌آید و قاب دوربین شکسته و خونین می‌شود. روایت عشق از سریال‌های مهجور و کمتر دیده شده‌ای است که به نسبت زمان ساخته شدنش که در سال‌های میانی جنگ ایران و عراق بود، سریالی قابل تامل است.

سریال شب دهم / ۱۳۸۰ / حسن فتحی

بعد از «روایت عشق» سریال «شب دهم» تقریبا اولین سریال بلند و موفقی است که در گروه فیلم و سریال شبکه یک سیما درباره واقعه عاشورا ساخته شد و در قالب اجرای تعزیه مستقیما به روایت وقایع آن سال ها پرداخت . در «شب دهم» حیدر خوش مرام (با بازی درخشان حسین یاری) از لوطی های یکی از محلات تهران قدیم، دل باخته یکی از شاهزاده های قجری (با هنرمندی کتایون ریاحی) می شود. دختر، شرط ازدواج را اجرای ده شب تعزیه در زمانی که از سوی رضاخان اجرای مراسم مذهبی ممنوع بود، قرار داده بود و حیدر به اتفاق دوستانش، جهت اجرای این خواسته همت می گمارد و…

این سریال که در ایام نوروز پخش می شد مخاطبان زیادی از اقشار مختلف را پای خود نشاند و اثری درخشان در کارنامه حسن فتحی به شمار می رود.

سریال سفر سبز / ۱۳۸۱ / محمدحسین لطیفی

این سریال با داستانی از حسین پاکدل، کارگردانی حسین لطیفی و تهیه‌کنندگی مجید اوجی و بازی پارسا پیروزفر، علی نصیریان، محمدرضا شریفی‌نیا، مجید مظفری، حمیده خیرآبادی، لادن مستوفی، امین تارخ، سارا خوئینی‌ها و… روی آنتن رفت.

داستان این سریال روایت زندگی یک زوج مسیحی بود که در سفری به ایران پسربچه‌ای را به‌عنوان فرزندخوانده با خود می‌برند. این پسربچه زمانی که ۲۵ سال سن دارد با اعتراف پدرخوانده‌اش پیش از مرگ، پی به حقیقت می‌برد و تصمیم می‌گیرد تا به ایران برگردد. بخشی از این وقایع نیز در بستر عزاداری های ایام محرم می گذرد و رفت و برگشت مضمونی فیلم ذهن مخاطب را به خوبی با خود همراه می سازد.

سریال معصومیت از دست رفته / ۱۳۸۲ / داوود میرباقری

یک داستان و شخصیت خیالی در بستر اتفاقی تاریخی. شوذب(امین تارخ)، خزانه‌دار کوفه بود که اوایل از محبان علی(ع) به شمار می‌رفت اما کم کم به دستگاه اموی پیوست و از عوامل حکومت شد. چنین شخصیتی در تاریخ وجود خارجی ندارد اما میرباقری به بهانه آن توانست اتفاقاتی را که قبل از فاجعه کربلا و بعدش در کوفه و دارالاماره این شهر می‌افتاد به تصویر بکشد.

شوذب عملا نقشی در تغییر حوادث کربلا نداشت ولی با بازی درخشان تارخ که خیلی‌ها را یاد «شیخ حسن جوری» سریال سربداران و «ابن سینا»ی سریال بوعلی سینا می‌انداخت و گریم خیره‌کننده «عبدالله اسکندری»، نقش باور پذیری شده بود. فضای تله تئاتری و روایت در فضای بسته که ماجرای مال دوستی و ترس کوفیان را از ابن زیاد(داریوش فرهنگ) نشان می‌داد و تردید و دودلی شوذب را که یار سابق علی(ع) بود و حالا می‌دید که ابن زیاد قصد جان پسر علی(ع) را کرده است.  شوذب اگر چه تلاش می‌کرد تا مانع فاجعه کربلا شود اما تمایل به مقامش و ترس از دست رفتن پستش باعث شده بود تا دستانش بسته شود. میرباقری کوشیده بود تا با ایجاد عشقی مثلثی بین سه دین، شوذب مسلمان، ماریای نصرانی(فریبا کوثری)، حمیرای یهودی(سارا خوئینی‌ها) سرگردانی نقش اول سریال را تشدید کند.

سریال ناتمام ثارا… / ۱۳۸۲ / شهریار بحرانی

پروژه بلندپروازانه‌ای که بعد از ۱۰۰ دقیقه فیلمبرداری و هزینه یک میلیارد و دویست میلیون تومانی متوقف شد. این سریال که قرار بود در ۳۲ قسمت تولید شود به‌دلیل اعتراض بعضی مراجع و علما به نحوه نمایش امام حسین(ع) و واقعه عاشورا، متوقف ماند. «علی لاریجانی»، رئیس وقت سازمان صداوسیما بعد از ۸ ماه، پیش تولید این سریال را در اسفند ۸۱ در بیابان‌های یزد کلید زد.

سریالی که در آن ۵۰ بازیگر مانند «محمدعلی کشاورز»(معاویه)، «جمشید مشایخی»(‌هانی بن‌عروه)، «اکبر عبدی»(ولید)، «عنایت بخشی»(عمر بن سعد)، «رویا تیموریان»(ام البنین)، «شهرام حقیقت دوست»(یزید) و «جعفر دهقان»(حر) بازی می‌کردند. با وجود اینها، این سریال راه به‌جایی نبرد تا با تغییر رئیس سازمان و رفتن بودجه به سمت سریال «مختارنامه» و همین‌طور ساخت فیلم «ملک سلیمان» توسط «شهریار بحرانی» این سریال، پرونده‌ای نیمه مختومه پیدا کند.

سریال فرستاده / ۱۳۸۲ / جواد شمقدری

جواد شمقدری سریال فرستاده را به تهیه‌کنندگی محسن علی‌اکبری برای محرم ۸۲ آماده کرده بود که البته به پخش برای آن ماه نرسید و پس از محرم و در ایام تعطیلات نوروز در شبکه دو پخش شد، اما داستان آن به واقعه عاشورا اشاره مستقیم داشت. سلیمان بن ابی زرین فرستاده امام حسین (ع) به بصره، حامل پیامی از طرف امام به پنج تن از سران بصره بود که پس از ورود به بصره در منزل ماریه بنت عبدالقسین، یکی از دوستداران امام (ع)، اقامت می‌کند و در این میان با به شهادت رسیدن مسلم بن عقیل قصه حال و هوای دیگری پیدا می‌کند. این سریال با بازی حسین یاری، زیبا بروفه و محمود پاک‌نیت روی آنتن رفت و در زمان خودش مخاطبان پر و پا قرصی داشت .

سریال غریبانه / ۱۳۸۳ / قاسم جعفری

سریال «غریبانه» از جمله سریال‌های دیگر تلویزیون در ایام محرم به شمار می‌رود که سال ۸۳ روی آنتن رفت. این سریال را قاسم جعفری کارگردانی کرده بود. حسن جوهرچی، غلامحسین لطفی، حسن اسدی، مهدی سلوکی، پرستو گلستانی، علی منصوری، عزت‌الله مهرآوران و… در این سریال بازی کرده‌اند.

غریبانه درباره رویارویی دو گروه وفاداران کربلا و فراموش‌کنندگان واقعه عظیم عاشوراست؛ افرادی که برای احیای حق و عدالت می‌جنگند و کسانی که قصد قربانی‌کردن عدالت ، به خاطر مصالح شخصی خود دارند.

سریال طفلان مسلم / ۱۳۸۶ /  سید مجتبی یاسینی

این سریال که محصول شبکه الکوثر- شبکه عرب‌زبانان صداوسیماست – واضح و یادآور تعزیه‌ای به همین نام بود. با اینکه کل ماجرای حضور دو پسر مسلم در کوفه و شهادتشان شاید چندان معتبر نباشد (چون گفته شده مسلم بن عقیل به تنهایی و با دو راه‌بلد از کوره‌راهی، راهی کوفه شد و در میان راه، آن دو راه‌بلد از تشنگی مردند و او به سختی خود را به شهر رساند) اما یاسینی سعی کرد از این فضا سریالی تاریخی بسازد که به تبعیت از سریال‌های میرباقری چاشنی عشق سلافه و غلام ابن حارث هم داشت. “طفلان مسلم” با وجود ۹ بار بازنویسی و بازی مؤثر جهانگیر الماسی در نقش قاضی شریح، قاضی کوفه که نقش منفی‌اش خیلی‌ها را یاد نقش منفی‌اش در پس از باران می‌انداخت، در مابقی نقش‌ها دچار افت شد. شاید اوج این افت در شخصیت‌پردازی و قصه‌سازی برای ابراهیم و محمد، دو پسر مسلم بود که نه، چندان همراهی مخاطب را در پی داشت و نه فضای به‌شدت مثبتشان، مخاطب را تحت تأثیر قرار می‌داد.

سریال آخرین دعوت / ۱۳۸۷ / حسین سهیلی زاده

سریالی که در ماشین زمان، زمان حال را به محرم ۶۱ پیوند داده بود و  حسین سهیلی‌زاده سعی کرد از این تلفیق، فضایی متفاوت بسازد. یوسف (فرامرز قریبیان) نماینده سابق مجلس در جاده‌ای به‌طور اتفاقی سر از کوفه سال ۶۱ هجری درمی‌آورد. کوفه‌ای که در آستانه مهمان‌کشی است. این فضا تقریباً شبیه همان فضایی بود که قریبیان در فیلم سفیر (۱۳۶۱/ فریبرز صالح) تجربه کرده بود. او آنجا نقش قیس بن مسهر سفیر امام حسین (ع) را بازی کرد که در کوفه غریبه بود و اینجا در آخرین دعوت هم نقش مردی غریبه در کوفه را بازی می‌کرد. سریال ۱۳ قسمتی سهیلی‌زاده برش‌هایی مداوم بین زمان گذشته، قصه یوسف در کوفه و زمان حال و تلاش نزدیکان یوسف برای پیدا کردن او بود.

فیلم سینمایی عصر روز دهم / ۱۳۸۷ /  مجتبی راعی

در خلاصه داستان فیلم با نقش آفرینی هانیه توسلی و احمد مهران فر آمده است: دکتر مریم شیرازی با گروهی از پزشکان هلال احمر برای کمک به مردم عراق عازم این کشور می شود و تصمیم به جستجو برای یافتن خواهر گمشده اش می گیرد که…

فیلم اگرچه در کربلای امروزی تصویربرداری شده و فیلمنامه لحظات دلنشین خاصی دارد ، اما در روایت کلی توفیق چندانی در جذب مخاطب پیدا نکرد و فقط بهانه ای برای بازگو کردن و یادآوری حماسه عاشورا بود.

سریال مختارنامه / ۱۳۸۸ / داوود میرباقری

پرهزینه‌ترین سریال تاریخ تلویزیون ایران که با هزینه ۳۰ میلیارد تومانی به ماجرای قیام مختار ثقفی و خونخواهی قاتلان دشت کربلا پرداخت. میرباقری در آخرین تجربه سریال‌سازی‌اش برشی تاریخی از سال ۴۱ هجری تا سال ۶۷ هجری داشت؛ یعنی از صلح امام حسن (ع) با معاویه تا کشته شدن مختار. در “مختارنامه” حدود نیم ساعت از صحنه‌های کربلا به تصویر کشیده شده بود که اکثرشان در بهار ۸۸ در روستای طرود در ۱۲۰ کیلومتری جنوب شاهرود ثبت و ضبط شدند. صحنه‌هایی مانند نماز ظهر عاشورا، پیوستن زهیر‌بن‌قین به امام، شهادت وهب، که بعد از شهادت سرش را برای مادرش پرت می‌کنند و مادرش ‌ام وهب آن را برمی‌گرداند، صحنه آب آوردن حضرت عباس و شهادتش که این آخری، سکانسی ۱۱ دقیقه‌ای بود که به دلیل اعتراضات به نحوه نمایش علمدار کربلا هیچ‌وقت پخش نشد تا نقش‌آفرینی کاوه فتوحی در نقش حضرت عباس دیده نشود. با این حال عاشورا و تأثیر فاجعه کربلا در همه قسمت‌های این سریال هویدا بود و میرباقری که بارها نشان داده است در زمینه تولید آثار مذهبی و فاخر بسیار موفق است با جزئیاتی دقیق در دکور و اکسسوار و گریم که بیشتر از ۱۰ میلیارد تومان هزینه در پی داشت توانست پیچیدگی قومی و عقیدتی جهان اسلام و کوفه آن دوران را به نمایش بگذارد. ضمن اینکه میرباقری با خلق شخصیت‌های ماندگار مانند مختار (فریبرز عرب‌نیا)، ابن زیاد (فرهاد اصلانی)، ابن سعد (مهدی فخیم‌زاده)، ابن زبیر (رضا کیانیان) و… نشان داد ید طولایی در خلق این‌گونه شخصیت‌های تاریخی دارد. “مختارنامه” با بیشتر از ۶۰ بازیگر اصلی، ۱۲۰ بازیگر نقش فرعی و دو هزار سیاهی‌لشکر اگرچه انتقاداتی در نحوه نمایش تصاویر کربلا به همراه داشت اما بازپخش آن و استقبال مجدد از سریال نشان می‌دهد این سریال توانسته مهم‌ترین بار تلویزیون ایران را در بخش پرداخت به عاشورا بردارد.

فیلم سینمایی من و زیبا / ۱۳۹۰ / فریدون حسن پور

شبی سرد و بارانی، پیش از آنکه موسی (پرویز پرستویی) که مردی عرق خور و خوش گذران است به خانه برسد، همسرش راحله بر اثر درد زایمان جان می سپارد. موسی در تمام عمر فکر می کند که باعث مرگ راحله شده است. او تمام وجود و عشق خود را پای جعفر (شهاب حسینی) ، تنها یادگار راحله می ریزد. اما ماجرا به همین جا ختم نمی شود و فیلم با اجرای تعزیه به عنوان یکی از مناسک عزاداری امام حسین (ع) گره می خورد و توسل به این حضرت ، شخصیتی از موسی به ما نشان می دهد که توبه ای واقعی کرده و خدا از او پذیرفته ، اما مردم روستا نمی پذیرند و …

پرویز پرستویی، شهاب حسینی و دریا آشوری در فیلم سینمایی «من و زیبا» ایفای نقش کرده اند و با توجه به سادگی و روانی فیلم ، تا حدود زیادی مضمون اثرپذیری برای مخاطب همراه داشت .

فیلم سینمایی رستاخیز / ۱۳۹۲ / احمدرضا درویش

در ادامه مسیری که بی شک داوود میرباقری پرچم دار آن است ، احمدرضا درویش نیز فیلم سینمایی «رستاخیر» را ساخت فیلمی تاریخی و پر هزینه است که به واقعه کربلا و شهادت امام حسین و یارانش پرداخته و از زمان مرگ معاویه تا روز عاشورا و کشته شدن امام حسین (ع) را روایت می‌کند.

داستان «رستاخیز» در باره حماسه عاشورا است که با روایت داستان فرزند «حربن یزید ریاحی» آغاز می‌شود و به قیام امام حسین‌ (ع) و حوادث روز عاشورا می‌پردازد. این فیلم همزمان با برگزاری سی‌ودومین دوره جشنواره فیلم فجر به نمایش درآمد و با تأیید برخی مراجع قم توانست چهره قمر بنی هاشم ابوالفضل عباس را با بازی بهادر زمانی نشان دهد، اما بعد از اکران به دلیل نشان دادن صورت حضرت عباس و چند تن از اعضای خانواده امام حسین (ع) مانع اکران عمومی آن شدند.

