ملکی تاکید کرد: این شیوه برخورد، یکی از ایده‌آل‌ترین شرایط برای یک کارگردان است و نتیجه آن، فیلمی همچون «سفیر» شد؛ اثری که هنوز هم هنگام تماشای آن احساس می‌کنیم زنده، پویا و متعلق به امروز است و وجوه هنری و فنی آن همچنان تحسین‌ برانگیز است.

در ادامه گفت‌وگویی از زنده‌یاد فریبرز صالح کارگردان «سفیر» درباره جزییاتی از ساخت این فیلم پخش شد.

سفیر در کارنامه قریبیان جایگاه مهمی دارد

در ادامه سام قریبیان فرزند فرامرز قریبیان بازیگر اصلی فیلم درغیاب پدرش که در خارج از کشور حضور دارد با بیان اینکه نمی‌توانم مواردی را فراتر از خود فیلم بیان کنم گفت: اما به عنوان کسی که این افتخار را داشتم که تا حدی در کنار یک بازیگر و هنرمند درجه‌ یک حضور داشته باشم و به سهم خودم پرسش‌هایی را مطرح کرده و پاسخ‌هایی دریافت کنم تا کمی بیشتر با اتفاقات پشت صحنه سینمای ایران آشنا شوم، باید بگویم همکاری با آقای صالح تجربه ارزشمندی برای پدرم بوده است.

وی با اشاره به تلاش سه سال گذشته اش برای نگارش زندگی‌نامه پدرش بیان داشت: فیلم «سفیر» در کارنامه هنری و شخصی ایشان جایگاه بسیار مهمی دارد و از چند جهت اثری قابل توجه محسوب می‌شود. آقای قریبیان فعالیت سینمایی خود را پیش از انقلاب آغاز کرده بودند. در برخی کتاب‌های سینمایی گاهی به اشتباه فیلم‌هایی که ایشان پیش از انقلاب بازی کرده اما پس از انقلاب به نمایش درآمده‌ را به عنوان آثار پس از انقلاب معرفی کرده اند؛ برای مثال گفته شده که ایشان در سال ۱۳۵۸ در فیلمی حضور داشته‌اند در حالی که آن زمان اصلاً در ایران نبودند.

قریبیان با اشاره به دوران فعالیت حرفه‌ای پدر خود گفت: آخرین فیلمی که ایشان پیش از انقلاب در آن حضور داشتند، «سایه‌های بلند باد» بود که در اردیبهشت ۱۳۵۷ به سرانجام رسید و پس از آن از ایران خارج شدند. پس از بازگشت در سال ۱۳۵۹، نخستین پیشنهاد بازیگری ایشان فیلم «خط قرمز» به کارگردانی مسعود کیمیایی و بر اساس فیلمنامه‌ «شب سمور» از بهرام بیضایی بود که قرارداد آن نیز بسته شد. ایشان قرار بود این فیلم را همراه با زنده‌یاد نعمت حقیقی کار کنند. هم‌زمان، پروژه «سفیر» نیز به ایشان پیشنهاد شد و به دلیل تداخل این دو پروژه، آقای حقیقی و آقای قریبیان تصمیم گرفتند در فیلم «خط قرمز» حضور پیدا نکنند. در نهایت، آقایان زرین‌دست و سعید راد جایگزین آن‌ها در «خط قرمز» شدند و این دو هنرمند به پروژه «سفیر» پیوستند.

این کارگردان خاطرنشان کرد: یکی از دغدغه‌های مهم آن‌ها این بود که پس از انقلاب با توجه به تغییر شرایط سینما و نبود تعریف مشخص از وضعیت فعالیت بازیگران، باید مسیر بازیگری را دوباره از نقطه آغاز شروع کنند. در سال ۱۳۵۹ سیاست‌های سینمایی هنوز به شکل مشخص تثبیت نشده بود و بسیاری از فیلم‌ها نیز با مشکلات مختلفی از جمله توقیف مواجه می‌شدند. به همین دلیل برای یک بازیگر اهمیت زیادی داشت که نخستین حضورش پس از انقلاب، اثری قدرتمند و قابل دفاع باشد.

