موسی حقانی در مقدمه صحبت‌های خود، درباره عقاید و آرا میرزا‌ آقاخان گفت: میرزا‌آقاخان در خانواده‌ای متولد شد که اهل صوفی‌گری‌ بودند. به همین دلیل او به وحدت وجود اعتقاد داشت. مهم‌ترین اساتید او ملاجعفر ته باغ للعی و سید جواد شیرازی است که هر دو اهل بابیه هستند و به همین دلیل بر بابی شدن او بسیار موثر هستند. کرمان و اصفهان دو کانون مهم بابی‌ها و ازلی‌ها است و میرزا‌ آقاخان در هر دو جا حضور داشته است. او در اصفهان با خانواده دولت آبادی که به نوعی رهبر ازلی‌ها به حساب می‌آید، رفت و آمد دارد. علی محمد دولت‌آبادی می‌گوید که وقتی میرزا‌اقاخان به این‌جا آمد، در حیات روحی جمعی موثر واقع شد. جالب است بدانید که بعضی از منابع اشتباه می‌کنند و از میرزاآقاخان به عنوان یک شهید و مبارز مسلمان نام می‌برند در حالی که به گفته بسیاری از اطرافیان او، ایشان تا آخرین لحظه بابی مانده است. این شخصیت، بر روی عقاید شیخ احمد احسائی و سید کاظم رشتی بسیار حساس است.

وی ادامه داد: در مورد بابی‌ها باید بگویم که بسیار پنهان‌کار بوده‌اند و شاید به همین دلیل است که حتی اکنون نیز بر روی بابی بودن یک نفر شک وجود دارد. اکنون کار به جایی رسیده است که باید اثبات کنیم فردی مانند دولت‌آبادی اهل فرقه بابیه بوده است. دقت کنید که بسیاری از بابی‌ها در روزنامه اختر متمرکز می‌شوند و کار می‌کنند. چاپخانه اختر، تاسیس مدارس ایرانیان و … از جمله محافل تجمعی بابی‌ها و ازلی‌ها بوده است. آنان فعالیت بسیار گسترده‌ای در استانبول داشتند به گونه‌ای که آن را تبدیل به محفلی برای این افراد کرده بودند. افراد بسیار زیادی در اختر مطلب می‌نوشتند. متاسفانه بسیاری از مطالبی که آنان می‌نوشتند، در پوشش دین و اسلام قرار می‌گرفت، به نجف می‌رفت و ذهن علمای نجف را هم نسبت به ایران، قاجار و علمای کشور آلوده می‌کرد.

موسی حقانی به نگاه بابی‌ها نسبت به دیگر ادیان اشاره کرد و گفت: کتاب هشت بهشت، شریعت «بیان» را تعریف می‌کند. در این کتاب، شمولیت باب بر تمام مذاهب را ذکر می‌کند و می‌گوید که این دین، آیینی است که تمام آیین‌های دیگر را شامل می‌شود. اولین ویژگی آیین باب این است که با تمام شرایط هماهنگ است و ساده و کلی است. آنان اسلام و دیگر ادیان را محصول شرایط جغرافیایی می‌دانند و اعتقاد دارند که این ادیان فقط به دلیل جغرافیایی در یک منطقه به وجود آمده‌اند و به همین دلیل نمی‌توانند شمولیت داشته باشند. در مقابل، آیین باب را آیینی کلی می‌دانند که بر همه ادیان شمولیت دارد. برای اثبات ادعای خود مثال بسیار جالبی می‌زنند. می‌گویند آن که بت‌پرست بوده است، به دلیل شرایط اجتماعی‌شان بوده است، آن کس که ستاره‌پرست و خورشید پرست است، به این دلیل است که در بین آنان خورشید و ستاره از اهمیت بسیاری برخوردار است. علاوه بر این، دین حضرت موسی را برای اقوامی مناسب می‌داند که دچار تشتت شده‌اند.

این کارشناس و تاریخ‌نگار معاصر بیان داشت: جالب است که در مورد قوانین کنفسیوس می‌گوید که اگر به قوانین این دین بنگرید می‌بینید که مناسب برای قومی متمدن است که در هرج و مرج، تحت اسارت و ظلم باشند. حتی راجع به اسلام نیز می‌گوید که این دین متناسب با اعراب و مناسب جغرافیای آنان است و با همین توجیه، موضوع حجاب را نیز می‌بندد. ویژگی سوم بابی‌گری، اقامه عدل است و ویژگی چهارم آن شروع از نقطه مبادی و اصلاح علل ذاتیه است. آنان اعتقاد دارند که ما باید ریشه مسائل را بشناسیم و آن را خشک کنیم. برای مثال در مورد مساله زنا، اعتقاد دارند که باید برویم ریشه مسئله را پیدا کنیم و آن را حل کنیم. بابی‌ها ادعا می‌کنند که آموزه‌های این دین، مشتمل بر آموزه‌های همه ادیان است. آنان حج را زیارت بیت باب در شیراز و طواف گرد آن می‌داند.