در پایان اگر به همه این موارد سریال های چند قسمتی مناسبتی و بعضی قسمت های «شاید برای شما اتفاق بیفتد» و سریال های ظهر شبکه یک سیما و همه سکانس ها و دیالوگ های مربوط به مضمون عاشورا در فیلم های غیر مذهبی را اضافه کنیم ، در مجموع حتی به ۳۰۰ ساعت هم نمی رسد و همانطور که در بالا اشاره کردیم ، این سهم کم ساخت و گیشه و مخاطب برای سینما و تلویزیونی که بعد از انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷، وامدار فرهنگ عاشوراست ، آماری تکان دهنده و تاسف بار به شمار می رود.

نوشته عاشورا ؛ سنگ محک سینما و تلویزیون اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

آیا نگاه غیرکارشناسی و فله ای مسئولان نظارت و ارزشیابی در صدور مجوزها و فقدان نظام موضوعی در چرخه تولیدات باعث این خلاء ها و کاستی ها نشده است؟این در حالی است که بدتر از سینما، متاسفانه در رسانه ملی و تلویزیون هم شاهد تولید آثار متناسب این ایام نیستیم و همچنان، این رسانه عظیم و غول پیکر  به پخش تکراری و چندین باره یکی دو نمونه سریال و مجموعه های تولید شده از سال های خیلی دور بسنده می کند.

وقتی سینمای ایران هیچ دغدغه ای برای تولید فیلم های عاشورایی ندارد ریشه معضل کجاست؟ وقتی سالانه بیش از ۷۰ تا ۱۰۰ فیلم سینمایی تولید می شود و در رسانه ملی بیش از ۲۰ عنوان فیلم و سریال را شاهد هستیم آیا نمی توان با قدری هوشمندی و درایت سبد تولیدات سال را متناسب با مقتضیات اجتماعی و نیاز خانوادها طراحی و هدف گذاری کرد؟

حتی با استناد به سخنان توجیهی وزیر محترم ارشاد مبنی بر اینکه وزارت ارشاد به عنوان یک ریل گذار است  و تولید کننده نیست باید پرسید این وزارتخانه در زمینه تولید فیلم های عاشورایی چه مشوق هایی را در نظر گرفته؟و  چه تسهیلاتی را برای ساخت فیلم با مضامین عاشورایی تعریف کرده است؟

یادم می آید در دوره ایی به ابتکار یکی از مدیران حوزه تئاتر کشور در همین دهه اول محرم تجربه برپایی همایشی را با عنوان همایش آئین های عاشورایی در مجموعه تئاتر شهر شاهد بودیم که به طور غیرمنتظره با استقبال بی سابقه مشتاقان فرهنگ عاشورا روبرو گردیده بود و این تجربه نشان داد که می توان با بهره گیری از ظرفیت های سینما و تئاتر بخش هایی از جامعه را با مفاهیم و مضامین عاشورایی پیوند داد.

حماسه عاشورا از چشم سینما مهجور مانده است. در حالی که سینما می توانست با خلق اثاری مبتنی بر این واقعه یا الهام گرفته از مفاهیم متعالی مکتب عاشورا غنا و جذابیت مضاعفی یابد با محافظه کاری و ترسویی جسارت مواجهه با این حماسه را از دست داده و عاشورا، بار دیگر، در عرصه هنر و سینما مظلوم مانده است. در این راستا، نمی توان مطالبات و تفسیر به رای های برخی را نادیده گرفت که باعث سلب اعتماد به جامعه هنری و سینمایی کشور برای نزدیدک شدن با مضامین عاشورایی شده اند. سرنوشت مبهم فیلم رستاخیز ساخته احمدرضا درویش یکی از نمونه هایی است که با بی ملاحظی، در محاق مانده است.

فارغ از ساخت فیلم های تاریخی و بازسازی تاریخ، ده ها و صدها مضمون، مفهوم و روایت را می توان با الهام از مکتب عاشورا و محرم در سینما و تلویزیون ساخت و پرداخت.

نیاز است با برنامه ریزی و هدف گذاری و با تعریف و طراحی بسته های حمایتی برای تولید فیلم های عاشورایی از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی شرایط و فضا را برای ورود جدی تر سینماگران به مفاهیم عاشورایی گشود. ظلم است که به چند نمونه  آثار ساخته شده مانند: سفیر، روز واقعه، کربلا جغرافیای یک تاریخ و یا فیلم های کوتاهی که در سال های اخیر توسط مراکز سینمایی حوزه هنری تولید می شوند دلخوش بود. اگر چه از اهمیت همین جریان شکل گرفته توسط نسل جوان سینماگران در حوزه هنری هم نباید غافل بود با این حال، فرهنگ و مکتب عاشورا به خلق آثار سینمایی و مجموعه هایی بزرگ سینمایی نیاز دارد.

نوشته به مناسبت ایام عزاداری سیدالشهدا(ع)/ محرم و سینمایی که ادای دین نمی‌کند اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

ماه‌چهره خلیلی اگرچه در تهران متولد شده اما از دوران کودکی به همراه خانواده‌اش در لندن زندگی می‌کرده، او کارشناسی ارشد معماری از دانشگاه آکسفورد انگلستان دارد و همچنین دوره های بازیگری را در Method School لندن گذرانده بود. اگرچه خانواده وی هنوز هم در لندن زندگی می‌کنند اما «ماه‌چهره» جوان برای بازی در سریال «مختارنامه» به تهران آمد و دیگر نرفت. او با «جاریه» میرباقری شروع کرد و خوش درخشید و به چشم آمد و پس از آن اگرچه در فیلم های سینمایی از جمله «نقاب» ، «شور شیرین» ، «مرگ کسب و کار است» ، «فصل انار» ، «رنج و سرمستی» ،«پرنده باز» ، «اشنوگل» و سریال‌هایی همچون «نردبام آسمان»، «گذر از رنج‌ها» و «مرضیه» بازی کرده بود اما ظاهر موجه و اصیل ایرانی وی باعث شده بود تا همگان او را بیشتر به خاطر سریال‌های «مختارنامه»، «در چشم باد» و «کلاه پهلوی» بشناسند. سریال «مرضیه» به کارگردانی فلورا سام آخرین نقش آفرینی وی در تلویزیون بود.

ماه‌چهره خلیلی از معدود بازیگرانی بود که علیرغم داشتن شرایط برای تغییر سبک زندگی، هیچ وقت دچار حاشیه و جوسازی و پروپوگاندای تبلیغاتی نشد، او ساده بازیگر شد، ساده بازی کرد، ساده با یک فیلم‌بردار ایرانی ازدواج کرد ، ساده در همین کشور فرزندش را به دنیا آورد و زمانیکه بیماری سرطان به سراغش آمده بود بدون هیچ جنجال و جلب توجهی به لندن رفت تا صفحات پایانی کتاب زندگی اش را در کنار پدر و مادرش ورق بزند.

ماه‌چهره خلیلی نمونه بازر و کامل یک بانوی ایرانی بود که از ۲۸سالگی تا پرواز زود هنگامش در ۴۳سالگی الگو و خاطره خوبی از خود در سینما ، تئاتر و تلویزیون ایران به یادگار گذاشت . روحش شاد و یادش گرامی.

نوشته به بهانه درگذشت ماه‌چهره خلیلی/ بازیگرانی که در هرجای دنیا ایرانی ماندند اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

حالا نکته مغفول مانده مهم این است که  قالب‌های مختلف هنری باید به چنین واقعه عظیمی توجه ویژه داشته باشند، که ندارند! درباره کارکرد هنر در پرداختن به چنین موضوعاتی همین اندازه بس که بگوییم هیچ حوزه‌ای به اندازه هنر قادر نیست تصویرگر مناسبی برای زیبایی‌های غدیر باشد. مفهوم ولایت تنها در تشیع مورد توجه نیست، البته اگر اندیشه‌های اهل تسنن را بررسی کنیم درمی‌یابیم ولایت یک مفهوم محوری است، پس از این معنا حتی می‌توان در جهت وحدت جهان اسلام هم بهره گرفت. با توجه به اینکه ایران تنها کشور شیعه است که سینما را به مفهوم کامل و حرفه ای و صنعتی دارد.

همچنین یکی از حوزه‌هایی مهم اندیشه به بحث انتظار بازمی‌گردد که قادر است تصویرگر گوشه‌ای از عظمت غدیر و ولایت آن باشد. این حوزه جدا از عظمت موضوع جذابیتی دارد که می‌شود بر مبنای آن آثار سینمایی فراوانی تولید کرد. مسئله ای که سال هاست از آن غفلت کرده ایم. سینمای ایران به عنوان یک کشور تاریخی اسلامی یکی از قوی ترین بن مایه های داستانی را در خود دارد ، چیزی که هالیوود با یک صدم چنین واقعه ای ، با ایجاد لایه های دروغین و پرپروگاندا، نقش و رنگ های جادویی می آفریند و قهرمان سازی می کند اما سینماگران ما سال هاست به راحتی از کنار چنین عظمتی رد شدند و به جای استفاده از این گنج های موضوعی دست آویز  کپی برداری از سینمای غرب شده اند.

سینمای ایران با وجود داشتن چنین مفاهیم عمیق و مستند و ریشه دار و تصویرمحوری ، هیچ وقت نباید از مشکل کمبود فیلمنامه رنج ببرد که می برد . سینماگران ما تا چنین مفاهیم ارزنده ای را به حد کمال و نهایت نرسانده است و از زوایای مختلف به این واقعه باشکوه و چند وجهی نپرداخته اند ، اگر تندروی نباشد ، باید بگوییم اصلا نباید سراغ سایر مفاهیم بیگانه بروند، که می‌روند و … داستانی که مفصل است.

در کل واقعه بزرگ غدیر خم چه به لحاظ محتوای تاریخی چه به لحاظ فرم ساختاری همه آنچه را که سینما به عنوان یک هنر صنعت فراگیر، از قصه و روایت نیاز دارد، در خود داراست و فقط همت سینماگرانی را می طلبد که آن را به مرحله اجرا برسانند.

البته در پایان این نکته مهم را فراموش نکنیم که همیشه پرداختن به موضوعات دینی با یک خطر جدی روبه‌رو است و آن هم تصویرسازی نادرست از این دست موضوعات است که خدایی نکرده باعث می‌شود مخاطب نسبت به این قبیل موضوعات شعارزده و دلزده شود.

نوشته واقعه بزرگ غدیر خم؛ همه آنچه سینما از تصویر و محتوا نیاز دارد اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

اهمیت خانواده و حفظ حریم و امنیت روحی و جسمی و فکری آن همیشه یکی از سرفصل های حکومتی کشور ما در همه ادوار بعد از انقلاب بوده است و از همین رو سینما به عنوان بزرگ ترین و گسترده ترین و استراتژیک ترین هنر صنعت کشور، نگاه و اهتمام خاصی به خانواده دارد. خانواده ای که سال هاست هویت و چهره اصلی خودش را در سینما گم کرده و با این تغییر رنگ و روی مخاطب را هم پس زده و حاصلش این شده که بیش از ۸۸ درصد مردم به سینما نمی روند ! یعنی فاجعه!

در چرایی این فاجعه حرف و سخن بسیار است اما در ساده ترین پاسخ باید صادقانه بگوییم که فضای سالن های سینمایی بعضا، ناسالم است، امنیت اخلاقی در آن ها وجود ندارد و از همین رو خانواده ها نمی توانند به سینما بروند؛ یک خانواده می خواهد در فضایی سلامت به سینما برود و با شرایط موجود خانواده ها راضی نمی شوند به سینما بروند. اینکه بنا به اعلام وزیر ارشاد بیش از ۸۸ درصد مردم به سینما نمی روند نشان از انتقاد جدی مردم نسبت به وضعیت تولیدات و سالن های سینما دارد و این وظیفه متولیان امر است که ترتیبی بدهند تا همه مردم که اعتقادات قوی دینی دارند بتوانند از مواهب سینما بهره مند شوند.

سینما باید مکانی امن برای خانواده ها باشد، اما متأسفانه ما اغلب در سالن های سینمایی به خصوص سینماهای معروف و بزرگ با وضعیتی مواجهیم که گویا در جامعه اسلامی نیستند.

همچنین، مدیران سالن های سینما از آنجا که تنها در پی کسب درآمد و فروش بیشتر گیشه شان هستند توجهی به این مسائل غیراخلاقی و ضددینی و غیرعرفی ندارند و تنها به نصب یک تابلوی«رعایت حجاب اسلامی الزامی است» بسنده کرده اند در صورتی که تابلو ملاک نیست و باید شرایطی الزام آور برای همه افرادی که به سالن های سینما می روند وجود داشته باشد تا سینما جولانگاه حضور افراد بی اخلاق نشود.

همچنین، جا دارد از تولیدات بی ارزش و سخیف سینمایی انتقاد کنیم. فیلم های سینمای که مردمی نیستند، و از محتواهای ناسالم برخوردارند، ما با یک سری کمدی های سخیف و مبتذل در سینما روبرو هستیم که در آن ها شوخی های بی پروای جنسی و… رواج دارد، معلوم است که خانواده ها نمی توانند چنین فیلم هایی را ببینند، ما چطور می توانیم انتظار داشته باشیم که خانواده ها به تماشای این نوع فیلم ها بروند؟مضافا، اینکه بسیاری از فیلم های سینمایی فاقد عنصر تشویق به زندگی و ازدواج هستند و بر عکس مملو از نشانه های ضد خانواده و پردافعه نسبت به پیوند زناشویی هستند.

بدنه جامعه باید بتواند با سینما ارتباط خوب برقرار کند، فیلم هایی در سینما باید باشد که حرف دل مردم را بزند. سینمای فعلی با استقبال مردمی مواجه نمی شود و ای کاش متولیان و سیاست گذاران فرهنگی کمی احساس خطر کرده و تدبیری جدی و ویژه برای رفع این معضل مهم داشته باشند.

نوشته به بهانه روز ازدواج/ سینما و خانواده؛ پناهی که امن نیست اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

اهمیت استفاده از سینما در بیان شعایر فرهنگی به زبان فراگیر تا حدی است که می توان خط و مشی آن را در حیطه بازسازی جنگ دنبال کرده و با نگاهی گذرا  به تاثیرگذاری آن در جهان اسلام، نسبت به نقش تروریسم در کشورها به اطلاعات مهمی دست یافت. تولید صدها اثر در زمینه دیپلماسی فرهنگی و پرداختن به موضوعات مربوط به آن نمونه ای از اهمیت این روابط در شکل گیری سیاست های امروز کشورها است که در حیطه سینما نیز تعریف می شود.

وزارت امور خارجه آمریکا و (CIA) با ایجاد اتاق فکر در کمپانی های فیلمسازی، در پی مطالبات خویش از سینما هستند. در حالیکه ما فاقد این اتاق فکر برای برنامه های دیپلماتیک و استراتژیک مان هستیم. سیاست های امنیتی ما نقشی در جهت دهی محتوایی فیلم هایی سینمایی ندارند. بنابراین سنخیت سینمای ما با مقوله گفتمان فرهنگی و حفظ منافع ملی در نظام جامعه بین‌الملل، نیاز به تحلیل و بررسی دارد تا ریشه غفلت های موجود در این عرصه شناسایی و جبران شود.