این بازیگر با اشاره به اهمیت فیلم «سفیر»، یادآور شد: این اثر فیلمی بود که هم از نظر فروش موفق بود و هم نقشی که آقای قریبیان در آن ایفا کردند و یکی از نقاط درخشان کارنامه ایشان به شمار می‌آید. نکته دیگری که شاید برای بسیاری جالب باشد، این است که پدرم تا آن زمان تجربه سوارکاری نداشتند و تصمیم گرفتند این مهارت را بیاموزند. آقای قریبیان در یکی از همین تمرین‌ها دچار آسیب‌دیدگی و شکستگی از ناحیه دنده شدند اما با وجود این شرایط، کار را ادامه دادند و توانستند یکی از درخشان‌ترین سکانس‌های فیلم را رقم بزنند.

ای کاش مسیر سینمای ایران با نگاه انقلابی پیش می‌رفت

در ادامه این برنامه، علی روئین‌تن کارگردان سینما نیر گفت: در تاریخ سینمای ایران، دو فیلم درباره عاشورا و امام حسین (ع) ساخته شده که مردم برای دیدن آن‌ها صف می‌کشیدند و استقبال گسترده‌ای از آن‌ها داشتند؛ یکی از آن‌ها «سفیر» بود که خود من پنج بار به تماشای آن نشستم.

وی افزود: از مسئولین سینمایی که امروز این اتفاق را رقم زدند، از جمله آقای فریدزاده، مسعود نجفی و همه کسانی که پس از سال‌ها از «سفیر» تقدیر می‌کنند، سپاسگزارم. ای کاش پیش از آنکه فریبرز صالح از میان ما برود، می‌دانستیم که این فیلم و این هنرمند چه جایگاه ارزشمندی دارند و با قدردانی از ایشان، این بزرگی را در زمان حیات آن‌ها ارج می‌نهادیم.

کارگردان «دلشکسته» در خصوص فیلم «سفیر» گفت: با وجود اینکه فیلم با ساختاری کلاسیک ساخته شده و فریبرز صالح تلاش کرده بود قواعد سینمای کلاسیک را رعایت کند، این فیلم اثری با یک نگاه آوانگارد و روایت متفاوت نیز به شمار می‌آید. زمانی که مسلم بن عقیل به کوفه می‌رود و پس از رخدادهایی که برای او اتفاق می‌افتد، امام حسین (ع) قیس بن مُسَهَّر را مأمور می‌کند تا پیگیر سرنوشت مسلم شود. تلفیق این دو روایت و تبدیل آن به یک نگاه تازه نسبت به واقعه کربلا، یکی از ویژگی‌های مهم فیلم است؛ روایتی که هم از نظر هنری قابل توجه است و هم توانسته با مخاطب ارتباط برقرار کند.

روئین‌تن خاطرنشان کرد: در سال‌های ابتدایی پس از انقلاب، شرایط سینمای ایران بسیار متفاوت بود. بسیاری از فیلم‌ها به موضوعات انقلابی، فضای ساواک، مسائل سیاسی آن دوره می‌پرداختند. بسیاری از شرکت‌های تولیدی تعطیل شده بودند. در چنین شرایطی، حسن جلایر متوجه شد که سینمای ایران به تولید بزرگ، به امکانات تازه و به پیوند دادن مفاهیم انقلاب با فرهنگ عاشورا و اهل‌بیت (ع) نیاز دارد. او بدون ترس وارد میدان شد، برای فراهم کردن امکانات تلاش کرد و شرایطی را ایجاد کرد که چنین فیلمی ساخته شود. در این مسیر، افراد بزرگی حضور داشتند؛ از جمله زنده‌یاد کیهان رهگذر، کاظم افرندنیا و دیگرانی که هرکدام نقش مهمی ایفا کردند.

روئین‌تن در خصوص حضور فرامرز قریبیان به عنوان نقش اصلی فیلم «سفیر» نیز گفت: یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های «سفیر»، انتخاب فرامرز قریبیان به عنوان نقش اصلی بود. بازیگری که پیش از انقلاب به عنوان یکی از ستاره‌های سینمای ایران شناخته می‌شد و در سینمای روشنفکری جایگاه ویژه‌ای داشت، جایزه سپاس گرفته بود و در کنار بزرگان سینما فعالیت کرده بود. اینکه چنین هنرمندی پس از انقلاب ریسک کند و وارد یک پروژه تاریخی شود، تصمیمی مهم بود. قطعا «سفیر» بدون حضور و نقش‌آفرینی فرامرز قریبیان، فیلم دیگری می‌شد.