نوشته ششمین نشست‌ «بررسی نقش روشنفکران در نهضت مشروطه و پس از آن» برگزار شد/ مخفی‌کاری بابی‌گرایی کار را برای شناخت پیرامون آن سخت کرده است اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

موسی حقانی در ابتدای صحبت‌های خود گفت: اگرچه آخوندزاده و همراهانش به صورت مستقیم در مشروطه حضور نداشتند و یا فقط افکار ملکم‌خان در ایجاد مشروطه نقش داشت، کسانی نظیر بابی‌ها (ازلی‌ها) و میرزاآقاخان کرمانی به صورت مستقیم در مشروطه درگیر بودند. در این جلسه وارد بررسی شخصیت‌هایی می‌شویم که به صورت مستقیم در مشروطه نقش داشتند. این موضوع بسیار مهم است و کمتر نیز به آن پرداخته شده است. البته در جاهایی که به این موضوع پرداخته شده است، این‌گونه عنوان می کنند که بابی‌ بودن و شرکت بابی‌ها در انقلاب مشروطیت اتهامی است که به نواندیشان و نوگرایان در آن عصر زده می‌شود و هر کسی که تفکر نویی را ارائه می‌کرد، برچسب بابی‌گری به او می‌خورد و با این حربه می‌خواستند او را از میدان به در کنند و راه هر نوآوری را ببندند. متاسفانه این حرف یک دیدگاه کلی در این عرصه است که رواج آن به حدی است که دامن مسئولین فرهنگی و بعضی از چهره‌ها را می‌گیرد. البته خود من موافق هستم که باید احتیاط کنیم و هر کسی را به صرف این که دیدگاه دیگری دارد، با چوب بابی‌بودن و بهایی بودن نرانیم. جالب این‌جا است که اغلب کسانی که در آن دوره این اتهام بهشان وارد شد، خیلی هم بی‌ربط نبوده است. البته ممکن است که در مواردی جزئی اشتباهی صورت گرفته باشد اما در اغلب موارد این ایراد وارد است و به نوعی یک هم‌بستگی با این جریانات داشتند.

وی به شناخت روشنفکری دینی در ایران اشاره کرد و گفت: به نظرم برای شناخت روشنفکری دینی در ایران باید در مرحله اول میرزاآقاخان کرمانی را بشناسیم و از این نظر شناخت دیدگاه‌ها و آرای او بسیار کمک‌کننده است. بعضی جاها عینا همان حرف‌هایی که میرزا‌آقاخان زده است، توسط روشنفکران دینی تکرار می‌شود. دقت کنید که نتیجه تمام صحبت‌های آنان نفی شریعت، ارائه یک الگو و نمونه حداقلی از دین، نفی روحانیت شیعه و … است. می‌خواهم راجع به بابیه یک توضیحات کوچکی بدهم. در ایران دوره قاجار، شیخیه که گرایشی از اخباریه بوده است، در بخش‌هایی از ایران و به ویژه تبریز و کرمان فعال می‌شود. شیخیه دو چهره محوری دارد که یکی شیخ احمد احسایی است و دیگری شیخ کاظم رشتی است. در آرای آقای احسایی نوع غلو نسبت به جایگاه ائمه دیده می‌شود و ادعاهایی هم دارند. آنان ادعا می‌کنند که توانستند مشکلات شیعه و اسلام را در ۳ زمینه حل کنند. یکی در خصوص معاد جسمانی است، دیگری در خصوص معراج جسمانی است و دیگری در مورد حیات جسمانی حضرت حجت است. مشکل اول را این گونه حل می‌کنند و می‌گویند که ما معاد جسمانی نداریم و معاد با جسم برزخی صورت می‌گیرد. مشکل دوم را این‌گونه حل کردند که پیامبر هم با جسم عنصری خود به معراج نرفته است بلکه با جسم مثالی‌اش به معراج رفته است و در نهایت در مورد امام زمان نیز می‌گویند که ایشان حیات مثالی دارد. بدین معنی که ایشان حیات جسمانی ندارد و در عالم مثال زندگی می‌کنند. شیخ احمد احسایی معتقد است که عالم بر چهار رکن توحید، نبوت، امامت و رکن رابع استوار است. منظورشان از رکن رابع انسان کامل است که در آن مقطع، خودشان مدعی این جایگاه بودند. سید کاظم رشتی به مقوله ظهور بسیار تاکید می‌کند گویی که عن‌قریب است که ظهور شکل بگیرد. در مقابل حمله شدیدی به تقلید، علما و مراجع و متجهدین دارد به نوعی که نقد او فراتر از یک نقد ساده است و به اهانت می‌رسد. این صحبت‌ها فضای بسیار تندی را در آن مقطع به وجود می‌آورد و به نظر می‌رسد که استعمار هم به خوبی آن تفاوت‌ها و ادعاها را رصد می‌کرده است.