هیچ چیزی در عالم خارج تحقق پیدا نمی کند مگر با هنر و در این میان بی شک سینما به عنوان معجونی از هنر و تکنولوژی بهترین، گویاترین، تاثیرگذارترین و فرامرزی ترین زبان گفت و گو در همه دنیاست. در واقع، تحقق خارجی تمام تکنولوژی های موجود در جهان هستی، ناشی از هنر است. پس نمی توان آن را فانتزی دانست. سینما هنر هفتم و آخرین هنر است و تا حدی جامع و کامل است که جایی برای فکر کردن باقی نمی گذارد. پس، سینما ایدئولوژیک بوده و محور اصلی قدرت محسوب می شود . این درحالی است که اقتدار آمریکا، سینمای این کشور را نیز قدرتمند کرده و در فیلم های مبتذل و حتی ارزشی آن هم نمودی ملموس پیدا کرده است.

سینما محدودیت ندارد و باید به همه موضوعات در قالب فیلم بپردازد چرا که اگر جای برخی از موضوعات را در این عرصه خالی کنیم، محصولات ضد ارزشی خارجی این خلا را پر کرده و منجر به مدیریت  سینمای غرب بر ما می شود.

در واقع، سیاست، سناریویی است که با سینما تعریف می شود و درست یا غلط آن جای بحث دارد. بحثی که از حوصله این مطلب خارج است. اما در هر حال نباید فراموش کنیم که ما از واقعیت بزرگی به نام قدرت بیان و تاثیر سینما مغفول مانده ایم در حالیکه «گذشته» و «تاریخ» از مهم ترین عوامل فرهنگ ساز هر مملکتی است و اگر رسانه نتواند  گذشته را به آینده ببرد حتما آینده را ویران می کند.

نوشته به مناسبت روز گفت‌و‌گو و تعامل سازنده با جهان/ سینما؛ معجزه قرن گفت‌و‌گو اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

اقتباس به عنوان حلقه مفقوده سینما ، راهکار منطقی و مطلوبی است که سال هاست به پیشنهاد همه کاربلدهای این زمینه ، می تواند دریچه های جدیدی به سوی این پرده نقره ای راکد باز کند اما متاسفانه  علیرغم همه پیشنهادهای مطرح شده و جلسات و بحث و گفت و گوهای مفصل انجام شده ، هنوز هم آن طور که باید و شاید سینماگران به این مهم وقعی ننهادند و این پرونده اختلاف دو سویه بین سینماگران و نویسندگان همچنان در بایگانی به سر می برد.

سوره سینما در همین راستا در گزارش موضوعی خود در باب استفاده از کتب مطرح آیینی به منظور اقتباس سینمایی ، داستان «شماس شامی» به قلم مجید قیصری نویسنده نام آشنای سینمای دفاع مقدس را معرفی می کند که با داشتن روایتی سینمایی، مناظر قاب بندی شده ، لحنی بدیع و متفاوت و مهم تر از همه «طرح اولیه» بکر و ناب ، گزینه بسیار خوبی برای تصویرسازی و فیلمنامه شدن است . این کتاب که سایه روشنی از تخیل نویسنده و حقایق تاریخی است اگر در برنامه کاری هنرمندی مانند داوود میرباقری قرار بگیرد ، بی شک حماسه تصویری زیبایی ترسیم خواهد شد و چنان که در «معصومیت از دست رفته» ، شخصیت شوذب خزانه دار محلی از اعراب در واقعیت تاریخی آن سرزمین نداشت ولی آنچنان هنرمندانه دست آویز بیان مفاهیم مورد نظر فیلمساز شد ، این بار هم «شماس» نوکر جناب جالوت می تواند شوذبی دیگر به حافظه تاریخی طرفداران مذهبی سینما و تلویزیون بیفزاید. باهم نگاهی به این اثر بی بدیل قیصری می اندازیم و موضوعی مکرر را با روایتی نوین می خوانیم.

«هوا دیگر تاریک شده بود که جناب سرجیویس وارد منزل شدند . ما در اتاق پذیرایی نشسته بودیم. وقتی که صدای پای سرجیویس توی راهروی ورودی اتاق پذیرایی پیچید از جای خودم بلند شدم و اتاق را از در دیگرش ترک کردم. نمیخواستم وقت ملاقات سرورم با سرجیویس به خاطر من صرف حرف های دیگر شود. هنوز به پایین پله ها نرسیده بودم که صدای خنده و احوالپرسی سرورم با سرجیویس از توی اتاق بلند شد . چه بین آنها گذشت، نمی دانم . بیش از ۲ ساعت باهم حرف زدند و شام خوردند . برای من هم شام آوردند ولی من نخوردم. گفتم اشتها ندارم. تا لحظه ای که سرجیویس برای بدرقه سرورم آمد توی حیاط . اسب ها را آماده کرده بودم . شنیدکه سرورم گفت : «نامش را چندبار شنیده ام اما نمیدانم کیست؟» سرجیویس گفت: « تمام این هیاهو فقط به خاطر اوست»

به نظر شما با این اوصاف که گفتید واقعا درگیری صورت می گیرد؟

مهم نیست خلیفه با چه کسی یا کسانی درگیر می شودیا نمی شود ، بلکه مهم موضع گیری ماست که باید همیشه در جبهه خلیفه باشیم.

شاید به خاطر حضور من که آنجا ایستاده بودم سرجیویس چیز دیگری نگفتند و با خنده گفت : صحبت می کنیم ، باشد برای بعد. »

آنچه خواندید بخشی از کتاب «شماس شامی» به قلم مجید قیصری داستان نویس نام آشنای دفاع مقدس بود . قیصری در این داستان برای نخستین بار قدم به عرصه داستان نویسی آیینی گذاشته است و با روایتی نوین از ماجرای واقعه کربلا ، حقیقتا خوش درخشیده است. قیصری که از اوایل دهه ۷۰ تاکنون به طور جدی به داستان نویسی کوتاه می پردازد، این بار با انتخاب یک خادم کلیسا به نام شماس در لوکیشن شهر شام و اطراف آن دست به تصویرپردازی بدیعی از حماسه کربلا می زند.

«شماس شامی» نه صرف بیان تاریخ است نه رمانی سراسر تخیل و توهم .این کتاب با پشتوانه مطالعات بسیار نگارنده در باب مقتل های عاشورایی با خلق شخصیت هایی کاملا تخیلی و خارج از سند تاریخ ، مثلا همین شخصیت اصلی داستان ، غلام جالوت و وام گیری از آنها توام با شخصیت هایی با نشانه های حقیقی همچون یزید و حضرت زینب (س) و گروه سر حاملان امام حسین (ع) و قرار دادن همه اینها در ماکت ها و کادرهای سینمایی، شروع به گفتن حرف های خود می کند. پروایت کلی کتاب مبتنی بر نگارش نامه ای از یولیوس نوکر جناب جالوت به فرستاده ویژه امپراطور روم، عالیجناب تیموتائوس است که در آن به شرح ماوقعی می پردازد که از یک سو به مفقود شدن عالیجناب و از سویی به ماجرای نبرد بین امام حسین (ع) و یارانش و سپاه یزید مرتبط می شود. گره اصلی داستان خلاقانه است و طوری می نماید که در ابتدا هرگز تصور نمی کنید قرار است یک داستان مکرر آیینی بخوانید .

«شماس شامی» قبل از هرچیز «طرح اولیه» خوبی دارد . دوربین مجید قیصری در جدیدترین و به جا ترین زاویه دید کاشته شده و دادخواهی یک نوکر برای ارباب خود در ابتدایی ترن و نخستین برداشت از کتاب ، فوق العاده دراماتیک و با قابلیت است. هنر «روایت» قوی ترین عنصری است که در این کتاب هنرنمایی می کند. روایتی از دیدگاهی نوین ، با لحنی نوین، در لوکیشنی نوین ، با جان مایه ای بسیار کهن ، ریشه دار و دیرباز! تناقض مفهومی «نخ نما شده» در کالبدی «بدیع» یکی از تردستی های «شماس شامی» است.

این کتاب روایت تمامیت واقعه کربلا و وضعیت عمومی شهر شام از زبان غلام مخصوص یکی از پادشاهان رم است! این بار به جای نیزه و خون و شیون و فریاد ، سخن از سکوت و سیاست است. سخن از ماوقع شهری است که آن خون ها را به راه می اندازد و سخن از سران حکومتی است که سر پیشوایان دینشان را … !

«شماس شامی» روایت یک حقانیت است که پرده ها را کنار می زند و از آدم تا خاتم را به خود جذب می کند.  این ماجرای فقط حسین (ع) نیست ، که ماجرای سیادت «حق» است . روایت حقیقتی است که رومی و شامی و بلخی به خود نمی شناسد و حکایت تمثیل سر بریده است که در عین بی جان بودن ، جان و روح بسیاری سران عرب و غیر عرب را بر خود می جنباند.

«شماس شامی» شمه ای از گفت و گوی ادیان است . ادیانی که در این کتاب، پدر آگستینوس مقدس را محو خود می کند ، سردار جالوت را به عشقش از منصب و قصر پایین می کشاند و به راه در ظاهر نامعلوم به دنبال «حقیقت» رهسپار می کند.

این کتاب با عبارات خوبی به پایان می رسد که مرور آن برای کسانی که این کتاب را خوانده اند و یا حتی کسانی که آن را نخوانده اند ، خالی از لطف نیست .

«اگر مرا دیدید که در قصر سرورم مانده بودم، فقط بدین علت بود که شما را حامی خود و سرورم فرض کرده بودم ولی با برخوردی که از شما دیدم ، امیدم را از دست دادم. نمی دانم حضرتعالی با قتل سرورم چه می کنید. ( آیا به نظر حضرتعالی همان طور که جناب سرجیویس می گویند ایشان خائن بودند، یا اینگونه که من به شرح و تفصیل زندگی ایشان پرداختم ، آزاده ) . تصمیم با شماست. فقط یادتان باشد که روز حساب و کتابی هم هست. »

به امید آنکه حلقه اتصال سینما و ادبیات پیدا شود و مانند همه دنیا آثار اقتباسی شاهکاری از داستان ها و خاطره نویسی و رمان‌های مشهورمان خلق کنیم .

نوشته سینمای آیینی و اقتباس اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

تصویر ‌ادبیات دفاع مقدس سرمایه‌ای ابدی برای سینماست و حالا چند سالی است که می‌توان ردی از این اتفاق را در اظهارنظرهای برخی از اهالی سینما دید، اما کاش بتوان به راهکارهای کشف ناگفته‌های جنگ از زبان افرادی غیر از سینماگران نیز فکر کنیم.

یکی از مشکلات سینماگران در این عرصه نبود فیلمنامه‌های در خور سینمای دفاع مقدس است. با وجودی که ادبیات داستانی نسبت به سینما، دین خود را به دفاع مقدس تا حدی ادا کرده است، سینمای ایران هر سال از فقر فیلمنامه‌هایی رنج می‌برد که به نظر می‌رسد با وجود مواد خام ادبی نباید این مشکل وجود داشته باشد. کتاب‌های منتشر شده در حوزه دفاع مقدس و البته کتاب‌های خاطرات توانسته‌اند تا حدی این خلأ را پر کنند. این کتاب‌ها یکی از گنج‌های پنهانی است که می‌تواند به سینمای دفاع مقدس جانی دوباره ‌دهد و نگاه همه را به سمت پرده نقره‌ای برگرداند.

شاید نویسندگان ادبیات معاصر ما‌ علاقه‌ای به برقراری ارتباط با سینماگران ندارند و شاید هم سینماگران، نقش موثر ادبیات را در سینما فراموش کرده‌اند، اما این بار به جای سینماگران سراغ چند تن از نویسندگان کتاب‌های دفاع مقدس رفتیم و از آنها پرسیدیم آیا حاضرند کتاب‌های چاپ دو رقمی‌شان را در اختیار سینماگران قرار دهند و با آنها پیمان آشتی ادبیات و سینمای دفاع مقدس ببندند؟

غنی‌سازی سینما

محسن کاظمی‌‌که کتاب‌های پرفروشی همچون «خاطرات عزت شاهی» و «احمد احمد» را در کارنامه کاری خود دارد، در این باره می‌گوید: حرکت به سوی اقتباس، نوعی غنی‌سازی ادبیات و سینماست به طوری که قوت سینمای کشور به بنیه و مایه قوی ادبی آن است و حتی می‌توان ضعف تکنولوژی را با تکیه بر آثار پر مایه ادبی و اقتباس از آنها جبران کرد.

او می‌افزاید: می‌توان با تکیه بر آثار ارزنده ادبی، آثار فاخر سینمایی تولید کرد. سینمای ما به دلیل عدم استفاده از ادبیات استقرار یافته بر فرهنگ بومی کشور، به اجبار به تقلید و ترجمه روی آورده است.

کاظمی تاکید می‌کند: وقتی به سراغ آثار مطرح کشورهای دارای سینمای توسعه یافته می‌رویم، متوجه می‌شویم که سینمای آنها مبتنی بر ادبیات بومی سرزمین‌شان است و همه شاهکار‌های سینمایی جهان، در ژرف ساخت خود، از یکی از آثار ادبی بزرگ جهان وام گرفته‌اند. سینما ویترین قابل توجهی برای نمایش آثار ادبی تولید شده است. سینما می‌تواند آنچه ‌ در چارچوب کتاب حصر شده و امکان فرار از این قاب را ندارد به مخاطبان بیشتری عرضه کند.

کمبود مخاطب مهم‌ترین مشکل بازار کتاب ماست، موفق‌ترین کتاب‌های ادبی با تیراژ ۳۰۰۰، نهایتا به چاپ دوم یا سوم می‌رسند و این در حالی است که با نمایش در سالن‌های سینما میلیون‌ها مخاطب را به خود اختصاص می‌دهد.

محسن کاظمی این مورد را باعث تاسف می‌داند و می‌افزاید: چنان دیوار عظیمی بین صاحبان ادبیات و سینماگران کشیده شده است که اگر از سر اتفاق هم یک نویسنده با یک سینماگر برخورد و تعاملی پیدا کند، حرف یکدیگر را درک نمی‌کنند.

او ادامه می‌دهد: سینماگران ما نبود آثار ادبی قابل تکیه را توجیهی برای ساختن فیلم‌های تقلیدی و ترجمه‌ای می‌‌دانند و نویسندگان ما هم به دلیل عدم انتقاد صحیح در ادبیات، کیفیت آثار خود را بالا نمی‌برند و مزید بر علت دوری ادبیات و سینما می‌شوند.

راحله صبوری، نویسنده کتاب «کوچه نقاش‌ها» یکی دیگر از نویسنده‌هایی است که معتقد است، فیلم و ادبیات به‌طور تفکیک‌ناپذیری به هم گره‌ خورده‌اند، به طوری که سینما به بن‌مایه و پشتوانه ادبیات محتاج است و همچنین ادبیات به زبان تصویر و نمایش مکتوبات در سینما نیاز دارد.