وی تاکید کرد: نقشی که قریبیان در «سفیر» ایفا کرد، نشان‌دهنده شناخت عمیق او از درام، میزانسن، دوربین و بازیگری است. او تنها یک بازیگر نبود؛ هنرمندی بود که شناخت دقیقی از سینما داشت. ای کاش مسیر سینمای ایران همیشه با همین نگاه انقلابی پیش می‌رفت؛ با همان جسارت و انقلابی‌گری که باعث شد چنین اثری ساخته شود. متأسفانه جریانی که جلایر و امثال او را از میدان دور کرد، باعث شد سینما بعدها میان دو جریان مختلف تقسیم شود؛ بخشی در مدیریت فرهنگی و بخشی در حوزه‌های دیگر و نتیجه آن شرایطی بود که بر سینمای ایران گذشت.

روئین‌تن بیان کرد: ما همچنان به فیلم‌هایی مانند «سفیر» نیاز داریم؛ آثاری که پس از گذشت دهه‌ها هنوز قابل تماشا هستند. سال‌ها پس از ساخت این فیلم، همچنان می‌توان از فیلمبرداری، طراحی صحنه، بازی‌ها و فضای اثر لذت برد. ای کاش سازندگان این فیلم در زمان حیات خود می‌دیدند که اثرشان تا چه اندازه مورد تحسین و ستایش قرار گرفته است. باور کنید فریبرز صالح تصور نمی‌کرد چنین جایگاهی پیدا کند و چنین تقدیری از او شود. امیدوارم مسیری که سازمان سینمایی امروز آغاز کرده است، به تولید آثار ماندگار دیگری منجر شود.

این فیلمساز در بخش دیگری از صحبت‌های خود گفت: امروز سازمان سینمایی دارای اندیشه، آرمان و مدیرانی پویا است، اما مسئله مهم، تأمین منابع مالی و امکانات است. من به عنوان فیلمسازی که سال‌هاست امکان ساخت فیلم برایم فراهم نشده، همچنان علاقه‌مند به فیلمسازی هستم، اما شرایط اقتصادی و محدودیت منابع را درک می‌کنم و می‌دانم مدیران امروز نیز با دشواری‌های فراوانی روبه‌رو هستند و امیدوارم سایر ارگان‌ها به کمک سازمان سینمایی بیایند.

روئین‌تن در پایان بیان داشت: ای کاش جلایر را بیشتر می‌شناختیم و از او قدردانی می‌کردیم. امیدوارم مراسم بزرگداشت ایشان در جشنواره فیلم فجر برگزار شود زیرا جایگاه و تأثیر او در سینمای ایران شایسته چنین توجهی است. در پایان باید پرسید چرا پس از سال‌ها کسی به سراغ چنین هنرمندانی نرفت تا از اندیشه و تجربه آن‌ها استفاده کند و چرا اجازه ندادیم چنین نگاه‌هایی ادامه پیدا کند.

جلایر برای هنرمندان زیادی فرصت تولید فراهم کرد

در ادامه احمدرضا معتمدی، استاد رشته فلسفه و فیلمساز ، گفت: شنیدن خبر برگزاری چنین مراسمی به‌ویژه برای تقدیر از کسانی که در آغاز این مسیر زحمات فراوانی کشیدند و چرخ این جریان را به حرکت درآوردند، بسیار ارزشمند است.

کارگردان «قاعده بازی» افزود: اگر بخواهیم با زبان سینمایی صحبت کنیم، می‌توان گفت هر حرکت و هر جریان، نیازمند یک محرک اولیه، یک انگیزه و یک آغاز است؛ علتی که همه معلول‌های پس از خود را شکل می‌دهد. در تاریخ سینمای ایران نیز افرادی وجود داشته‌اند که آغازگر بوده‌اند و به نوعی علت نخستین بسیاری از اتفاقاتی هستند که امروز شاهد آن هستیم. یکی از این افراد، استاد جلایر است؛ شخصیتی که در حوزه مدیریت و در زمینه تولید، منشأ خدمات ارزشمند و جریان‌ساز بود.