موسی حقانی به نحوه شکل‌گیری فرقه بابیه در ایران اشاره کرد و گفت: فردی به نام علی محمد شیرازی در زمره شاگردان سید کاظم رشتی بود. کاظم رشتی به نوعی در مورد این شخص صحبت می‌کرد که گویی او باب ارتباط با امام زمان در عالم مثال است. البته وقتی که او مرد، ۱۶-۱۷ نفر از شاگردانش ادعای باب بودن کردند. مشهور است که روس‌ها این جریان را به راه انداختند اما قضایا پیچیده‌تر از این روایت است. خود باب عبارتی دارد که به ما کمک می‌کند که بتوانیم منشا این جریان را بشناسیم. باب می‌گوید که زمانی که در بوشهر بودم با علمای بنی‌اسرائیل مشهور بودم. حال سوال پیش می‌آید که آقای علی محمد شیرازی در بوشهر چه می‌کرده است؟ دایی‌های او تجارت‌خانه داشتند و تجارت تریاک داشتند. البته در آن زمان، تریاک جز صادرات‌های عمده ایران بود و خیلی‌ها درگیر این ماجرا بودند. ظاهرا آقای شیرازی نیز در آن تجارت خانه کار می‌کرده است و با یهودیان بغدادی تجارت داشتند. پس به نظر می‌رسد که آقای باب با یهودیان در ارتباط بوده است و آنان به خوبی ظرفیت‌های ایران را صد می‌کردند. آنان می‌دانستند که می‌توانند با این تفکر، روحانیت شیعه را دچار چالش کنند و زمینه را برای نفوذ بیش‌تر فراهم کنند. دقت کنید که بنای انگلیسی‌ها از همان ابتدا این بود که ایران را تجزیه کنند و از این طریق آن را به نابودی برسانند. به طور طبیعی از جنگ داخلی و خارجی استفاده کردند و از هیچ چیزی غفلت نداشتند. بنابراین کسی که می‌گوید من با علمای بنی‌اسرائیل محشور بودم و تجارت تریاک با یهودی‌ها داشتم، طبعا در میان مدعیان بابیت کارش می‌گیرد.

او بیان داشت: حال یک سوال به وجود می‌آید و آن هم این است که آنان با این ادعا می‌خواهند چه‌کار کنند؟ اگر دقت کنید می‌بینید که اولین ادعای آنان وجود باب و فردی است که با امام زمان در عالم مثال ارتباط دارد و می‌تواند حرف و حکم را از امام معصوم بگیرد و به مردم منتقل بکند. با طرح این مساله، آنان مرجعیت شیعه و مشروعیت آن را هدف گرفتند. اگر مطمئن بشوید که یک نفر هست که با امام زمان ارتباط دارد و در مقابل مرجع تقلیدی هست که براساس استنباط خود از منابع، حکم صادر می‌کند، خب طبیعی است که طرف، فرد اولی را می‌پذیرد و به سمت کسی می‌رود که مطمئن باشم و بتوانم حکم درست را بگیرم. بنابراین آنان بر روی میراث شیخ احمئ احسایی و سید کاظم رشتی بحث باب بودن را به صورت گسترده مطرح کردند. بنابراین دیگر کسی به سمت فلان مرجع نمی‌رود. در گام اول آنان مرجعیت شیعه را می‌زنند و در گام بعدی به سراغ مابقی موارد می‌روند. حال جالب است که وقتی کار به این‌جا می‌رسد، شیخیه بسیار نگران می‌شود و به نقد باب و ادعاهای او می‌پردازد.

نوشته پنجمین نشست‌ «بررسی نقش روشنفکران در نهضت مشروطه و پس از آن» برگزار شد/ تاریخچه شکل‌گیری بابیه در ایران و ارتباط آن با یهودیت اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

موسی حقانی در ابتدای صحبت‌های خود ضمن اشاره به مباحث مطرح شده در جلسات قبل گفت: در جلسات گذشته راجع به دو چهره معروف جریان روشنفکری یعنی ملکم‌خان و آقای آخوندزاده صحبت کردیم. در این جلسه مباحث تکمیلی پیرامون آخوندزاده را بیان کرده و به معرفی میرزا رضا کرمانی می‌پردازیم. در خصوص آخوندزاده و میرزا رضا کرمانی باید تکلیف چند موضوع را مشخص کنیم و سپس به بیان عقاید آنان بپردازیم. اول از همه باید تکلیف خود را با غرب مشخص کنیم. دوم این که باید تحلیل روشنی از حکم‌رانی به ویژه در دوران قاجار داشته باشیم و در نهایت باید آشنایی عمیقی با اسلام و تاریخ اسلام در ایران داشته باشیم. اگر هر یک از این موضوعات کاملا برای ما روشن نشده باشد، دچار اغتشاشات فکری خواهیم شد.