او به سوره سینما می‌گوید: فیلم همان ادبیات مصور است و به جز سینمای صامت که آن هم البته نوعی ادبیات پنهان در خود دارد و فقط با تصویر بیان می‌شود، فیلم و ادبیات به نوعی با هم گره خورده‌اند و ادبیات جزئی انکارناپذیر از فیلم است.

این نویسنده درباره گستره ادبیات مکتوب که می‌تواند دستمایه فیلمنامه‌نویسان قرار بگیرد، توضیح می‌دهد: همیشه آثار ادبی مثل زندگینامه‌ها، رمان‌ها و داستان‌ها محل الهام فیلمنامه‌نویسان و نمایشنامه‌نویسان و در کل هنرمندان بوده و هست. فکر می‌کنم هر نویسنده‌ای دوست دارد، کتابش الهام‌بخش هنرمندان و زمینه‌ساز خلق آثار هنری دیگر باشد؛ چه مجسمه‌ساز باشد، چه نقاش و چه فیلمساز.

صبوری اما از وفادار نبودن فیلمنامه‌نویسان به آثار ادبی گلایه می‌کند و می‌افزاید: بیشتر مواقع فیلمنامه‌نویسان، تنها از یک اثر ادبی الهام می‌گیرند تا فیلمنامه را به طور کامل بر‌اساس آن بنویسند. این کار در ایران بسیار رایج است و برای همین همکاری بین نویسندگان و فیلمنامه‌نویسان را خیلی زود قطع می‌کند.

خیلی از رزمندگان معتقدند فیلم‌هایی که در زمینه جنگ ساخته شده، به واقعیت جنگ نزدیک نیستند و تاثیر لازم را ندارند. کمتر فیلمی است که بیننده را به عنوان یک جنگ نرفته، به فضای جبهه‌ها نزدیک کند و اثرش در ذهن ماندگار باشد. حتی در فیلم‌هایی که بر اساس اتفاقاتی ساخته شده که در جنگ واقعا رخ داده و حقیقی هستند، آن فضا، روح و معنویت و مظلومیت جبهه کمتر منتقل می‌شود.البته همیشه ضعف فیلمنامه مطرح نیست، محدودیت‌ها و ضعف تکنولوژی هم هست و فیلم‌های ساخته شده درخصوص حاشیه‌های جنگ موفق‌تر بوده‌اند.

همین دغدغه است که بسیاری از نویسندگان را از همکاری با سینماگران می‌ترساند. در همین راستا، راحله صبوری می‌گوید: برای مثال کتاب «کوچه نقاش‌ها» چون بخشی از تاریخ شفاهی را در بر می‌گیرد، شرط امانتداری در آن بسیار اساسی است.

برای همین فیلمساز نباید یک سری مسائلی که نظر شخصی و برداشت شخصی‌اش است، به اسم کتاب به جامعه تحمیل کند و کار راوی و نویسنده را زیر سوال ببرد.

او در پایان حرف‌هایش به مخاطب هم اشاره می‌کند. این که این روزها حوصله خواندن کمتر از دیدن است و این می‌تواند فرصتی باشد برای سینماگران. صبوری در همین ارتباط می‌گوید: آدم‌ها همیشه حوصله کتاب خواندن ندارند، اما همیشه فیلم را نگاه می‌کنند و همیشه برای رفتن به سالن سینما آماده‌اند. بنابراین سینماگران، می‌توانند اندیشه‌های جاری جامعه را نو و تر و تازه کنند و از کهنگی در بیاورند.

کیانوش گلزار راغب، نویسنده کتاب «شنام» یکی دیگر از نویسندگان حوزه دفاع مقدس در حوزه هنری است که در این بحث همراه ما می‌شود.

او هم در ابتدا با اشاره به سهم کم اقتباس سینمایی از آثار مکتوب دفاع مقدس به سوره سینما می‌گوید: در اقتباس، ماهیت و هدف کلی هر کتابی،‌ نباید قربانی برخی حواشی زیبنده سینما و جاذبه‌های گیشه شود.

سینماگر می‌تواند با برداشت آزاد و دخالت هنر و تخیل، از روی هر کتابی فیلم بسازد، اما روایت کلی فیلم باید بر اساس واقعیت‌های مندرج در کتاب باشد و هدفی که کتاب دنبال می‌کند تغییر نکند.

این نویسنده با این که اعتراف می‌کند تماشاگر سینما بیشتر از کتاب است، اما تاکید می‌کند اثر سینمایی در بیان عمق مسائل مطرح شده در هر کتابی الکن است. گلزار راغب می‌گوید: ‌گرچه فیلم به دلیل بهره‌مندی از تماشاگر در سطحی بسیار گسترده، به مراتب تاثیرگذارتر از کتاب است، اما بعید می‌دانم که فیلم بتواند در بیان عمق مسائل و حالات روحی و روانی شخصیت به موفقیت کتاب برسد.

زیرا اگر سینماگر بخواهد فکر درون آدم‌ها را با رفتارهای بیرونی‌شان در فیلم به مخاطب انتقال دهد، کار بسیار بسیار سختی در پیش خواهد داشت.‌

گلزار راغب پیشنهاد می‌کند آثار فرهنگی تولید شده در مورد دفاع مقدس به سمت نمایش روابط انسانی بین رزمندگان و انتقال حال و هوای روحی و معنوی جبهه‌های مقاومت برود و می‌گوید: شنام با همه جزئی‌گویی‌ها و دقت در پردازش شخصیت‌ها هنوز زوایای باز نشده بسیاری دارد که می‌تواند راهنما و سوژه کار نویسندگان جوان قرار گیرد و من در تشریح مطالب به همه آنها کمک خواهم کرد.‌

دست سینما خالی نیست

اما وقتی به سراغ حسین بیضایی ـ نویسنده کتاب «بابانظر» ـ می‌رویم ، بحث را کلی‌تر آغاز می‌کند. او به ما می‌گوید: اگر فیلمنامه‌ها با اقتباس از کتاب‌های مستند و حقیقی ارائه شود،‌ بهتر می‌توانیم پاسخگوی نسل بعد خود باشیم.

او می‌افزاید: هر نسلی سوال‌های جدیدی در همه زمینه‌ها با خود به همراه می‌آورد، یکی از این مسائل دفاع مقدس است. با تغییر نگرش‌ها و تغییر نسل، ما باید پیش‌بینی این مساله را انجام داده و برای پاسخگویی به نسل بعد آماده شویم. ما با توجه به گنجینه عظیمی که از جنگ در دست داریم، در دو دهه اخیر کار منسجمی برای تغذیه فرهنگی انجام نداده‌ایم و در این زمینه اگر هم کتاب‌ها پیشتاز بودند، سینما به عنوان پرطرفدارترین هنر، بسیار دست خالی است.

به اعتقاد بیضایی نسل راویان سینمای دفاع مقدس رو به اتمام است و باید فکری برای تربیت افرادی از نسل حاضر برای روایت ناگفته‌های دفاع مقدس کرد؛ کسانی که بتوانند جای سینماگرانی چون مرحوم رسول ملاقلی‌پور، ابراهیم حاتمی‌کیا و‌ احمدرضا درویش را پر کنند.

او در توضیح نبود آثار درخور توجه سینمایی در دهه اخیر می‌گوید: چرا باید هر ساله در آستانه هفته دفاع مقدس برای چندمین بار فیلم «افق» یا «از کرخه تا راین» را نشان دهیم و چرا در بیان حقایق اجتماع، دیگر مثل آژانس شیشه‌ای نمی‌سازیم.

بیضایی فیلم‌های مستند جنگ را موفق‌تر از فیلم‌های سینمایی می‌داند و می‌گوید: مجموعه روایت فتح هنوز هم جاذبه‌های تاثیر‌گذاری برای مخاطب دارد. از این رو باید در فیلم‌های بلند سینمایی هم به سراغ پیدا کردن اسناد،‌ تحقیقات میدانی و نوشتن فیلمنامه از روی منابعی که بازگوی حقیقت هستند، باشیم. یکی از آن منابع، کتاب‌های خاطره‌نویسی جنگ است.

او درباره تاکید بر ضرورت اقتباس‌های سینمایی از آثار مکتوب توضیح می‌دهد: دنیای امروز در تسخیر رسانه‌های تصویری است.یک کتاب ۵۰۰ صفحه‌ای را بعد از زمان زیادی فقط یک نفر برای خودش می‌خواند اما فیلم دو ساعته یا سریال تلویزیونی نزدیک به ۷۰ میلیون مخاطب دارد و این یعنی تاثیر‌گذاری بیشتر و اطلاع رسانی بهتر. این ویژگی را نباید دست کم گرفت و از آن غفلت کرد.

داوود امیریان با کتاب های «خداحافظ کرخه» ،‌ «فرزندان ایرانیم» ،‌ «رفاقت به سبک تانک»، «مین نخودی»‌ و «آقای شهردار»‌ یکی دیگر از نویسندگانی است که با ما همراه می شود و می گوید:  داستان در سینمای دفاع مقدس هرگز تمام نمی شود و خاطرات هریک از افراد حاضر در جنگ گنجینه هایی تمام ناشدنی ست که اتفاقا در سال های گذشته حوزه هنری روی این گنج نشسته است.

وی افزود:‌ در حالت کلی سینمای اقتباسی ما بحران زده  و عمر اقتباس در این سینما بسیار کم. اکثر نویسندگان و شاید بتوان گفت همه آنها دوست دارند که کتابشان مورد اقتباس واقع شود ، اما متاسفانه در کشور ما هنوز اطمینان به همدیگر وجود ندارد.

نویسنده «ایرج خسته است» تشریح کرد : ما بعد از انقلاب به تعداد انگشت های یک دست هم اثر ارزنده اقتباسی نداشتیم . در دهه ۳۰ فیلم هایی از روی نوشته های منوچهر مطیعی ، حسین قلی خان مستعان و فردی که با نام ح.حمید تخلص می کرد و نوشته هایش پاورقی روزنامه های صبح آن زمان بود ، فیلم هایی ساخته شد .

امیریان ادامه داد : «گاو» مهرجویی از روی کتاب غلامحسین ساعدی ، نخستین اثر اقتباسی ارزنده آن زمان بود. امیر ارسلان نامدار، فیلمی از روی کتاب طوطی ذکریا هاشمی ، فیلم آقای هالو که کتابش را خود علی نصیریان نوشته بود و امثال اینها اندک مواردی از این دست بود . این روند بعد از انقلاب کند شد ، تا جایی که در سال ۶۵ دوباره ناصر تقوایی دست به اقتباسی عظیم زد و ناخدا خورشید را با برداشتی آزاد ساخت .

این نویسنده عنوان کرد : این روند دوباره کند شد و همچنان مهرجویی سردمدار جریان حضور ادبیات در سینما ماند تا به چند سال پیش رسیدیم و جشنوراه فجر با گذاشتن بخش فیلمنامه اقتباسی نگاهی دوباره به این مقوله انداخت . در آن سال من به خاطر «نفوذی» دیپلم افتخار گرفتم و «چهل سالگی» برنده سیمرغ بلورین شد .

وی خاطر نشان کرد : همانگونه که دیدیم سیمرغ بلورین جشنواره تا حد زیادی مخاطبان کتاب «چهل سالگی» ناهید طباطبایی را بالا برد . این دقیقا همان اتفاقی ست که در سینمای امریکا و اروپا به شدت رواج دارد و ادبیات ما از این نعمت سینما بی بهره است .

وی به راهکار خوبی اشاره کرد و گفت : خوب است در برخی موارد از ایده ها و تجربیات ارزنده دیگران استفاده کنیم . در امریکا و اروپا نویسندگانی مانند استیون کینگ داریم ، که قبل از چاپ کتاب ، یک فصلش را در روزنامه چاپ می کنند و پیشاپیش حق سینمایی آن را می فروشند . چرا نباید در ایران چنین کاری بکینم !

نویسنده «مین نخودی» هر دو گروه نویسنده و سینماگران را مقصر دانست و گفت: یکی از مشکلات این است که نویسندگان ما تصویری نمی نویسند . داستان نویسان ما شخصیت پردازی تصویری نمی کنند .

نویسنده «خداحافظ کرخه» ادامه داد : از سویی دیگر سینماگران ما هم بسیار تنبل و بی سواد هستند. ما معدود کارگردان های فهیمی داریم ، که مطالعه کنند و کتاب شناس باشند .

وی تشریح کرد : مثلا حوزه هنری گنجینه کتاب های خیلی خوبی دارد ولی اتفاق بد سینمای کنونی ما این است که همه می خواهند کارگردان مولف باشند و به اشتباه تصور می کنند که اگر خودشان فیلمنامه بنویسند مولف محسوب می شوند . این دیدگاه صد در صد غلط است و مثلا ما آلفرد هیچکاک را در همه حال یک کارگردان مولف می دانیم ، با اینکه خودش فیلمنامه هایش را نمی نویسد !

امیریان افزود : این تفکر غلط چنان در فضای عمومی سینما تعمیم پیدا کرده که روی دستمزد فیلمنامه نویس هم تاثیر گذاشته و اگر هم کاگردانی حاضر شود خودش زحمت نوشتن را نکشد و به سراغ متخصص برود ، تنها ۵ میلیون تومان برای آن هزینه می کند . این قیمت در شرایطی اتفاق می افتد که یک بازیگر نه چندان حرفه ای سینما به راحتی ۵۰ میلیون تومان دست مزد می گیرد .

نویسنده «مترسک مزرعه آتشین» گفت : شرایط کنونی سینما ، کارگردانان و سینماگران را به سمت بازیگر محوری کشانده است و این گونه است که وقتی از تماشای فیلمی که چندین و چند ستاره داشت بیرون می آییم ، متوجه می شویم که فیلم اصلا داستان خاصی و یا بهتر بگوییم اصلا داستان نداشت و این حقیقت تاسف باری است که پیش تولید خیلی از فیلم های ما بدون داشتنم فیلمنامه شروع می شود .

داوود امیریان ادامه داد : ما باید متعادل و دو جانبه به قضیه بنگریم . نویسندگان نباید گارد بگیرند و بخواهند که کتابشان عین به عین فیلم شود . فیلم تا کتاب دو دنیای متفاوتند و زمین تا آسمان فرق دارند . نمونه مشهور این اتفاق ، «هری پاتر» است که همگی تفاوت کتاب ها و فیلم هایش را خوب متوجه شده ایم .

وی افزود : از سویی دیگر سینماگران هم نباید بی انصاف باشند و مزد زحمت ۳ ساله نویسنده یک کتاب را یک دهم مزد بازیگر یک تله فیلم تلویزیونی قرار دهند .

این نویسنده راه کارهای جالبی در این باره دارد و می گوید : همه می دانیم که سینمای ما مشکل داستان دارد و تا زمانی که کارگردان خودش مطلب می نویسد هیچ بهبودی حاصل نخواهد شد . لذا بهتر است به جای صد فیلم بی داستان در سال ، ۱۰ فیلم بسازیم ، ولی دستمزد بازیگران را سرشکن کرده و به نویسنده مثلا ۲۰ میلیون تومان بدهیم . شما فکر می کنید وقتی «کلیدر» را از محمود دولت آبادی خواستند تا فیلمش را بسازند و گفت یک میلیارد آن را می فروشد ، حقیقتا به این پول نیاز داشت! نه . او این کار را کرد و این حرف را گفت تا ارزش متن اولیه و ارزش مولف حقیقی را به سینماگران یادآوری کند .