معتمدی با بیان اینکه ایجاد یک جریان، نیازمند وجودی است که خود سرچشمه و منشأ باشد، خاطرنشان کرد: همان‌گونه که گفته‌اند: «ذات نایافته از هستی‌بخش، کی تواند که شود هستی‌بخش.» کسی که می‌خواهد چیزی را ایجاد کند، باید خود واجد آن حقیقت باشد. از اینکه امروز فرصتی فراهم شده تا از پیشگامان این عرصه تقدیر شود، بسیار سپاسگزارم. این سنت ارزشمندی است که در سال‌های اخیر آغاز شده و امیدوارم همچنان ادامه پیدا کند. وجود اندیشمندانی مانند آقای فریدزاده که افتخار آشنایی با پدر دانشمند ایشان را نیز داشته‌ام، برای من ارزشمند است. همچنین خاندان ایشان با سابقه‌ای فرهنگی، اندیشه‌ورز و حکمت‌محور، همواره در عرصه‌های فکری و فرهنگی حضور داشته‌اند. مهدی فریدزاده نیز که مدتی معاونت سینمایی را بر عهده داشتند، از همین خانواده فرهنگی بودند و در دوره‌ای از من خواستند در این حوزه همکاری کنم و من نیز برای مدتی کوتاه در این مسیر حضور داشتم.

معتمدی تاکید کرد: امروز توقع ما از مدیران فرهنگی این نیست که تنها از محدودیت‌ها و کمبودها سخن بگویند. حکیم کسی نیست که در برابر دشواری‌ها تنها از تنگناها بگوید؛ بلکه وظیفه او این است که در دل کمبودها، امکان آفرینش و خلق را فراهم کند. در سال‌های گذشته، آقای جلایر بارها تلاش کردند زمینه فعالیت و تولید آثار مهمی را برای هنرمندان فراهم کنند. از جمله برای زنده‌یاد ناصر تقوایی تلاش کردند تا پروژه‌ای بر اساس متن عرفانی «انسان کامل» از عزیزالدین نسفی که توسط ایشان به متن سینمایی تبدیل شده بود، ساخته شود؛ اما این اتفاق به دلیل عدم همکاری مدیران وقت به نتیجه نرسید.

وی بیان کرد: حتی استاد جلایر به من نیز پیشنهاد دادند که اگر امکان دارد برای پیشبرد این پروژه اقدامی انجام دهم و امروز از اینکه آن پیشنهاد را نپذیرفتم، متأسفم. نمونه‌های دیگری نیز وجود داشت؛ از جمله پروژه‌ای از بهمن فرمان‌آرا با عنوان «دل دیوانه» که اقتباسی از «باده کهن» بود و آن نیز به دلایلی متوقف شد. ما زمانی که جوان‌تر بودیم، تصور می‌کردیم باید از برخی بزرگان فاصله بگیریم و بعدها که وارد سنین میانسالی شدیم، به اشتباه خود پی بردیم.

این فیلمساز با اشاره به اینکه سینما مانند شعر یا نقاشی نیست که فرد بتواند در خلوت خود اثری خلق کند و به تنهایی پیش برود، افزود: سینما نیازمند همکاری، حمایت و حضور مجموعه‌ای از افراد است. امیدوارم شرایطی فراهم شود که دست‌ها گشاده‌تر شده و امکان تولید آثار بزرگ بیشتر شود. امید داریم این امکانات فراهم شود تا سینمای ایران بیش از پیش آباد و پویا شود.

معتمدی با اشاره به توان بازیگری فرامرز قریبیان نیز گفت: من در فیلم «آلزایمر» افتخار همکاری با ایشان را داشتم. بازیگری واقعی، بیش از هر چیز در «واکنش» معنا پیدا می‌کند. اگر به کسی بگوییم مادرت فوت کرده است، بیان این خبر شاید کار دشواری نباشد؛ اما نشان دادن واکنش انسانی و درونی فردی که با این خبر مواجه شده، کاری بسیار پیچیده است. بازیگری در سکوت، بازیگری در لحظه‌های ناپیدا و درونی، همان چیزی است که بسیاری از بزرگان سینما به آن دست یافته‌اند. بازیگران بزرگ در حرکت‌های نمایشی خود را نشان نمی‌دهند، بلکه در لحظات بحرانی، زمانی که درام شکل می‌گیرد، تعلیق ایجاد می‌شود و کشمکش به اوج می‌رسد، توانایی واقعی خود را آشکار می‌کنند.