وی ادامه داد: دقت کنید که روشنفکران، حکومت قاجار را حکومت مناسبی نمی‌دیدند و در مقابل، حکومت روحانیت را نیز قبول نداشتند. چیزی که مدنظر آنان بود، مدل دیکتاتوری منور و حکومت‌های اقتدارگرایی بود که نمونه آن در آلمان و روسیه وجود داشت. آنان به دنبال پیشرفت‌هایی که در غرب وجود داشت، بودند و فکر می‌کردند که اگر مدل‌های آلمانی و روسی را در ایران پیاده کنند، پیشرفت حاصل می‌شود. هم‌چنین آنان اسلام را مانع تحقق اهداف خود و فعالیت‌هایشان می‌دانستند و اعتقاد داشتند که دین اسلام مانعی در برابر تغییر تمدن و حرکت روبه‌جلو است. به همین جهت هم با حاکمیت قاجار و هم با روحانیت و اسلام مخالف بودند و هیچ نقطه روشنی در آن نمی‌دیدند. متاسفانه این نوع دیدگاه در بسیاری از افراد وجود دارد. خصوصا وقتی به میرزا رضا کرمانی می‌رسیم، این موضوع نمود بیش‌تری دارد. دقت داشته باشید که تنها بخشی از انتقادات روشنفکران وارد است و بخشی دیگر نادرست است این موضوع در حالی است که ما همیشه تمام انتقادات آنان را وارد می‌دانیم. علاوه بر این، معتقدیم که قاجارها همیشه در برابر آنان محکوم بودند. این نکات، در تحلیل اشتباه ما تاثیرگذار است. برای مثال، از آن‌ج که میرزا رضا کرمانی ناصرالدین شاه را کشته است و ما هم به واسطه سلطنت با ناصرالدین شاه مخالف هستیم، هر زمان که اسم میرزا رضا کرمانی می‌آید، از او تعریف و تمجید می‌کنیم. این اشتباهات در بسیاری از نوشته‌ها وجود دارد در حالی که ماجرا مفصل‌تر از این‌ها است و باید روشنگری نمود.

این کارشناس تاریخی به مکتوبات زمان قاجار اشاره کرد و گفت: کتاب «تاریخ امتیازات در ایران» کتابی بر علیه قاجاریه است. و رویکردی ضد آن دارد که شاید حتی دیدگاه آن به پهلوی نیز نزدیک باشد. در این کتاب و در همان صفحات اول، دست‌خطی از ناصرالدین شاه گذاشته است که بسیار قابل توجه است. وقتی این دست‌خط را می‌خوانیم متوجه می‌شویم که نوع دیدگاه او چگونه بوده است. او در این دست‌نوشته حرف‌های بسیار قابل تاملی را مطرح می‌کند که بیانگر اعتقادات حکومتی او است. ناصرالدین شاه در این دست‌نوشته ایراد می‌گیرد که چرا در اصلاحات جدی نیستید؟ تا حالا چندین کتاب قانون داده شده است و خوانده‌ایم اما هیچ کس توجهی نمی‌کند. در همین کتاب به مشکلات در ایران اشاره می‌کند و راهکارهای حل آن را از اندیشمندان کشور می‌خواهد. او می‌گوید که هیچ دولتی از بزرگ تا کوچک، حالت ما را ندارد. آیا ما یک دولت مستقل نیستیم که اختیار محوطه ممکلت خود را داشته باشیم؟ و … قصد من از خواندن این سند این بود که بگویم ناصرالدین شاه به دنبال اصلاحات بود و قصد داشت وضع را عوض کند. هم‌چنین در طرف مقابل، دوست داشت که به عنوان یک شاه قدرتمند، مطرح باشد و کشورش قدرتمند باشد. به نظرم او راه را اشتباه رفت. دلیل آن هم این بود که به کسانی نظیر ملکم‌خان اعتماد کرد و کار را به دست آنان سپرد. علاوه بر این، شرایطی بر ایران حاکم شد که او نمی‌توانست کاری بکند و در آن شرایط نقش نداشت. دقت کنید که وقوع چنین شرایطی در کشور به دلیل نفوذ گسترده کشورهای استعمارگر در ایران بود و از این جهت نیز دستش را می‌بست.