امیریان در پایان به مسایل خوبی اشاره کرد و گفت : داستان در سینمای دفاع مقدس هرگز تمام نمی شود و خاطرات هریک از افراد حاضر در جنگ گنجینه های تمام ناشدنی است که حوزه هنری روی این گنج نشسته است . اگر دو طیف نویسندگان و سینماگران با حسن نیت باهم روبه رو شوند و پس از رفع تنبلی ، مشکل پول خرج کردن برای ادبیات سینما را حل کنند ، درخشش این گنج چشم همه را به خود جلب خواهد کرد .

با توجه به برآیند صحبت‌های نویسندگان عرصه ادبیات دفاع مقدس، می‌توان گفت آنان با این که ملاحظاتی دارند، اما بشدت طرفدار اقتباس‌های سینمایی از آثارشان هستند. اینک نوبت سینماگران است تا رغبت و همتی نشان دهند تا سینمای دفاع مقدس برای بیان درست حقایق جنگ به نسل‌های بعد، به سراغ داشته‌های ادبیات این حوزه در شاخه‌های گوناگون داستان و خاطره‌نویسی برود.

نوشته میراث خاطره‌نویسی جنگ؛ گنج بی‌پایان سینمای دفاع مقدس اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

در ابتدا باید بگوییم که دوران ما برای تمام شاخه های فولکلور دورانی بسیار حساس است نه تنها داستان ها بلکه ترانه ها، آهنگ ها، آوازها، لهجه ها، آداب و رسوم محلی در معرض نابودی قرار گرفته اند. موسیقی ،رادیو و تلویزیون و لهجه گوینده آنها که در بسیاری از نقاط کشور دیده و شنیده می شود. تلویزیون که در سراسر کشور پخش می‌شود موجب شده است که مردم از آن تقلید کنند و لهجه ها و آهنگ ها و آوازها و آداب و رسوم خویشتن را به دست فراموشی بسپارند و دشوار است که اهمیت این میراث ها را به تمام مردم شهرها و روستاهای ایران گوشزد کرد و آنها را به حفظ و نگهداری آن ملزم ساخت. اینها منابع بسیار با ارزش برای تحقیق در زندگانی گذشته این ملت و آشنایی با دقایق خصوصیات و صفات مردم این سرزمین است. ما نمی دانیم و نباید این گنجینه را رایگان از دست بدهیم و امروز که وضع زندگی و سیر تکاملی آن موجب شده است که این میراث های معنوی و فرهنگی را از زبان مردم بیندازیم و از نوع حافظه آنها زدوده شود باید آنها را در صفحات کاغذ یا نوارهای ضبط صوت و وسایل ثبت و ضبط برای استفاده از اهل تحقیق نگاهداری کرد.

به هر حال فعلاً در باب قصه‌های شفاهی همین قدر می توان گفت که لازم ترین کار ثبت آنهاست در باب کیفیت و بد و خوب و زشت و زیبای آن ها و نحوه برگزیدن و تهذیب و حک و اصلاح شان فقط موقعی می توان سخن گفت که مجموعه قابل توجهی از آنها در اختیار صاحبنظران قرار گیرد البته کارهایی که از سوی اهل فرهنگ در این زمینه صورت گرفته است لاکن حجم آثار منتشر شد شده در قیاس با آثار موجود اصلاً قابل قیاس نیست.

اکنون بحث دیگری را مطرح می کنیم از این کتاب ها و قصه ها و منابع داستانی چگونه باید برای کودکان استفاده کرد؟ هر داستانی یک قالب و صورت دارد و یک محتوا و معنی گفت‌وگو درباره نحوه استفاده از داستان ها را هم باید دو قسمت کنیم در قسمت اول از لفظ از صورت از انشا و طرز نگارش داستان کودکان سخن بگوییم و قسمت دوم را به معنی معانی مناسب برای داستان‌های کودکان و مضمون هایی که ملایم طبع و موافق ذوق و مطابق مساله آموزشی و تربیتی آنها باشد اختصاص دهیم. طبیعی است که در قسمت لفظ باید نگارش این داستان‌ها را با زبان کودک و اطلاعات و معلومات منطبق کنیم. وقتی می‌خواهیم برای کودک قصه بنویسیم باید زبان کودکی بگشاییم باید به زبان کودک بنویسیم اما زبان کودک چه خصوصیاتی دارد؟ آیا همه می توانند زبان کودکان را بدانند و بفهمند و مهمتر از همه در عین اینکه خود دوران کودکی را پشت سر گذاشته اند به زبان کودکان بنویسند؟ چنانکه گویی داستان از قلم کودکی تراوش کرده است گمان می‌رود که این کار چندان آسان باشد و سخن گفتن به زبان کودکان بی تمرین و ممارست و تخصص و کسب معلومات خاص از هر کس که می تواند جمله چند بپردازد و بنویسد ساخته باشد. امروزه با موازین دقیق علمی می توانند میزان معلومات و اطلاعات کودکان را تعیین کنند با وسایل تحقیق و آمارها و جدول ها می توان تعداد وقت هایی را که کودک در هر مرحله از سنین زندگانی خود آموخته است تعیین کرد می‌توان دانست که بچه در هر سال در دبستان چند وقت و چه وقت هایی را می آموزد و با چه نوع جمله هایی آشنا می شود.

از میان معانی گوناگون و صحنه‌های مختلفی که در داستان ها و منابع ادبی ترسیم شده است که معانی و مضامین را باید برگزید که حداکثر فایده را برای کودک داشته باشد و کاملا میزان باشد یا حداقل حداقل زیان را داشته باشد علامت سوال به عوام را می‌توانیم به دو دسته تقسیم کنیم یک دسته داستان‌های عوامانه ای است که انتشار یافته و یا به صورت نسخه خطی در یکی از کتابخانه‌ها محفوظ است و دسته دیگر داستان هایی هستند که هنوز روی کاغذ نیامده اند و سینه به سینه و دهان به دهان نقل می شوند و راوی آنها نیز غالباً زنان (مخصوصا پیرزنان) خانواده هستند. در میان داستان‌های عوام از کتاب‌های بزرگ بیش از چند برابر شاهنامه با کتاب های خیلی کوچک که بیش از چند صفحه نیست (مانند خاله سوسکه و آقا موشه، نارنج و ترنج ، سنگ تراش، موش و گربه، سلطان جمجمه، جام قلیان والدین و کتاب‌های کمی بزرگ تر مانند قاضی و چهار درویش، سلیم جواهری، چهل طوطی و غیره ) وجود دارد موضوع های آنها هم بسیار گوناگون و متعدد است که معروفترین آنها امیر ارسلان، رستم نامه، حسین کرد و اسکندرنامه، رموز حمزه خاورنامه و ملک بهمن و غیره هستند بسیاری از این داستان ها در ستایش نامیرایی دین و راستی و جوانمردی است نویسندگان ابومسلم نامه و سمک عیار و داراب نامه از جوانمردی و رازداری و مظلوم نوازی و مبارزه با ظالمان و پایبند بودن به عهد و پیمان و راستگویی و خلاصه آن که نام آن را جوانمردی می‌توان نهاد دفاع می‌کنند. آن را مورد ستایش قرار می‌دهند قهرمانان تمام داستان های عوامانه درست شجاع راستگویی با ایمان از خود گذشته دلیر و عاری از تقلب و تزویر اند حتی دزدان و یاران در کار خویش جوانمرد و با گذشت و بزرگواری اند یک قسمت دیگر از داستان هایی که به غیر کتابت در نیامده یا کمتر در آمده همه سینه به سینه و به طور شفاهی انتقال می یابد اگر چه بعضی از این داستان سرایان زنان کهنسال خانواده ها و مادران و مادربزرگ آن به اقتضای شعور ذاتی و حسن سلیقه و ذوق و قریحه خویش در آنها تصرف هایی کرده و نکاتی را که به نظرشان برای کودک مناسب نمی آمده تغییر داده‌اند اما این کار به ندرت اتفاق می افتاده و بیشتر اینگونه داستان‌ها به همان صورت و حتی با همان الفاظ و عبارات که از دها بلکه صدها سال پیش نقل شده است برای کودکان خوانده می شود.

خلاصه آنکه در عصر ما یک آفت بسیار بزرگ نیز در کمین این داستان‌ها است و اگر نسبت به آن اقدامی فوری نشود این آفت آنها را به سرعت منهدم خواهد کرد و نام و نشان و آنها را از بین خواهد برد به هر حال در عصر ما وسایل تنوع فراوان یافته و سرگرمی های گوناگون ابداع شده است. سینما، رادیو، تلویزیون، بازی های کامپیوتری و سرگرمی های دیگر موجب شده است که کم‌کم بازار این قصه ها خواسته داستان‌هایی که هنگام خفتن کودکان از دهان زنان قصه‌گو شنیده شد روز به روز بی رونق تر شود این امانت فرهنگی گرانبها که قرن‌ها دهان به دهان و سینه به سینه از مادر به فرزند انتقال یافته است ممکن است به علت ترقی تکنیک و ابداع وسایل تازه تفریح کاملاً از میان برود نخستین اقدام برای جلوگیری از انهدام این قصه ها ثبت و انتشار دادن آنهاست باید توجه داشت که با از دست دادن آنها قسمتی از کارنامه حیات اجتماعی و آداب و رسوم ملی خود را از دست داده‌ایم و اکنون ارزیابی این قصه‌ها و تمیز بدنی که زشت و زیبا آنها مقدور نیست . چیزی را که هنوز نمی دانیم چیست و چه اندازه است و آن را مطالعه نکرده ایم نمی‌توانیم ارزیابی کنیم اما همین قدر می توانیم بگوییم که اگر رنج ثبت و ضبط صدها قصه ها بر خود هموار کنیم برای آنکه یک داستان با ارزش و اصیل را از خطر زوال رهایی دهیم سعی ما مفید بوده است.

نوشته فرهنگ عامیانه کودک و نوجوان را دریابیم اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

در ابتدای امر درباره ضرورت و شکل‌گیری برنامه صحبت کنیم . تصور بر این است که مجله «نقد سینما» در سیر تطوری و تکاملی خودش حالا به جایی رسیده که آنتن گرفته و گویی برنامه ادامه دهنده راه مجله ست . این تصویر را تایید می کنید؟ کمی درباره کلیت شکل گیری برنامه و ارتباطش با مجله برای ما بگویید لطفا ؟

تنکابنی تهیه کننده برنامه در ابتدا گفت : شکل گیری برنامه و مجله دقیقا مکمل همدیگرست و نمی توانیم بگوییم برنامه ادامه مجله ست یا مجله کامل کننده برنامه. پارسال همین روزها بود که پیشنهادی را آقای کاوه مطرح کردند و من که قبلش به واسطه برنامه دیگری با آقای رضاپور آشنا شده بودم با ایشان گپ مفصلی زدم و طرح اولیه این برنامه تلویزیونی شکل گرفت و از همان ابتدا هم صحبت این بود که برنامه تلویزیونی که دارد شکل میگیرد مکمل مجله باشد یعنی بگوییم یک برنامه تلویزیونی داریم که دارد ادامه حرف های مجله را می زند و به تبعش چون یک برنامه تلویزیونی به خاطر تلویزیونی بودنش نمی تواند یک سری حرف ها را بزند ، آن حرف ها را در مجله ادامه دهد .

از اول هم قرار بود اسمش «نقد سینما» باشد؟

تنکابنی: نام گذاری برنامه هم از همین بوده ، «نقد سینما» به هر حال مالکیتش متعلق به حوزه هنری است و چون برند «نقد سینما» برای حوزه است به خاطر همین تصمیم گرفتیم که هم به خاطر مکمل بودن این برنامه و مجله و هم اینکه برند آن حفظ شود اسم برنامه «نقد سینما» باشد.

وی افزود : به خاطر همین واقعا نمی توانیم بگوییم این دو ادامه راه دیگری است و فقط دارند همدیگر را کامل می کنند . سال گذشته همین موقع من و آقای رضاپور مفصل باهم صحبت کردیم و حدود چهار ماه فقط فکر می کردیم که برنامه تلویزیونی شاید تولید کنیم و شاید تولید نکنیم . اگر بخواهد تولید بشود چه مسیری را برویم ، چه دست فرمانی را برویم ، به کجا می خواهیم برسیم. که حدودا در آذرماه به یک جمع بندی خیلی خوبی رسیدیم . به قطعیت رسیدیم ، مسیرمان را پیدا کردیم و به جایی رسیدیم که فهمیدیم برنامه تلویزیونی می تواند شکل بگیرد و از همان موقع وارد پیش تولید رسمی برنامه شدیم .

کمی به عقب تر بگردیم و از شکل گیری مجله توسط این تیم اجرایی فعلی برایمان بگویید.

محمدرضا رضا پور در باره مجله برایمان توضیح داد : این مجله مجله ای سابقه دار است . جزو مجله های قدیمی سینمایی محسوب می شود. شان حضورش هم مشخص است ، بعد از شهادت شهید آوینی ، چند ویژه نامه سینمایی سوره را تجمیع می کنن و آن زمان چون سینمایی ترین آدم حوزه آقای فراستی بوده با سردبیری ایشان از تابستان سال ۷۳ مجله شروع به انتشار می کند و با همان تغییر احوالات حوزه ، مجله هم هر بار دچار یک سری فراز و فرود می‌شود . یعنی مجله ای است که در هر دوره مجله مهمی به شمار می رفته ولی در دوره های گوناگون بنابه دلایل مختلفی چندین بار متوقف شده و دوباره کارش را از سر گرفته است. سال ۹۳ هم که به من پیشنهاد شد در دورانی بود که جبهه فرهنگی انقلاب ، نیروهای ارزشی عرصه هنر یا هر مفهومی شبیه این  که سر اسمش بحث نداریم، فضایی که حوزه هنری خودش را متعلق و برآمده از آن جریان می داند به شدت انگیزه داشتن که وارد عرصه تولید بشن و عطش تولید داشتن ولی رسانه ای را نداشتند که بتواند این چرخه تولید تا عرضه را کامل کند ، یعنی چرخه ای باشد که بتواند هم نگاه تئوریک اینها را بسط بدهد و به مخاطب معرفی کند ، به هر حال هر اثر هنری که تولید می شود برآمده از یک نگاه و یک تفکر است ، اینکه برای چی ما این را تولید می کنیم و آن دیگری را تولید نمی کنیم ، حوزه دقیقا در آن زمان رسانه ای نداشت که بتواند این را برای مخاطب توضیح بدهد و به اصطلاح ضریب دارش کند.

نقد سینما در سال ۹۳ در چنین وضعیتی در یک فضای رفت و برگشتی و اضطراب و امید متولد شد . زمانیکه تقریبا بچه های جهبه فرهنگی انقلاب در حسرت داشتن یک مجله سینمایی بودند و مدام تاسف میخوردند که چرا ما یک مجله سینمایی خوش آب و رنگ پر و پیمون نداریم که بتواند حرف ما را بزند ، نه لزوما در تقابل یک جریان دیگر بلکه به این عنوان که ما هم سهم مان را در گیشه داشته باشیم .

