ادبیات فارسی با قدمتی هزاران ساله و سرمایه‌های عظیم حماسی، غنایی و عرفانی، همواره منبع الهام‌بخش برای هنرهای تصویری بوده است. از شاهنامه فردوسی و مولانا تا آثار نیما یوشیج و… این گنجینه بی‌نظیر، خمیرمایه اصلی روایت‌های سینمایی را در ایران شکل داده و در سطح جهانی نیز موردتوجه قرار گرفته است.

تأثیر ادبیات بر سینمای جهان

در تاریخ سینمای جهان، ادبیات همواره مهم‌ترین منبع برای فیلمنامه‌ها بوده است. از آثار شکسپیر که صدها بار اقتباس شده مانند «هملت»، «رومئو و ژولیت» و… تا رمان‌های کلاسیک قرن نوزدهم مانند «بینوایان» ویکتور هوگو و «جنگ و صلح» تولستوی، سینما همواره برای دستیابی به عمق روایی و شخصیت‌پردازی غنی به ادبیات پناه برده است. در سینمای روسیه نیز آثار داستایفسکی و تولستوی الهام‌بخش فیلم‌سازانی چون آندری تارکوفسکی بوده و در سینمای ایتالیا نیز لئوپاردی و دانته، پایه‌های تفکر بصری فیلم‌سازانی مانند پیر پائولو پازولینی را شکل داده و همچنین در سینمای آمریکا نیز ادبیات کلاسیک آمریکایی از فیتزجرالد («گتسبی بزرگ») تا همینگوی («پیرمرد و دریا») بارها دستمایه ساخت فیلم‌های ماندگار شده است.

برخی از مطرح‌ترین اقتباس‌هایی که در سینمای جهان اتفاق افتاده عبارت است از  سه‌گانه «ارباب حلقه‌ها» (The Lord of the Rings) برگرفته از کتابی اثر جی. آر. آر. تالکین که این سه‌گانه برنده ۱۷ جایزه اسکار شد. یکی دیگر از نمونه‌های بی‌نظیر آن «پدرخوانده» (The Godfather) براساس کتابی اثر ماریو پوزو و با کارگردانی فرانسیس فورد کاپولا است. «هری پاتر» (Harry Potter) برگرفته از کتاب جی. کی. رولینگ، «بربادرفته» (Gone with the Wind) براساس کتابی از مارگارت میچل، «رستگاری در شاوشنک» (The Shawshank Redemption) برگرفته از رمان کوتاه «ریتا هیورث و نجات از شاوشنک»، «بازی تاج‌وتخت» (Game of Thrones) براساس مجموعه رمان «ترانه یخ و آتش» اثر جورج آر. آر. مارتین نیز از نمونه‌های شاخص این دسته به حساب می‌آیند.

سینمای ایران؛ تداوم سنت ادبی در قاب تصویر

شاهنامه و سینمای حماسی؛ شاهنامه فردوسی به عنوان سند هویت ملی ایران، همواره منبع الهام فیلم‌سازان ایرانی بوده است. اگرچه در سینمای پیش از انقلاب آثاری با مضامین حماسی ساخته می‌شد، اما در سال‌های اخیر نیز تولید تئاتر، سریال‌ها و فیلم‌هایی با اقتباس از داستان‌های شاهنامه (مانند رستم و سهراب، سیاوش) در دستور کار قرار گرفته است.

بوف کور و سینمای روشنفکری؛ رمان «بوف کور» نوشته صادق هدایت به عنوان یکی از مهم‌ترین آثار ادبیات مدرن ایران، نقشی تعیین‌کننده در شکل‌گیری فضای سورئال و کابوس‌وار در سینمای ایران داشته است. فضای رویاگونه، تنهایی و بن‌بست وجودی در این اثر، به وضوح در فیلم‌های موج نوی ایران (اواخر دهه ۴۰ و اوایل دهه ۵۰ شمسی) دیده می‌شود و تا امروز نیز فیلم‌سازان متأخر از آن تأثیر پذیرفته‌اند.

شاعران معاصر؛ شعر نیما یوشیج، شاملو، فروغ فرخزاد و سهراب سپهری با نگاه نمادین و طبیعت‌گرای خود، فضاسازی و کندوکاو در لحظات روزمره را به سینمای ایران تزریق کرده‌اند. بسیاری از فیلم‌سازان شاخص دهه‌های ۶۰ و ۷۰ (مانند عباس کیارستمی و بهرام بیضایی) وامدار این نگاه شاعرانه به زندگی روزمره و طبیعت هستند.