حقانی بیان داشت: آقای آخوندزاده ۳ کتاب مکتوب دارد که در آن‌ها حرف‌هایش را زده است و اعتقادات خود را بیان کرده است. هم‌چنین در کنار این ۳ مکتوبات، ملحقاتی وجود دارد که تاثیرگذار هستند. آخوندزاده نامه‌هایی را به افراد مختلف زده است که در آن مشکلات کشور و نظرات خود را بیان کرده است. گفته می‌شود که یکی از این نامه‌ها به مانکچی زده شده است که احتمالا در آن مسائلی از کشور را مطرح کرده است. او معتقد بود که کلیه ادیان بی‌معنی و افسانه است و حضور این ادیان و البته سلسله‌های پادشاهی مختلف، برای بشر هیچ فایده‌ای نداشته است. آخوندزاده سراغ شرایط فرهنگی کشور می‌رود و تلاش می‌کند تا چیزهای مختلف را به هم ربط بدهد. برای مثال می‌بیند که در ایران چاپ‌خانه نداریم و نبود این امکانات را به اسلام ربط می‌دهد که خیلی معقولانه نیست. دقت داشته باشید که او در عقاید خود، انتقادات بسیار تند و جدی به احکام اسلام و احکام فردی مسلمانان دارد. سبک زندگی مسلمانان این‌گونه است و باید به آن احترام گذاشت. مگر احکام اسلام چه عیبی دارد و چه ربطی به این دارد که ما در ایران چاپ‌خانه نداریم؟ جالب است بدانید که آخوندزاده در حرف‌های خود اشاره می‌کند که ما باید راه‌اهن بسازیم. این صحبت او در حالی است که چند مدت قبل‌تر، ناصرالدین شاه هم به همین موضوع اشاره کرده است. بنابراین چه کسی باعث شد که در ایران راه‌آهن ساخته نشود؟ مطمئنا استعمارگران نگذاشتند که ایران راه‌آهن داشته باشد. در حقیقت او تمام انتقادات خود را نسبت به عدم پیشرفت کشور متوجه دولت، مردم و اسلام می‌کند و هیچ نقشی برای استعمار قائل نمی‌شود. او البته انتقادات دیگری نیز به اسلام دارد که از آن جمله می‌توان به توجه به سادات، چرایی مکه رفتن، دلیل پرداخت خمس و زکات، عزاداری برای امام حسین و … اشاره نمود.

نوشته چهارمین نشست‌ سوژه‌یابی در مستند با موضوع «بررسی نقش روشنفکران در نهضت مشروطه و پس از آن» برگزار شد اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

موسی فقیه حقانی در ادامه به تفاهمات نظری آخوندزاده و میرزا ملکم خان اشاره کرد و گفت: میرزاملکم‌خان و آخوندزاده در آموزه‌های دینی نگاه های یکسانی دارند فقط در روش ها با هم متفاوتند. در نگاه هایشان به غرب کماکان نگاه یکسان است هر دو معتقد به پروتستان اسلامی هستند هر دو به پان اسلامیست باور دارند.

این استاد دانشگاه درادامه با بیان اینکه بسیاری از مسائلی که امروز در حوزه روشنفکری با آن مواجه هستیم در مشروطه هم با آن مواجه بودیم اظهار داشت: آخوندزاده از جمله کسانی بود که در ایران حضور نداشت و این سبب شده بود تا به صورت آزادنه اظهار نظر کند و اسلام را نفی کند که بعضا از سوی جریان روشنفکری داخل نقدی به او می شد که چرا اسلام را انقدر به صراحت نفی می کنی که در ایران با واکنش جدی مواجه شوی که حتی آخوندزاده این حرف ها را بر نمی تابد و زیر بار نمی‌رود. امروز هم می توانید ببینید خارج نشین چطور با صراحت صحبت می کنند وقائلند که باید رودربایستی را کنار بگذاریم اما داخلی های که همسو و همفکرشان هستند کمی تحفظ دارند و همه منویات و دیدگاه‌های خودشان را مطرح نمی‌کنند.

فقیه حقانی گفت: هر آنچه از آرای آخوندزاده در تاریخ مشاهده می‌کنیم به نحوی همه دیدگاه ها تحت تاثیر تمدن غربی است چرا که فکر می کنند این گزینه برای ایران و کشورهای نظیر ایران  بهترین گزینه می باشد که می توانند از طریق آن هم نظام سیاسی را دچار تغییر کنندو هم نظام فرهنگی و اجتماعی کشور را تغییر دهند.

این مورخ در ادامه به زمان جوانی میرزا فتحعلی آخوندزاده در تفلیس گرجستان اشاره کرد وگفت: آخوندزاده در بیست و سه سالگی مترجم فرماندار وقت تفلیس گرجستان می شود و تحت لوای حکومت تزاری زندگی می‌کند و در همین اثتا با تئاتر و نمایشنامه نویسی و نقد ادبی آشنا می شود و در این زمینه هنری تبحر پیدا می کند تا جایی که تبدیل به نویسنده چندین نمایشنامه می شود و همه او را به نقد ادبی و هجو در نوشتارش می شناسند.

فقیه حقانی در ادامه به بررسی برخی از آثار آخوند زاده پرداخت و گفت: نمایش‌نامه تمثیلات به انتقاد از اخلاق وعادات‌مردم قفقاز و آذربایجان می‌پردازد و مرثیه شرق او نیز در رثای مرگ پوشکین بوده است .