وی تاکید کرد: من در سرمقاله شماره اولش هم نوشتم که اینجا میخواهیم دو تا کار مهم انجام بدهیم یکی اینکه سینمای هر کشوری که می خواهد پیشرفت کند باید نسبت به منابعی که می خواهد از آن استفاده کند پاسخ گو باشد. این منابع همان منابع علوم انسانی است . ما نمی توانیم فیلم موفقی بسازیم بدون اینکه از دست مایه های اجتماعی و فرهنگی و تاریخی مان استفاده کنیم و وقتی از آنها برداشت می کنیم به عنوان پیمانکار که داریم از یک آورده سفارش دهنده برمیداریم و محصولی را تولید می کنیم ، در نهایت باید به خودش عرضه بدهیم و پاسخ گو باشیم که متاسفانه سینمای ایران این گونه نیست . یعنی سینمای ایران خودش را به این پشتوانه ها و به این منابعی که از آن استفاده می کند پاسخ گو نمی داند.

وی افزود: کار دومی که ما در این مجله می خواهیم انجام بدهیم چون اسمش «نقد سینما» بود یعنی یک عنوان تخصصی داشت به این فکر می کردیم سینما یک هنر تکنولوژیک عظیمی است که شما وقتی رو به روی این پرده عریض و طویل قرار می گیرید ناخودآگاه شرط اول تون برای ارتباط با سینما این است که باید برتری جویی آن را تحمل کنید و در مقابلش تسلیم بشوید و به قول شهید آوینی سینما هیپنوتیزم است . شما اگر هیپنوتیزم نشوید قاعدتا چند ساعت در یک سالن تاریک نمی نشینید به یک پرده نورانی نگاه کنید . برای همین چون این رابطه لزوما رابطه دموکراتیکی بین مخاطب و مولف با آن هنر تکنولوژیک نیست ، کاری که نقد انجام میدهد یا منتقد به صورت درست باید انجام بدهد این است که این رابطه را دموکراتیک کند . یعنی اولا دست مخاطب را بگیرد ، رشیدش کند از جایش بلند کند ، بهش اجازه حرف زدن بدهد و بگوید تو روی به روی این اثر نباید منفعل باشی و از آن طرف کمک بکند این حرف به گوش مولف برسد و آن هم بتواند در راستای ارتقای اثرش از این مباحث استفاده کند.

وی توضیح داد : کاری هم که ما به عنوان محتوا الان در برنامه نقد سینما داریم انجام میدهیم چیزی جدا شده از آن مسیر نیست . یعنی اینجا هم الان ما در برنامه نقد سینما در میز نقدمان کارشناسی داریم که کاملا از حوزه علوم انسانی میاد ، مسلط به سینماست ولی به جای اینکه ما عنوانش را بزنیم منتقد و کارشناس سینما می زنیم پژوهشگر فلسفه ، می زنیم کارشناس مطالعات فرهنگی و اصرار داریم روی این موضوع چون می خواهیم که این گفت و گو میان علوم انسانی و سینمای ایران، در ایران جا بیفتد . و از آن طرف هم داریم سعی می کنیم این نگاه انتقادی را به مخاطب تزریق کنیم . برای همین است که میرویم روی سبد مصرفش ، فقط هم به سینمای ایران اکتفا نمی کنیم ، سینمای جهان را هم سعی می کنیم که نقد کنیم .

خودتان چقدر از مسیر مجله راضی هستید. چقدر به هدف گذاری هاتون رسیدید؟ فکر می کردید حالا به اون جامعیتی رسیدید که در تکامل مجله بخواین برنامه تلویزیونی بسازید؟

پاسخ به این سوال سخته زیرا ما در شرایطی داریم کار می کنیم که مثلا جریانی که شبیه ما نیستند ، نمی خواهم بگویم روی به روی ما هستند ، بلکه فقط شبیه ما نیستند و جور دیگه ای هستند که ما نیستیم . این جریان حداقل بالای ۵۰ سال سابقه روزنامه نگاری سینمایی تخصصی داره یعنی از «ستاره سینما» به این ور در دهه ۴۰ بارها این را تمرین کرده و بعد از مدتی با پیشرفت رسانه های جمعی و رسانه های نوین آمده در مسیرهای دیگر هم جای پای خودش را باز کرده و این سابقه این طرف خیلی کم تر و منقطع است . مثلا یک دوره ای سینما ویدئو داشتیم ، چند سال مجله نبوده ، بعدش یک مجله دیگر اومده ، کورسوهایی بوده که اتفاق افتاده و از اون طرف هم کلا ما داریم در فضایی کار می کنیم که جریان فکری ما همیشه اصالت را به تولید می دهد . اساسا روزنامه نگاری را یا کار تخصصی رسانه ای را به عنوان شغل قبول ندارند یا برای خیلی ها حکم منزل تو راهی را دارد ، یک مدت میان اینجا که بعد بروند در مسیر دیگه ، یعنی ضریب بخورن ، معرفی بشن و بعد برن در یک مسیر دیگری کارشان را ادامه بدن ، یا فیلم ساز بشن یا مدیر فرهنگی . برای همین چون این کار خودش اصالت ندارد ، ما با یک تجربه پیوسته مطبوعاتی رو به رو نیستیم که بگوییم خب ما از اینجا شروع کردیم ، حالا به اینجا رسیدیم و وقتش بود که برنامه تلویزیونی را شروع کنیم برای همین تقریبا میشود گفت که نسخه مکتوب و مطبوعاتی «نقد سینما» هنوز جا دارد . این مجله اینقدر منقطع منتشر شده که نمی توانیم نسبت به آن یک تحلیل جامع ارائه دهیم و بگوییم از نقطه «الف» شروع شده و به نقطه «ب» رسیده و فلان اتفاقات در آن افتاده و نمی دانم واقعا بگویم وقتش بود یا نبود ولی ما از یک جایی به بعد احساس کردیم که حرف های ناگفته ای داریم که علاوه بر مجله باید در مدیوم های دیگری هم بزنیم . اینجوری نبود که بگیم خب ما الان دیگه اشباع شدیم در مجله یا مثلا فرض کنید مجله دوره ش گذشته یا چنین حرفی . برای همین است که همچنان مجله اعتبار قبلی خود را حفظ کرده است و همچنان نسخه مکتوبش موضوعیت دارد و منتشر می شود ، در کنارش هم در واقع برنامه تلویزیونی به اقتضای مدیوم خودش دارد جلو میرود .

درباره تیم ترجمه تان کمی برایمان توضیح می دهید ؟

برنامه «نقدسینما» از روز اولی که راه افتاد طراحی ای که بین من و آقای تنکابنی انجام شد این بود که فرض کنیم که ما در سینما با یک اکوسیستم طرفیم که مثلا صد تا جزء دارد یا صد تا بخش دارد، یا اصلا فرض کنیم ما برای رسیدن به سینمای ایده آل مون که یک پیکره متشکله ، به طور مثال صد تا سوال را باید پاسخ بدیم .

این صد که می گم می خوام فقط قریب به ذهن باشد و لزوما روی صد بحث ندارم. برای همین گفتیم خب ما جواب بعضی هایش را در ایران داریم ، به بلوغ رسیده ، به جایی رسیده که می توانیم بیاییم آن را به عنوان یک تجربه مثبت معرفی کنیم و بعضی مواقع فقط می دانیم باید یک چیزی باشد که الان نیست ولی تجربه اش در سینمای دنیا وجود دارد برای همین از روز اول ما نگاهمون را محدود به سینمای ایران نکردیم خیلی از مواقع موضوع را مطرح می کنیم ، دنبال جوابش می گردیم برای همین تقریبا روی اکثر پرونده ها یا بحث هایی که در نقد سینما از روز اول اتفاق افتاده نگاه تطبیقی داشتیم. یعنی مثلا اومدیم به بهانه تختی پرونده ای باز کردیم به نام سینمای ورزشی با نگاه به اسطوره ها ، یعنی دوباره پای علوم انسانی را سفت و محکم در بحث نگه داشتیم. و بعد آمدیم مثلا تختی را با محمدعلی کلی مقایسه کردیم و تجربه جهانی را هم گفتیم .

وی توضیح داد : تجربه جهانی که می گویم را توضیح بدهمم . البته اینجا اگر نظر شخصی خودم را بخواهم بگویم سینمایی که صاحب صنعت است و می تواند ارزش افزوده فرهنگی ، تمدنی و جریان شناسانه داشته باشد فقط هند و چین و امریکاست . من خیلی به سینمای اروپا به معنای سینما نگاه نمی کنم ، یک چیزی این وسط است که باید درباره ماهیتش صحبت بکنیم. آن چیزی که در دنیا به عنوان سینما یعنی تاثیرگذاری صنعتی رسانه ای و هنری که همه این بخش ها را بتواند همبسته داشته باشه ، هالیوود است با فاصله بعدش بالیوود است و بعدش در واقع صنعت سینمایی که در شرق آسیا با محوریت کره و چین دارد شکل میگیرد . برای همین ما از روز اول یک بخش عمده تحریریه مان موازی با سینمای ایران پژوهش جاهای مختلف دنیا را می کرد .

آمار دقیق تری درباره تعداد اعضای تیم تان یا خروجی مدون آن دارید ؟

رضاپور: این تیم خیلی زیاد است . ما برای برنامه یه تحریریه کامل داریم و ساختارش از نظر من تقریبا تفاوتی با یک مجله مکتوب نمی کند ، یعنی برای ما یک مجله تصویری است که پرونده دارد ، بخش نقد دارد ، مجله خبری دارد و همون تنوع  و تکثر را داراست.  برای همین یک تحریریه کامل به اندازه مجله دارند برای برنامه تلویزیونی کار می کنند. همین الان که ما اینجا نشستیم نزدیک به ۶ نفر دارند برای برنامه کار می کنند که بخشی از آنها همزمان با ایران نگاه به خارج از ایران هم دارند با زبان های مختلف یعنی ما تیم های رصد و ترجمه انگلیسی داریم ، عربی داریم ، فرانسه داریم و بنا به موضوع از این بچه ها کمک می گیریم. تقریبا ما در همه قسمت ها بخشی از آیتم ها را تولیدی و بخشی را تامینی داریم ، یعنی ما رصد می کنیم چیزهای خوب را پیدا می کنیم ، برنامه ای هم که برای آینده داریم شاید این اتفاق یک موقع بیفتد که ما کاملا مهمان مجازی از طریق skype داشته باشیم که از همان فضای خودش بتواند به ما کمک کند .

این تحقیقات و پژوهش ها جور دیگری هم قرار است استفاده شود یا خوراکش فقط همین برنامه ست ؟ مثلا در قالب پژوهش، کتابی یا … ، در کل برنامه ای برای آینده اش دارید یا نه آیتم به آیتم برای هر برنامه تهیه می شود مصرف میشود و تمام؟

رضاپور: این به ساختار مرکز انتشارات بر می گردد. ما در مجموعه خودمان الان سه تا پروژه داریم که این سه تا به صورت واگن های یک قطار در حال حرکتند. جلوترین واگن ما بخش شبکه های اجتماعی و سایت ماست ، ما یک پروژه ای داریم که این تا چند روز آینده رو نمایی میشود . پروژه سایت پشت صحنه مان ، که با همین نگاه از دریچه علوم انسانی به هنرهای تصویری سینما ، تلویزیون و game نگاه می کنیم . آنجا بخش عمده محتوا تولید میشود و سوژه هایی که یک مقدار نیاز به دقت بیشتری داشته باشند میان درون برنامه و بعد رسوب همه اینها تحلیلی شده و غربال شده  وارد پرونده های مجله می شود .

برنامه هنوز در مرحله آزمون و خطاست یا نه ؟ قرار است آیتمی اضافه بشود کم بشود ؟ آدم ها ثابتند یا تغییر می کنند؟

تنکابنی در پاسخ به این سوال ما گفت: ما استارت پخش برنامه را از جشنواره فیلم فجر زدیم ، گفتیم با شروع جشنواره ما یک برنامه هر شبی داشته باشیم . در این مسیری که خودمان برای خودمان در نظر گرفته بودیم فکر می کردیم که خب برنامه در قسمت ۵ قرار است به نقطه A برسد ، در قسمت هفتم قرار است به نقطه بعدی برسد . که خداروشکر ما خیلی زودتر به آن نتیجه رسیدیم یعنی اگر قرار بود ۵ روزه یک مسیر ی را برویم شاید در روزهای سوم یا چهارم به آن مسیر رسیدیم ، برای همین برنامه واقعا دیگر در مرحله آزمون و خطا نیست. ما اگر قرار بوده آزمون و خطایی داشته باشیم در همان روزهای اول جشنواره انجام دادیم و ایرادهای کار را متوجه شده و برطرف کردیم و الان دقیقا مسیرمان مشخص شده و به یک ترکیب ثابتی رسیدیم. ترکیب ثابت یعنی اینکه می دانیم قرار است در پرونده سینمای ایرانمان با چه افرادی برویم جلو، در میز نقد پرونده های خارجی مان با چه افرادی برویم جلو ، در کنار اینها فقط محدود به دو نفر آدم نیستیم . ما آدم هایی را داریم که بسته به موضوعات تغییر می کنند و چرخشی می شوند.

وی افزود: اما اگر بخواهیم به ابتدای برنامه برگردیم ، بعد از اینکه ما به یک طراحی کلی برای برنامه رسیدیم ، مشخص کردیم برای خودمون که می خواهیم در برنامه ها به چه چیزهایی بپردازیم ، به کجا برویم و مسیرمان چه باشد ، خب شاید اولین چیزی که خیلی درگیرش شدیم بحث مجری برنامه بود که اجرا را به چه کسی بسپاریم.  حالا قبل از اینکه اصلا ما با آقای رضاپور بحث های محتوایی را داشته باشیم زمانیکه با آقای کاوه صحبت می کردیم بحث بهروز افخمی مطرح شده بود اما نیامدنش از همان ابتدا برایمان تقریبا مسجل بود. چون که می دانستیم درگیر فیلم سازی شخصی خودشون هستند. بعد که در جلسات محتوایی و طراحی برنامه با آقای کاوه و رضاپور صحبت می کردیم به این نتیجه رسیدیم که ما دو جور طراحی برنامه برای خودمان داشته باشیم که بر مبنای دو جور مجری متفاوت باشد. در همین حین بود که ما یک جلسه ای را گذاشتیم و مفصل با آقای افخمی صحبت کردیم دقیقا زمانی که ایشان پیشنهاد اجرای هفت را هم داشتن.

چقدر طول کشید تا آقای افخمی پیشنهادتان را پذیرفتند؟

آقای افخمی وقتی توانی که پشت برنامه هست و به قول خودشون نیروی جوان و با انرژی پشت این برنامه را دیدند یک ذره از موضع نیومدنشون پایین آمدند و قرار شد جلسات و گپ زدن هامون ادامه داشته باشد و تقریبا در جلسه دوم ، سومی که با آقای افخمی صحبت کردیم ایشان موافقت خودشون را اعلام کردند.

گونه دیگری که برای برنامه طراحی کرده بودید چه بود ؟

یک گونه از برنامه که فکرش را کرده بودیم این بود که برنامه مجری ثابت در تمام آیتم ها داشته باشد که همین شکلی است که الان داریم می بینیم و طراحی دیگه ای که داشتیم این بود که یک مجری Master داشته باشیم که در طول برنامه وجود دارد اما سر میزهای مختلف آدم هایی به عنوان مجری آن آیتم ها به این میز اضافه میشوند ، اما خب چون اولویت ما با همان طراحی اولیه بود زیاد دنبال گزینه هایی برای گونه دوم نرفتیم و در همین حین طراحی برنامه بود که با آقای افخمی به توافق رسیدیم.