ادبیات و هویت ملی در تلویزیون و سینمای ایران

تلویزیون نیز سابقه طولانی در بهره‌گیری از ادبیات کلاسیک و معاصر دارد: سریال‌های تاریخی-ادبی: «امیرکبیر»، «هزاردستان»، «سربداران».

از طرف دیگر اقتباس ادبی در سینمای ایران نیز سابقه‌ای طولانی دارد و به دهه‌های ابتدایی شکل‌گیری سینمای حرفه‌ای ایران بازمی‌گردد. فیلم «گاو» ساخته داریوش مهرجویی در سال ۱۳۴۸ که از داستان «عزاداران بیل» غلامحسین ساعدی اقتباس شده بود، نقطه عطفی در این زمینه محسوب می‌شود.

ازجمله مهم‌ترین فیلم‌های ایرانی که در این فهرست قرار می‌گیرند می‌توان به «گاو» (داریوش مهرجویی، ۱۳۴۸)، «شازده احتجاب» (بهمن فرمان‌آرا، ۱۳۵۳)، «گاوخونی» (بهروز افخمی، ۱۳۸۱)، «شب‌های روشن» (فرزاد مؤتمن، ۱۳۸۱)، «تنگسیر» (امیر نادری، ۱۳۵۲)، «داش آکل» (مسعود کیمیایی، ۱۳۵۰)، «مهمان مامان» (داریوش مهرجویی، ۱۳۸۲)، «آرامش در حضور دیگران» (ناصر تقوایی، ۱۳۵۱)، «درخت گلابی» (داریوش مهرجویی، ۱۳۷۶)، «خواهران غریب» (کیومرث پوراحمد ۱۳۷۴)، «فروشنده» (اصغر فرهادی ۱۳۹۴)، «اینجا بدون من» (بهرام توکلی ۱۳۸۹)، «بی همه چیز» (محسن قرایی ۱۳۹۹)، «باغ کیانوش» (رضا کشاورز حداد ۱۴۰۲)، «آپاراتچی» (قربانعلی طاهرفر ۱۴۰۲)، «چشم‌هایش» (بهمن فرمان‌آرا، ۱۴۰۴) و… اشاره کرد.

نسبت ادبیات و سینما در ایران، نسبت عاشق و معشوق است. این پیوند عمیق به قدری ریشه‌دار است که می‌توان ادعا کرد سینمای ایران بدون پشتوانه ادبیات فارسی، سینما نبود.

نوشته ادبیات چگونه به سینما و تلویزیون جان تازه بخشید/ پیوند ناگسستنی کلمه با تصویر اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

علاقمندان به سینمای داریوش مهرجویی کارگردان فقید سینما در بخش نمایش پشت صحنه فیلم «گاو»، تصاویری بیشتر از آنچه که در گذشته نمایش داده شده است در پرده سالن فردوس موزه سینما خواهند دید.

بخشی از این تصاویر مربوط به زمانی است که بازیگران فیلم «گاو» با لباس‌های خودشان و در محل روستای لوکیشن فیلم جلوی دوربین قرار می‌گیرند و با هدایت کارگردان برای صحنه‌های مختلف فیلم به طور آزمایشی بازی می‌کنند. بخشی از صحنه‌های آزمایشی در حیاط اداره فرهنگ و هنر آن دوران که محل فعلی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است، فیلمبرداری شده است و جالب اینکه در این نماها، بازیگران لباس صحنه و یا همان لباس روستایی‌ها را بر تن دارند.

بخشی از این تصاویر مربوط به بازیگرانی است که در این فیلم به ایفای نقش پرداخته‌اند اما در حال حاضر متاسفانه در قید حیات نیستند مثل جمشید مشایخی، عزت الله انتظامی و جعفر والی که تست بازیگری آنها را در این فیلم‌ها می‌بینیم. همچنین تصاویری وجود دارد از بازیگرانی که خوشبختانه هنوز در بین ما هستند و در سینمای ایران فعالیت می‌کنند، مثل علی نصیریان.

همچنین با ملاحظه این نماهای آزمایشی مشخص می‌شود که ابتدا قرار بود زنده یاد جعفر والی نقش دیوانه روستا را بازی کند اما در فیلم نهایی این نقش به عزت الله رمضانی‌فر داده شده و جعفر والی نقش کدخدا را بازی کرده است.

این تصاویر اگرچه همچون سایر راش‌ها و تصاویر اضافی دیگر فیلم های سینمایی قدیمی بی صدا هستند و حداکثر زمان آنها نیز ۳۰ دقیقه است اما با توجه به اینکه تصاویر زیادی از پشت صحنه فیلم‌های قبل از انقلاب و به ویژه نماهایی از تست بازیگری  افراد وجود ندارد، ارزش زیادی داشته و بسیار دیدنی هستند.