وی ادامه داد: آخوندزاده رساله معروفی به نامه رساله قریتاکا یا کریتاکا دارد که همان رساله نقد او به حساب می‌آید که در آن به نقد ادبی ، نقد ایدئولوژی و نقد اجتماعی اشاره می کند. از دیگر آثار آخوندزاده می توان به رساله مکتوبات کمال الدوله اشاره کرد.

موسی فقیه‌حقانی درادامه به بررسی آرا و دیدگاه های آخوندزاده پرداخت و گفت:آرا و دیدگاههای آخوندزاده را باید از چهار محور تعریف کرد ۱. دین‌ستیزی آشکار ، ۲.کاستن از قلمرو دین و قناعت به دین حداقلی،۳. تردید آفرینی در دین  و ۴. تبلیغ باستان گرایی،جایگزینی الگوی غربی بجای الگوی اسلامی و تغییر خط و الفبا.

فقیه‌حقانی به مولفه های دین‌ستیزانه آثار آخوندزاده پرداخت و خاطرنشان کرد: در مولفه های دین ستیزانه  آخوندزاده مواردی چون ستایش پیشرفت غرب وجود دارد که در آن به این مسئله می پردازد که هر چه بدختی در جامعه ما وجود دارد از دین می باشد و اسلام در اداره جامعه ناتوان است و این غرب و عقلانیت غرب است که توانسته است انسان را قادر به اداره جامعه کند و دیگر مولفه دین ستیزانه آخوندزاده محدود کردن قلمرو دین در سیاست و قضاوت و به طور کلی در حوزه های مختلف جامعه است.

وی در پایان به تحلیل آخوندزاده به سه گرایش اشاره کرد: اول گرایش کاملا همدلانه با دیدگاه آخوندزاده که امروز هم کماکان هم در داخل کشور وهم در خارج از کشور به صورت جدی تر وجود دارد که آرا آخوندزاده مطرح است . دوم گرایش نقادی به دیدگاه های آخوندزاده وسوم گرایش کسانی است که با پنهان کردن روح دین ستیزانه که از افکار آخوندزاده گرفته شده است برای پیشبرد اهداف قومیتی استفاده می کنند که مشخصا می توان به پان ترکیسم اشاره کرد.

جریانی که در آن پان ترکیسم به دنبال اثبات این مطلب است که آخوندزاده را یک مسلمان دو آتشه و پایبند است که به دنبال اصلاح و رفع معایب جامعه است در حالی که آخوندزاده ربطی به اسلام و پیرایش دینی ندارد.باید گفت جریانی که سعی دارد روح افکار دین ستیزانه و حتی ضدملی آخوندزاده را پنهان کند از آن جریانی که با صراحت اظهار می کند که ما حامیان افکار آخوندزاده هستیم خطرناک تر و بدتر است چون می خواهد به همان نتیجه برساند اما با فریب و نیرنگ با این حربه که کسی دیگر موضعی علیه شان نخواهد گرفت.

شایان ذکر است، سلسله نشست‌های سوژه یابی در مستند با عنوان «نقش روشنفکران در نهضت مشروطه و پس از آن» دوشنبه هر هفته به مدت دو ماه ساعت ۱۵ در سالن مرحوم امیرحسین فردی حوزه هنری برگزار می‌شود و حضور برای عموم آزاد است.

نوشته سومین نشست‌ سوژه‌یابی در مستند با موضوع «بررسی نقش روشنفکران در نهضت مشروطه و پس از آن» برگزار شد اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

وی ادامه داد:نمونه های فراماسونری که زائیده این فراموشخانه ها هستند کماکان در کشورهای همسایه مان در حال فعالیتند به عنوان مثال در جمهوری آذربایجان و یا در کشور ترکیه و حتی در کشورهای عرب زبانی چون بحرین وعربستان ماسونها به صورت گسترده و مفصل مشغول به فعالیت می باشند.

این استاد دانشگاه در ادامه با اشاره به فراماسونهای ایرانی خارج‌نشین گفت: در مستندی که در شبکه بی بی سی با موضوع فراماسونری پخش شده بود صورت ماسون های ایرانی در این مستند را شطرنجی کردند تا اگر آنان زمانی به ایران بازگشتند مشکلی برایشان در جهت پست وسمت گرفتن پیش نیاید.

فقیه‌حقانی افزود: میرزا ملکم خان بر اساس اصول فراماسونری نیروهایی را تربیت می کرد که آنها روی دو نکته اتفاق نظر داشتند اول ایجاد تغییرات سیاسی در ایران به عنوان تنظیمات که برخی معتقدند منظور از تنظیمات همان سبیلیزه کردن و متمدن کردن جامعه ایرانی است که در ادامه به روند غربی کردن ساختار اجتماعی ایران همراه می شد و دوم  ایجاد تغییرات فرهنگی و دینی در جامعه ایرانی است .