از حاشیه های حضور آقای افخمی در مقام مجری «نقد سینما» برایمان بگویید.

رضاپور در این باره توضیح داد : درباره آقای افخمی نکته ای که وجود دارد و در همان دوران جشنواره هم کمی حاشیه ساز شد اینکه چرا ایشان از «هفت» جدا شد و به «نقد سینما» پیوست و کلید واژه ای که خیلی تکرار می شد این بود که حوزه هنری یک پیشنهاد مالی خیلی سنگین به آقای افخمی داده ولی این در حالیست که ما زمانی با آقای افخمی وارد گفت و گو شدیم که به ایشان برنامه «هفت» پیشنهاد شده بود اما داشت فکر می کرد که اگر من بخواهم «هفت» را اجرا کنم نیاز به یک تیم محتوایی جدی و یک تیم تولید جدی دارم . اولین بار هم که ما ایشان را دیدیم با ما اینجوری صحبت کردند که اگر من بخواهم «هفت» را بگیرم شما به من کمک می کنید ؟ یعنی آقای تنکابنی به عنوان تهیه کننده و من هم به عنوان کسی که قرار است تیم محتوایی را سرپرستی کند . که ما اعلام آمادگی کردیم ، یک برنامه هایی هم داشتیم به ایشان هم گفتیم ، جلسه بعدی که ایشان را دیدیم به قطعیت رسیده بود که نمی خواهد با شبکه سه کار بکند ، بخش عمده ای هم اتفاقات مدیریتی بود یعنی آقای افخمی کلا سبک و سیاق آقای فروغی را نپسندیده بود ، در حالیکه بعدها ما فهمیدیم پیشنهاد مالی ای که شبکه سه داده بود خیلی پیشنهاد پر و پیمان تری بود .

تنکابنی هم گفت : بله پیشنهاد مالی آنها به مراتب بیشتر از مبلغی بود که ما الان داریم به آقای افخمی می دهیم .

رضاپور ادامه داد : ولی این نکته ای که آقای افخمی به ما گفتند و تیم ما را پسندیدند اصلا تعارف نیست ، این عین گفته ایشان است که تیم «نقد سینما» تیم جوانی است که انگار کله اش بوی قرمه سبزی می‌دهد.

وی تاکید کرد : ولی تاکیدم روی این نقطه است که ما کاملا اخلاقی عمل کردیم و زمانیکه ایشان داشت با «هفت» جلو می رفت خودمان را به عنوان گزینه مطرح نکردیم و زمانی وارد مذاکره شدیم که ایشان اعلام کرده بود من «هفت» را نمی خواهم و حتی آقای افخمی در مصاحبه ای هم عنوان کردند که وقتی من با بچه های «نقد سینما» صحبت کردم، بچه ها یک طراحی کامل داشتند و می دانستند قرار است برنامه به چه سمت و سویی برود و نکته مهم بعد هم بحث مالی بود که همانطور که گفتیم رقم پیشنهادی شبکه سه به مراتب بیشتر از مبلغی بود که ایشان الان از حوزه دریافت می کنند ولی خب انتخاب خودشون اینطور بود و حوزه هنری از تهمت مجری دزدی که به آن زده شد ، کاملا مبری است.

درباره میز خبر با اجرای محمدصادق لواسانی هم برایمان می گویید؟

تنکابنی عنوان کرد : ما یک بخش خبر برای برنامه داشتیم که برای این بخش می توانستیم یک آیتم Playback داشته باشیم که اخبار و وقایع طی هفته را نشان بدهد و بس. اما ما می خواستیم بخش خبرمان بخش خبر جدی تری باشد که شاید فقط اسمش بخش خبر باشد اما در واقع در همان بخش یک سری مسایل را باز کنیم ، پیرامونش صحبت کنیم و برای خودش پرونده های مخصوص به خودش را داشته باشد و بعد از گپ وگفت های مختلف به گزینه آقای لواسانی برای این بخش رسیدیم که گزینه بسیار خوبی است و اگر به عقب برگردیم بین گزینه های موجود کسی را بهتر از ایشان نمی‌دانیم .

درباره میز نقد سینمای ایران چه طور؟ چه شد که به این جمع بندی و ترکیب رسیدید و از تغییرات آن برایمان بگویید.  

تنکابنی در این باره نیز گفت: ما در ایام جشنواره برای میز نقد با دکتر میلاد دخانچی و دکتر امید روحانی آغاز کردیم چون نمی خواستیم میز نقدمان بحث نقد از منظر کلاسیکش باشد و دو منتقد موافق و مخالف بنشینند و صحبت کنند و بگویند فلان فیلم خوب است و فلان فیلم در نیامده. ما می خواستیم یک منتقد داشته باشیم که از منظر کلاسیک فیلم را نقد کند و حتما در مقابلش یک نگاه جدید و متفاوت به سینما داشته باشیم که در ایام جشنواره دکتر دخانچی از منظر مطالعات فرهنگی به فیلم ها می پرداخت و در مقابلش دکتر روحانی بود که کاملا با نگاه یک منتقد سینمایی درباره فیلم ها صحبت می کردند.

وی ادامه داد:  بعد از جشنواره که برنامه هفتگی شد ما این ترکیب را عوض کردیم ولی هیچ دلیل پشت پرده ای نداشت جز اینکه میلاد دخانچی برای درمان عازم کانادا بود و امید روحانی هم مشغله های زندگی شخصی اش اعم از پزشکی و بازیگری و غیره اجازه نمی داد هر هفته با ما باشد و قرار است بعدا در بخش متفاوتی ما را همراهی کند. ما در این دوران به گزینه های خیلی خوب دکتر مافی و آرش خوشخو رسیدیم که انصافا در میز نقد سینمای ایران ترکیب مطلوب و قابل قبولی هستند.

درباره میز نقد سینمای جهان نیز همین روال را در پیش دارید ؟

رضا پور درباره میز نقد سینمای جهان نیز توضیح داد : مهم ترین نکته ای که باید راجع به طراحی میزها در «نقد سینما» بگویم این است که در این برنامه آدم ها احترام دارند ولی لزوما اصالت ندارند یعنی این گونه نیست که وقتی ما میزی را طراحی می کنیم ، آدم های پشت آن میز باشند که خط مشی اصلی را تعیین کنند بلکه این صندلی ها یکی صندلی علوم انسانی است و دیگری صندلی نقد کلاسیک سینمایی و کارشناسی های پشت این صندلی ها تغییر می کنند و مهم این است که آن بحث مورد نظر در هر فصل یک قدم به سمت جلو برود و به قول میلاد دخانچی ما داریم تلاش می کنیم که به حکمت جمعی آدم هایی که مخاطب ما هستن چیزی اضافه کنیم .

لطفا کمی از بازخوردهای برنامه در فضاهای رسانه ای و غیر رسانه ای برایمان بگویید  

تنکابنی در این باره پاسخ داد : ما چند جور بازخورد از برنامه گرفتیم یکی بازخوردهایی از طرف سینماگرهاست که خداروشکر تا الان Feedback خوبی بوده و سینماگرهایی داریم که می دانیم بیننده و مخاطب ثابت برنامه هستند و مستقیم و غیر مستقیم نظرات و پیشنهاداتشان را به گوش ما می رسانند، از آنجایی که متاسفانه «نقد سینما» و «هفت» کاملا هم زمان پخش می شود ما گلایه هایی داشتیم که مدام در حال تغییر شبکه هستیم و هر دو برنامه را در واقع کامل و درست نمی بینیم.

وی افزود: دسته بعد بازخوردهایی است که از مخاطب غیر سینمایی و عموما از فضای مجازی متوجه می شویم و برای برنامه ای که فقط یازده قسمت آن به صورت هفتگی روی آنتن رفته و هنوز نوپا محسوب می شود خیلی خوب و خیلی زود است که اینقدر همه جا درباره اش صحبت کنند و این قدر مخاطب پیدا کند و این به ما نشان می دهد که مسیر را درست رفته ایم.

این رصد کردن بحث شخصی و سلیقه ای است یا تیم تخصصی دارد؟

تنکابنی توضیح داد: بخشی از آن دغدغه شخصی من و آقای رضاپور است ولی بخش عمده آن حاصل کار همان تیم محتوایی است که دارند روی بحث فضای مجازی کار می کنند و همان جا خیلی از توتیت ها کامنت ها و غیره دسته بندی می شود تحلیل می شود و حتی در رسانه های مجازی خود برنامه هم بعضی از آن بازخوردها را منعکس می کنیم.

این مخاطب ها از همه طیف هستند ؟ یا همان مخاطب های همیشگی حوزه هنری اند ؟ چقدر سایه تفکرات منحصر به فرد حوزه هنری روی این برنامه سنگینی می کند؟

تنکابنی تاکید کرد: نه اصلا اینطور نیست. درسته که حوزه هنری دارد برنامه را از نظر مالی حمایت می کند ولی هیچ وقت یک جمله هم مبنی بر اینکه فلان فیلم را بکوبیم یا فلان فیلم را بالا ببریم به ما دیکته نکرده است و این برنامه به لحاظ محتوایی  و فکری کاملا مستقل است و زاییده ذهن گروه سازنده است و انصافا هیچ وقت حوزه هیچ نظری را درباره هیچ آیتمی به ما تحمیل نکرده تا جایی که اصلا خیلی ها نمی دانند این برنامه متعلق به حوزه هنری است.

رضاپور نیز در همین مورد توضیح داد و گفت: درمورد برنامه اگر بخواهیم میزان آزادی عمل آن را بگوییم شما را ارجاع میدهم به مجله که در این چند سال گذشته همیشه شدیدترین نقدها روی مهم ترین تولیدات حوزه را در هر سال مثل«مهمان داریم» ، «مزار شریف» ، «سرو زیر آب» و … مجله «نقد سینما» نوشته است یعنی اینقدر تند رفتیم که بقیه انگیزه نقد نداشتن یعنی هر آن چیزی که قرار بود گفته بشود را ما خودمان گفتیم و در برنامه «نقد سینما» هم همان قدر دستمان باز است و اگر متهم به شعار گویی شویم ، خود برنامه و سابقه مطبوعاتی اش تمام قد از این اتهام پاکش می کند.

وی تکمیل کرد : این سعه صدر حوزه هنری است که به ما اجازه می دهد کاملا نظرمان را بیان بکنیم و به نظرم اتفاقا حوزه هنری یکی از وجیه ترین جاهایی است که باید برنامه سینمایی داشته باشد زیرا به نظر من مهم ترین کمپانی تولید فیلم در کشور است و چرخه کاملی از تولید تا اکران و پس از آن شبکه نمایش خانگی دارد و الان کاملا وقتش بود که برنامه ای روی آنتن داشته باشد که از سود و پیام رسانی اش کل این جبهه فرهنگی انقلاب منتفع شوند . یعنی الان این برنامه فقط برای حوزه مفید نیست بلکه موسسه «اوج» هم دارد از ظرفیت های تبلیغی ما استفاده می کند ، شهرداری هم استفاده می کند و در کل آنهایی که مثل ما دغدغه منافع ملی دارند از این ظرفیت منتفع می شوند.

کارگردان «نقد سینما» در پایان عنوان کرد: ما می توانیم بگوییم در برنامه تقریبا سه تا خط قرمز بیشتر نداریم ، یکی منافع ملی است ، که البته مشخصا منافع ملی به معنای عام است نه منافع سیاسی ، خط قرمز دیگرمان باورهای دینی و اعتقادی مردم است و خطر قرمزی که من و آقای تنکابنی به عنوان تولید کننده اثر برای خودمون تعریف کردیم حق الناسی است که از سمت مخاطب بر ذمه ماست. یعنی وقتی مخاطب ۲ ساعت با ما همراه است ما سعی کنیم محتوایی به او بدهیم و یا بذری را در ذهنش بکاریم که خدایی نکرده در زندگی اش عامل یک باور یا مسیر اشتباه نشویم . از آن طرف هم واقعا تلاش کردیم به مخاطب احترام بگذاریم اگرچه هنوز در مرحله اثباتیم و داریم وارد فاز تثبیت می شویم. اما در حال تلاشیم که برنامه استانداردی تولید کنیم .

نوشته تلاشی برای افزودن به حکمت جمعی مخاطب/ تعامل علوم انسانی و سینما اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

«شوخی یا مِزاح به تمایل اشخاص به ارائه تجربیات شخصی که موجب خنده و تفریح می‌گردد، می‌گویند. مردم در اکثر سنین مایل به انجام شوخی هستند و اکثریت آنها پس از شنیدن شوخی لبخند زده و خوشحال می‌شوند.» این ساده ترین تعریف آکادمیک شوخی به معنی عام و فراگیر و بین المللی است ، اما با کمی تعمق بیشتر کاملا متوجه خواهیم شد که شوخی یکی از از آن مواردی است که با عرف و فرهنگ هر جامعه ای ارتباط تنگاتنگ دارد و میزان و نوع و حد و اندازه شوخی هر جامعه را تفکر مردم آن، فضای حاکمیتی، حتی نوع آب و هوای آن اقلیم و بسیاری المان های دیگر تعیین می کند. به همین دلیل است که یک شوخی مشابه در نقطه ای جهان بسیار خنده دار است، در نقطه دیگری بی مزه؛ در جایی زشت و زننده و در جایی حتی منع و پیگیرد قانونی دارد.

شوخی را می توان در قالب های گوناگون از جوک ها و لطیفه های محاوره و معمولی که روزمره بین افراد رد و بدل می شود تا انواع کمدی های سینمایی، تلویزیونی، تئاتر، استندآپ (که این روزها در ایران هم خیلی رواج پیدا کرده و در ادامه به آن خواهیم پرداخت) و … دسته بندی کرد. که البته ما در این گزارش سعی می کنیم بیشتر تمرکزمان را روی سینما و بعد تلویزیون بگذاریم.

اگر در برهه ای از زمان، مثلا زمان حال جامعه ما، به طور ناگهانی ببینیم طی کمتر از یک دهه و یا حتی کمتر از ۵ سال لحن و مدل و مرز شوخی ها چنان تغییر کرده که متولدین دهه ۶۰ به قبل، نیمی از آن را متوجه نمی شوند، علت آن را باید چگونه کشف کنیم؟ آیا واقعا ارگانی یا سازمانی یا مرکزی وجود دارد که یک خط صاف بکشد و تعیین کند شوخی نباید پایش را از این خط فراتر بگذارد؟ نه واقعا چنین نیست. نه در ایران، بلکه در هیچ دوره تاریخی و هیچ کجای دنیا تعیین خطوط به اصطلاح قرمز به این شکل مرسوم نیست و در عمل اصلا نمی توان چنین محدودیت های قاطعی برای هنرمندان هیچ کجای دنیا تعیین کرد. پس راهکار چیست؟

خانواده؛ مرز شوخی را تعیین می کند

اولین قدم برای حل هر مسئله ای ارائه تعریفی جامع و مانع از موضوع مورد بحث است. به فرض اگر ما احساس می کنیم شوخی های امروز رسانه ها از حدی که باید گذشته و از خطی که نباید عبور کرده باید بتوانیم آن خط را تعریف و تعیین کنیم. حتما این جمله را از قدیمی ترها زیاد شنیده ایم که «ما هم سن شما بودیم پایمان را جلوی بزرگ تر دراز نمی کردیم» و یا جملاتی از این دست، متعلق به نسلی است که با طنزهای «لورل، هاردی» و «جری لوئیس» می خندیدند، آنها طنز غمگین و فاخر «چارلی چاپلین» را دوست داشتند و در مدرن ترین حالت به طنزهای تلویزیونی«ساعت خوش» رسیده بودند و با آن از ته دل می خندیدند. طنزهایی که امروزه نسل های جدید بسیاری از آیتم های آن را بی مزه می دانند و برایشان سوال است بزرگترها به چی می خندیدند! پس همین شکاف نسل ها و تغییر حال و هوای جامعه یکی از موانع تعیین دقیق خط قرمز و مرز شوخی است .