گفتنی است فیلم سینمایی «گاو» برنده جایزه فیبرشی از جشنواره ونیز، جایزه بخش نگاه نو جشنواره برلین، جایزه بهترین فیلم از جشنواره لاروشل فرانسه را بدست آورده است.

در این نمایش ویژه که روز سه شنبه دوم آبان ماه ساعت ۱۵ در سالن فردوس موزه سینما است، بعد از نمایش فیلم و پشت صحنه آن احمد طالبی نژاد نویسنده، منتقد سینما و فیلمساز درباره سینمای داریوش مهرجویی و مشخصا فیلم «گاو» به عنوان یکی از بهترین فیلم‌های تاریخ سینمای ایران صحبت خواهند کرد.

«گاو»، «اجاره نشین‌ها»، «هامون»، «بانو»، «پری»، «لیلا»، «مهمان مامان»، «نارنجی پوش»، «سنتوری»، «اشباح» و «لامینور» از جمله آثار درخشانی هستند که در کارنامه زنده‌یاد داریوش مهرجویی به یادگار باقی مانده است.

زنده‌‌یاد داریوش مهرجویی ۶ دهه از ۸ دهه عمر خود را به فیلمسازی و سینما اختصاص داد.

نوشته نمایش فیلمی مرمت شده از داریوش مهرجویی در موزه سینما اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

نوشته روایت داریوش مهرجویی از تولید «گاو» در دوره پهلوی اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

مشایخی ادامه داد: من فیلمنامه را خواندم و دیدم نقش مشهدی عباس که به من پیشنهاد شده، نقش کمرنگی است. به اداره تئاتر رفتم، آقای مهرجویی را دیدم و گفتم: «این نقش کمرنگ است.» گفت: «من این نقش را مخصوصا به تو دادم که تو به آن رنگ بدهی.» به هر تقدیر من قبول کردم و این همکاری اتفاق افتاد.

این بازیگر گفت: اغلب نقش های فیلم «گاو» را بازیگرانی بازی کردند که سابقه طولانی در تئاتر داشتند. این یک ویژگی بسیار مهم برای «گاو» محسوب می‌شد. شادروان ساعدی فیلمنامه ای متفاوت، زیبا و برجسته‌ نوشته بود و همه گروه صددرصد توان خود را برای این فیلم به کار بردند.

او با یادآوری خاطره‌ای از حضورش در «گاو» گفت: ما در این فیلم نقش افراد روستایی را بازی می‌کردیم، باید صورت‌هایمان آفتاب‌سوخته می‌بود. به همین دلیل گفتند بهتر است کنار دریا برویم تا آنجا نور آفتاب صورت‌ها را بسوزاند. بازیگرها چند روز کنار دریا آفتاب سوخته شدند، تا گریم روی صورتشان بنشیند و کاراکترهایی شوند که از دل فیلمنامه آمده بود و لباس واقعیت به تن داشت.

سی و چهارمین جشنواره جهانی فیلم فجر از اول تا ششم اردیبهشت ماه ۹۵ به دبیری رضا میرکریمی در پردیس سینمایی چارسو برگزار می شود. برای اطلاع از اخبار جشنواره به سایت آن به نشانی www.fajriff.com مراجعه کنید.

نوشته نقشی کوتاه در فیلمی ماندگار/ خاطره جمشید مشایخی از بازی در فیلم «گاو» اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

سوره سینما- فیلم «گاو» که با مشارکت و همکاری سازمان سینمایی، فیلمخانه ملی ایران و لابراتوار پیشگامان سینمای آریا بازساری فیلم و تصحیح رنگ ونور شده است با حضور داریوش مهرجویی، گروه بازیگران و جمعی از اهالی سینما، ساعت ۱۶ جمعه ۳۰ خردادماه در فرهنگسرای نیاوران به نمایش در می‌آید. نخستین نمایش نسخه مرمت شده و دیجیتال فیلم «گاو» در سینما رفله پاریس صورت گرفته است.

عزت الله انتظامی، علی نصیریان، جعفر والی، جمشید مشایخی، مرحوم فیروز بهجت‌محمدی، عزت‌الله رمضانی‌فر، خسرو شجاع‌زاده، مرحوم مهین شهابی و مرحوم عصمت صفوی بازیگران این فیلم ستایش شده تاریخ سینمای ایران هستند.

نوشته نمایش نسخه دیجیتالی «گاو» در نیاوران اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.