وی گفت: سال ۱۲۹۰ قمری میرزاملکم خان با طرح گسترده ای شاه را به فرنگ می برد تا پای کمپانی های غربی را به ایران باز کند چرا که معتقد است پیشرفت در ایران در غیر این صورت حاصل نمی شود و می تواند از این قرار داده هم سوء استفاده کند و رشوه های را به جیب بزند.

فقیه‌حقانی در همین راستا گفت: فردی به نام اسرائیل یوسفاد که یهودی مذهب و تبعه کشور انگلیس است با ایران قرارداد ۷۰ ساله می بندد که طی این سال ها بتواند از منابع زیر زمینی و روی زمینی کشور بهره برداری و استفاده کند که این قرارداد در تاریخ به نام رویتر موجود است. البته زمانی که خبر این قرارداد به مقامات انگلیسی و سایر کشورها رسید مورد تعجب آنان قرار گرفت که چطور  ایرانی ها چنین امتیازی به یک تبعه خارجی داده‌اند و یا معروف است که رئیس جمهور فرانسه در آن زمان گفته بود که مگر می شود ملتی دربهای کشورش را به این صورت برای کشوری دیگر باز کند.

وی افزود: میرزاملکم‌خان و سپهسالار با اغواگری امضای قرارداد رویتر را از ناصرالدین شاه گرفتند و به او این امید را دادند که ایران بعد از این قرار داد آباد خواهد شد.اما در ادامه در بخشی از کتاب عصر بی خبری دست خطی از ناصرالدین شاه چاپ شدکه در آن به وضعیت و اصلاحات ایران اشاره می‌کند وآورده است: امروزه در کره زمین دولتی بدبخت تر از دولت ایران وجود ندارد.

فقیه‌حقانی گفت:در کتاب روزنامه خاطرات اعتماد السلطنه نقل شده است که میرزاملکم خان رچیلد(رچیلدها کلان سرمایه داران یهودی هستند که عملا نبض اقتصادی جهان را در دست دارند) فرانسه را به ملاقات با  ناصر الدین شاه برد، که این ملاقات ها نشان از مناسبات عمیق تری دارد تا جایی که رچیلد خواستار تسهیلات بیشتر برای اقلیت های مذهبی علی الخصوص یهودی ها در ایران می شود.

وی در پایان خاطرنشان کرد: پارسونز آخرین سفیر انگلستان قبل از انقلاب در ایران در کتاب «خاطرات دو سفیر» اشاره می کند که من به همه ی سرمایه گذاران انگلیسی همیشه توصیه کردم که به هیچ وجه در ایران سرمایه گذاری نکنند بلکه فقط تا می توانند در ایران جنس بفروشند و یا اگر هم قصد سرمایه گذاری داشتند منجر به فروش جنس بشود. حالا شما فکر کنید این حرف پارسونز برای سال ۵۷-۱۳۵۶ هست و از زمانی که میرزاملکم خان در سطوح بالای حاکمیت بود چنین سیاستی در ایران بود تا سالی که خود پارسونز ذکر کرد.

شایان ذکر است، سلسله نشست‌های سوژه یابی در مستند با عنوان «نقش روشنفکران در نهضت مشروطه و پس از آن» دوشنبه هر هفته به مدت دو ماه ساعت ۱۵ در حوزه هنری برگزار می‌شود و حضور برای عموم آزاد است.

نوشته دومین نشست‌ سوژه‌یابی در مستند با موضوع «بررسی نقش روشنفکران در نهضت مشروطه و پس از آن» برگزار شد اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

فقیه‌حقانی در ابتدای این نشست گفت: جریان روشنفکری نقشی تاثیرگذار در ایران داشته و از ابتدای دوره قاجار با آن در ایران روبرو هستیم.

وی ادامه داد: با استقرار قاجاریه در ایران آرامش نسبی به وجود می‌آید و روز به روز وضع آن بهتر می‌شود. به خصوص که «آقامحمدخان قاجار» نقش مهمی در این موضوع داشته است. اما در اوج فعالیت‌های خودش و با تمام توانایی‌هایش در مدیریت آن روزهای ایران کشته می‌شود.

فقیه‌حقانی افزود: مورخان از این دوره تاریخی ایران به بدی یاد می‌کنند. چرا که «آقامحمدخان قاجار» خشونت زیادی برای پیش‌برد اهداف و فعالیت‌های خود به کار می‌گرفت. البته که این شیوه حکومت به دلیل ناامنی و نابسامانی آن روزهای ایران بود و «آقامحمدخان قاجار» توانسته بود با خشونت بر این اوضاع مسلط شود. از طرفی هم در مورد میزان خشونت «آقامحمدخان قاجار» در ایران و خارج از آن بحث‌هایی است. به طور مثال در گرجستان «آقامحمدخان قاجار» به کشتار گسترده محکوم می‌شود. در حالی که اصلا اینگونه نبوده است و اسناد گرجستانی‌ها نشان می‌دهد با حمله «آقامحمدخان قاجار» به گرجستان، گرجی‌ها از آن وضعیت برای تسویه حساب داخلی اقدام به کشتار یکدیگر می‌کنند. به این ترتیب است که کشتاری گسترده صورت می‌گیرد. اما این کشتار به دست قاجار انجام نمی‌شود.