از بزرگترها که بگذریم نسل بعد یا همان دهه شصتی ها در کودکی شان با فیلم سینمایی های«کلاه قرمزی» و «دزد عروسک ها» و درخشان ترین فیلم های سینمای کودک در ایران خندیدند و در جوانی با «لیلی با من است »، «دروغ ممنوع»، «مرد عوضی»، «مومیایی ۳» و مجموعه های تلویزیونی «زیر آسمان شهر» و «پاورچین» و «خانه به دوش» و غیره. این نسل آرام و ماخوذ به حیا از کودکی یاد گرفته بود که باید با خانواده به سینما برود و شب ها در کانون گرم خانواده دور سفره شام یا افطار سریال طنز ببیند و واقعا بخندد. کمی که جلوتر آمدیم هر روز حال و هوای جامعه بیشتر تغییر کرد و با پیشرفت تکنولوژی و ارتباطات جهانی و مجازی همه چیز خیلی زود به زود رنگ عوض می کرد و شکاف نسل ها از چند دهه به کمتر از یک دهه رسید. تا جایی که متولدین ۷۰ و ۸۰ با ادبیاتی حرف می زدند که متولدین قبلی متوجه نمی شدند، جوری لباس می پوشیدند که بزرگ تر ها نمی پسندیدند و در ادامه همه تغییرها به چیزهایی می خندیدند که بزرگ تر ها اصلا نمی فهمیدند.

حالا در مقطعی قرار دادیم که این نسل خاص و پیچیده مخاطب اصلی سینما و تلویزیون است و ناخودآگاه جمعی جامعه به سمت آنها متمایل شده و برای جذب کردن شان مجبور است با زبان خودشان صحبت کند. زبانی که اگر کمی از فضاهای مجازی دور باشیم و نشانه ها و ارجاعات برون متنی بسیاری از شوخی ها را ندانیم،  به راحتی نصفی از خنده های این نسل در سینما یا پای تلویزیون را نمی فهمیم و بعد از اینکه برایمان رمزگشایی کنند و توضیح دهند که این شوخی کنایه به چه مسئله ای بود که ما را به خنده انداخت، نه تنها نمی خندیم بلکه عصبانی و ناراحت هم می شویم، زیرا برای گوش های ما عجیب و زشت به نظر می رسد.

حلقه مفقوده این نسل و شوخی های مورد پسندشان، عنصر مهم«خانواده » است و همین وجه ممیز خانواده مرز خوبی برای تفکیک شوخی سالم و ناسالم است . شوخی های نسل جدید جامعه که متاسفانه کل فضای جامعه را تحت تاثیر قرار داده و همان طور که گفتیم ناخودآگاه هنرمندان بزرگسال را هم به طمع جذب مخاطب به این سمت کشانده است ، همین «خانواده» است . خانواده ای که عرف آن برنمی تابد که همگی دور هم به این شوخی های سطح پایین و اغلب با ارجاعات جنسی بخندد و به همین دلیل جوان و نوجوان امروز (مخاطبان اصلی رسانه) ترجیح می دهد جدا از خانواده و به همراه دوستان و همسالان خودش به سینما برود یا جنگ های شادی و استندآپ (عموما غیر اخلاقی) را با پرداخت هزینه بلیت نسبتا زیادی در جایی خارج از خانه ببیند. زیرا اگر نگوییم برای توضیح و تشریح معنی این شوخی ها برای خانواده اش خجالت می کشد ، در بهترین حالت این است که می خواهد بدون دغدغه و سرزنش به مطالبی هرچند پوچ و گذرا برای یک ساعت بخندد و بعد به خانواده برود.

مردم باهوش ایران سخت می خندند، به چه قیمتی آنها را خنداندند

از سالیان قبل تر تحقیقات زیادی روی نوع نگرش مردم به جهان و سخت و راحت خنده گرفتن از آنها انجام شده بود که به اذعان همگی این تحقیقات ، مردم ایران به دلیل هوش جمعی بالا و پشتوانه های ادبی و طنزنویسی غنی بسیار دیر و سخت میخندند و کمدین های بزرگ ما همیشه می گفتند شوخی ساختن برای مردم ایران یکی از سخت ترین کارهای دنیاست. آن زمان در کنار این مسئله، یکی از بزرگ ترین مشکلات کمدین ها حد و مرز اخلاقی جامعه ما بود که به لحاظ کشوری ایرانی، اسلامی از زوایای مختلف محدودیت های فرهنگی خاصی بر آن اعمال می شد و تیغ تیز سانسور همیشه روی آثار نمایشی ما اعم از سینما، تلویزیون، تئاتر، رادیو و ادبیات نوشتاری و غیره سایه می انداخت تا اینکه در چند سال گذشته به ناگاه دایره جسارت و تظاهر به مدرن بودن و با فرهنگ بودن و به اصطلاح روشنفکرنمایی چنان گسترده شد که ابتدا از کنترل تصمیم گیران رسانه خارج گردید و سپس، خنداندن مردم به هر قیمتی، یکی از سرفصل های مهم کاری هر مدیر و هنرمند و تصمیم گیر برای ذائقه مردم شد .

آخرین باری که با خانواده فیلم کمدی دیدیم چه حسی داشتیم؟

سال هاست فیلم های کمدی در صدر جدول فروش سینماها قرار دارند و با همه مشکلات خارج از این بحث سینما و عدم بازگشت سرمایه و کمبود سالن سینما و … معدود فیلم های کمدی هستند که چراغ سینمای عامه پسند را روشن نگه داشته اند و مردم را به سینما می کشانند. اما این مردم واقعا چه کسانی هستند؟ این مردم در چه رنج سنی قرار دارند؟ شاید خیلی از ما که البته، اتهام عقب افتاده بودن بهمان می زنند، یادمان نیاید آخرین فیلم طنزی که با خانواده به تماشای آن نشستیم چه فیلمی بود؟ یا اگر اسمش را یادمان بیاید قطعا خاطره خوشی از آن نداریم و یاد لحظه هایی می افتادیم که با عنوان کردن فلان کلمه یا فلان حرکت، چقدر دلمان می خواست مقابل پدر و مادرمان، یا فرزندمان نباشیم. یا مدام در هول و تکان این بودیم که اگر فرزندمان معنی این ارجاع برون متنی را نداند و از ما بپرسد باید چه پاسخی بدهیم؟

بله؛ حقیقت این است که حفظ کانون صمیمی و سالم خانواده دیگر با تماشای فیلم سینمایی چه در سینما چه در منزل محقق نمی شود و تعداد انگشت شماری از فیلم های ساخته شده در سال هستند که می توان با خیال راحت در کنار خانواده آن را دید و اتفاقا، سینمای مورد بحث ما یعنی سینمای کمدی در عین سهم بالایش از گیشه ، سهم بسیار بسیار کمی از این فیلم های خانوادگی دارد.

شاید بشود سینما نرفت ، اما می شود تلویزیون هم ندید؟

همان طور که گفتیم خانواده هایی که حرمت و ارزش روابط بین افراد در درون خانواده برایشان مهم بود کم کم فهمیدند که باید کمتر به سینما رفتن فکر کنند و تفریحات فرهنگی دیگری را جایگزین آن کنند ، البته آنها خیلی زود فهمیدند این تفریحات فرهنگی باید چیزی غیر از شبه تئاترهای طنز و جنگ های شادی سیار در سالن های آمفی تئاتر مختلف در سطح شهر باشد زیرا وضعیت سلامت و کنترل اخلاقی آن جنگ ها به مراتب بدتر از سینما است و انگار چون نسخه ضبط شده ای ندارد ، شورای پروانه و ساخت و بازبینی و اکرانی هم ندارد و کلا با چاشنی موزیک زنده و حرکات موزون اجازه دارند هر حرفی با هر گروه از کلماتی که دلشان می خواهد بیان کنند و هیچ حرمتی برای رنج سنی مخاطبی که روی صندلی به تماشایشان نشسته و رابطه بین افرادی که مخاطبانشان را تشکیل می دهند، قائل نیستند.

آخرین دستاویز مردم رسانه ملی بود، سریال ها و جنگ های طنز تلویزیون که ساعت ها سرگرمشان می کرد و با خیال راحت در کنار اعضای خانواده پای آن می نشستند. این طنازی و فرهنگ خنده و خنداندن با خلاقیت رامبد جوان و گروه «خندوانه» داشت همه خواسته های مردم از یک برنامه شاد تلویزیونی را برآورده می کرد و برای اولین بار اتفاقی را رقم زد که در تلویزیون بعد از انقلاب واقعا سابقه نداشت. همه اقشار مردم در همه رنج های سنی کم کم به گروه مخاطبان این برنامه که انصافا با فرم و ایده های بکر و خلاقانه آغاز شد و درخشان ادامه داد ، پیوستند. «خنداونه» از دو فصل گذشته مسابقه های جالبی طراحی کرد که ابتدا سلبریتی ها و سپس مردم را به شیوه های معمول چنین برنامه هایی در سراسر دنیا طی روند اجرای برنامه با خود همراه کرد و با مشارکت خود مردم از مردم خنده گرفت. مسابقه هایی که از لباهنگ و ادابازی و خانواده شاد شروع شد و با «خنداننده شو» به اوج رسید.

طمع خنده گرفتن بیشتر، همه چیز را خراب کرد

«خنداننده شو» خوب شروع شد، عالی پیش رفت، هر روز آکادمیک تر و استاندارتر شد، فرهنگ شوخی را رواج داد، ظرفیت ها را بالاتر برد، برای معدود شرکت کننده هایش فرصت شغلی ایجاد کرد و غیره و غیره تا آنجا که طمع خنده گرفتن بیشتر از مردم همه چیز را خراب کرد. مردمی که به این برنامه اعتماد کرده بودند و به عنوان آخرین امیدهایشان برای دور هم بودن خانواده، پایش می نشستند و بی دغدغه لذت می بردند.

همین که مدل چنین اجراهایی برای مردم تازگی داشت، اینکه چنین برنامه هایی خانم ها را وارد عرصه اجرای طنز کرده بود، اینکه برنامه به سبک نمونه های بین المللی اش ضبط و تدوین و پخش می شد همگی کافی بود تا مردم ساعاتی شاد و سالم داشته باشند اما به ناگاه طمعی که از آن حرف زدیم گریبان سیاست گذاران برنامه را گرفت. سختی های نوشتن و اجرای یک متن سالم و بی حاشیه و سوءاستفاده از موج سواری مردم باعث شد تا متن ها و حرکات بدن و روال کلی برنامه به سمتی برود که نباید می رفت و حالا این آخرین دستاویز خانواده ها هم تبدیل شد به دو ساعت خوانش ریتمیک جک های فضای مجازی، جک هایی با از بین بردن حرمت خانواده، تبلیغ برای ریختن قبح رابطه بین دختر و پسر بدون هیچ پشتوانه و برنامه ای برای آینده، ارجاعات برون متنی غالبا جنسی، به کارگیری زبان بدن در نمایش المان های غربی خارج از ادب و عرف ما (مانند لایک) و…

که البته «خنداننده شو» اگر بخواهد استندآپ های غیر تلویزیونی را سرمشق خود قرار دهد و به سبک آنها به همان میزان خنده از مردم بگیرد حالا حالاها برای افزایش وقاحت و درجه حرارت شوخی های به اصطلاح بالای ۱۸ سال جای دارد. متین نصیری و ابوطالب حسینی حالا حالاها راه دارند تا به حامد آهنگی یا گروه تانیش برسند که با اوج شوخی های غیر متعارفشان در پردیس کوروش هرشب میلیون ها درآمد و ساعت ها خنده بی وقفه از مردم می گیرند.  خنده هایی که واقعا جا دارد از خودمان بپرسیم به چه قیمت؟! با شوخی هایی که اینقدر خارج از عرف و فرهنگ ماست که همین حامد آهنگی میلیونی در همین برنامه «خندوانه» که بازترین و راحت ترین برنامه طنز تلویزیونی است نتوانست از مردم خنده بگیرد و به راحتی فراموش شد.

خنده یا خانواده

در سال های گذشته هر چقدر سینما و تلویزیون ما در گریه گرفتن از خانواده ها موفق بوده و عملکرد قابل ارائه ای داشته در خنداندن یک خانواده در کنار هم شکست خورده است . همه ما خانوادگی با «شیار ۱۴۳» گریستیم، خانوادگی و نگران در انتظار پایان « ابد و یک روز» نشستیم ، خانوادگی و اشکبار آرزوی آزادی پدر خانواده «دهلیز» را کردیم، خانوادگی با «فیلم ها و سریال ها» گریستیم. اما کی بود آخرین باری که همه باهم فیلم کمدی سالم و تمیز دیدیم…

بله سال هاست سینمای طنز شده «۵۰کیلو آلبالو» ، «پا تو کفش من نکن» ، «آس و پاس» ، «من و شارمین» و…  ، تئاتر طنز شده «فیسپوک» ، «ازدواج اینستاجرامی»، «خواستگار بابام» ، «باجناق های کله پوک»،«میخوام بیام زنم شی» و … سینمای خانگی شانه تخم مرغی طنز شده «ازدواج در وقت اضافه» ، «گدایان تهران» ، «مردها فرشته نیستند» ، «شیر یا خط» ، «رجب آرتیست می شود» و… برنامه های طنز تلویزیونی هم شده مسابقه «خنداننده شو» که شوخی هایش به جایی رسیده پای بعضی از آنها حتی تنها مربی خانم این مسابقه (پانته آ بهرام) مجبور می شود سرش را پایین بیندازد و آرام بخندد.

آخرین راه

و آخرین چیزی که به ذهنمان می رسد این است که تا اطلاع ثانوی خانوادگی به سینما نرویم ، خانوادگی DVD فیلم طنز نخریم و این عضو آسیب رسان را در منزل نگه نداریم، خانوادگی تلویزیون نبینیم و همین که این الفاظ چه در ظاهر و چه در باطن رکیک و زننده، هنوز پایش را به کتاب های درسی بچه ها باز نکرده خدا را شاکر باشیم و فعلا تا تغییر رویه و روحیه حاکم بر رسانه های نمایشی، از این ورطه رخت خویش را بیرون بکشیم و پی کار خودمان برویم.

نوشته سینمای کمدی؛ دوراهی سخت خنده یا خانواده اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.