وی گفت: با آمدن قاجار بار دیگر ارتباط میان حاکمیت و روحانیت برقرار می‌شود. لازم به ذکر است که روشنفکران این موضوع را مانع رشد و پیشرفت کشور می‌دانند. همچنانکه در دوره صفویه معتقدند آنچه از پیشرفت کشور جلوگیری کرد حضور روحانیون شیعه در حکومت و اتحاد آنها با صفویه بود. در حالی که اتحاد دین و سیاست توانست در این دوران از تشویش و نابسامانی مردمی جلوگیری کند. به این ترتیب روحانیت نقشی اساسی در مدیریت موقیعت‌های گوناگون و سخت داشتند.

فقیه‌حقانی در همین راستا گفت: با روی کار آمدن «آقامحمدخان قاجار» بار دیگر اتحاد دین و سیاست شکل گرفت. اتحادی که در دوران نادرشاه افشار این رابطه از هم گسیخته شده بود. چرا که نادرشاه به راه‌اندازی امپراطوری خود بود.

وی افزود: جنگ‌های روسیه علیه ایران موجب شد تا علل عقب‌ماندگی ایران بررسی شود. به این ترتیب جریان روشنفکری فرصتی برای تبدیل به یک تشکل می‌یابد و انسجام بیشتری را در خود ایجاد می‌کند. در مقابل این جریان نیز روحانیت قرار دارد که در کل نوع دیگری به دنیا دارد.

فقیه‌حقانی پس از تعاریفی از روشنفکری در ایران و جهان گفت: میرزا فتحعلی آخوندزاده یکی از افراد تاثیرگذار جریان روشنفکری در ایران است و نمی‌توان به روشنفکری در ایران بدون آن و چند شخصیتی دیگر همچون «میرزا ملکم خان» پرداخت. آخوندزاده معتقد است تمامی مشکلات ایران به اسلام مربوط می‌شود و راه حل آن بازگشت به سوی آیین قبل ایران یعنی زرتشت است. به همین دلیل این فرد با زرتشتیان ارتباط گسترده داشت. آخوندزاده برای پیش‌برد اهداف و ارائه افکار خود از ادبیات و به خصوص از تئاتر نیز بهره می‌برده است. و‌ی همچنین معتفد بود باید فراموشخانه تاسیس شود و از آن برای انجام امور مورد نظر استفاده کرد. فراموشخانه همان چیزی است که امروزه از آن به عنوان جریان فراموسونری یاد می‌شود.

فقیه‌حقانی در ادامه با معرفی «میرزا ملکم خان» به عنوان یکی دیگر از اشخاص تاثیرگذار در جریان روشنفکری ایران گفت: مَلْکَم خان معتقد است به جای حرکت به سوی کنار زدن اسلام، باید از ظرفیت‌های اسلام جهت پیش‌برد اهداف خود بهره ببریم. به همین دلیل تصمیم گرفت تا دیدگاهای روشنفکری خود، که همان افکار روشنفکری در غرب است، را در قالب مفاهیم دینی بیان کند. شاید جریان روشنفکری دینی که در دوران مشورطه خود را نشان می‌دهد به نحوی با این راهبرد «میرزا مَلْکَم خان» ارتباط داشته باشد.

فقیه‌حقانی در تکمیل مطالب مربوط به فراموش‌خانه گفت: فراموش‌خانه و فراموسونری نگاهی ناقص است. چرا که تشکیلاتی صرفا برای جاسوسی است. همچنین اقدام به فعالیت‌های پنهانی می‌کنند که کسی هم نمی‌داند چه کاری است. لازم به ذکر است که یکی از کانون‌ها و ابزارهای اصلی روشنفکری در غرب همین جوامع فراماسونری بود.

وی در پایان خاطرنشان کرد: اگر به اصول و شعارهای فراموسونری دقت کنیم می‌بینیم که این تشکل فراتر از برداشتی است که ما فکر می‌کنیم. به عنوان مثال درست است که فراموسونری برای جاسوسی است. اما دلیل نمی‌شود که همه فراموسون‌ها با دستگاه‌های جاسوسی در ارتباط باشند.

شایان ذکر است، سلسله نشست‌های سوژه یابی در مستند با عنوان «نقش روشنفکران در نهضت مشروطه و پس از آن» دوشنبه هر هفته به مدت دو ماه ساعت ۱۵ در حوزه هنری برگزار می‌شود و حضور برای عموم آزاد است.

نوشته جریان روشنفکری مشروطه از تئاتر و ادبیات برای ارائه افکار خود بهره می‌گرفت اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.