معتمدی ادامه داد: فرامرز قریبیان از جمله بازیگرانی است که به این مرحله از شناخت و درک بازیگری رسیده است. در طول سال‌ها با بسیاری از بزرگان سینمای ایران کار کرده‌ام و این ویژگی را در ایشان برجسته دیده‌ام.

وی در پایان بیان داشت: امیدوارم این تقدیر تنها به یک مراسم محدود نشود و از تجربه، نگاه و اندیشه ایشان برای آینده سینمای ایران استفاده شود.

«سفیر» با ۷ میلیون ساخته شد

در ادامه حسن جلایر، تهیه‌کننده فیلم «سفیر» با بیان اینکه وقتی توکل ایجاد شود، جهاد و حرکت نیز شکل می‌گیرد، گفت: در مورد فیلم «سفیر» که باید بگویم هرچه در این فیلم اتفاق افتاد، متعلق به من نبود. آنچه امروز درباره این اثر صحبت می‌کنیم، حاصل یک جریان و یک نیت اولیه بود که در وجود افرادی شکل گرفت. در آغاز انقلاب، مهم‌ترین مسئله‌ای که در آن با کمبود مواجه بودیم، کادرسازی بود؛ اینکه افراد توانمند تربیت شوند و مسیر را ادامه دهند. اما در ادامه، گاهی فراموش کردیم که نقش ما چیست و صاحب اصلی این حرکت چه کسی است.

وی در خصوص انتخاب فریبرز صالح به عنوان کارگردان «سفیر» توضیح داد: در مورد انتخاب ایشان باید بگویم، ابتدا نام وی به شکل دیگری مطرح شد و گفته می‌شد ایشان فیلمی درباره ساواک ساخته است. در آن زمان ما به دنبال کارگردانی بودیم که بتواند چنین پروژه‌ای را انجام دهد. آقای هاشمی‌ طبا گفتند شنیده‌ام می‌خواهید چنین کاری انجام دهید. گفتم بله، اما دنبال کارگردان هستیم. گفتند کسی را می‌شناسم؛ اگر جرأت کار کردن داری، سراغ او برو. آن فرد، فریبرز صالح بود. او پیش‌تر فیلمی درباره سرگذشت سرلشکر مقربی، یکی از جاسوسان مهم شوروی، ساخته بود. فیلم را دیدیم و متوجه شدیم توانایی انجام این کار را دارد. از آنجا به بعد، اتفاقات به شکل طبیعی پیش رفت و مسیر خودش را پیدا کرد.

این تهیه‌کننده پیشکسوت ادامه داد: در آن زمان برخی دوستان مذهبی معتقد بودند ساخت فیلم‌های مذهبی زود است و هنوز زمان آن نرسیده است. من در شرایطی قرار گرفته بودم که باید تصمیم می‌گرفتم؛ اینکه صرفاً به جایگاه مدیریتی خود تکیه کنم یا مسیر درست را دنبال کنم. جلسات مختلفی برگزار شد و در نهایت با آقای کلاهدوز صحبت کردم. گفتم می‌خواهم فیلمی درباره حضرت سیدالشهدا (ع) در تلویزیون بسازیم اما برخی دوستان می‌گویند هنوز زود است. ایشان بدون تردید گفتند بیایید به سپاه برویم؛ من این مسیر را برای شما فراهم می‌کنم و این‌گونه مسیر ساخت «سفیر» آغاز شد. بعد از شهادت ایشان هم نگران بودیم مسیر ساخت متوقف شود اما خود صاحب اصلی اثر مسیر را بهتر از قبل هموار کرد.

جلایر با اشاره به اینکه فیلم «سفیر» در مجموع حدود ۳۵۰۰ کیلومتر جابه‌جایی و سفر داشت، گفت: در مسیر تولید این پروژه، کار را از تهران آغاز کردیم، به کاشان رفتیم، بعد به برازجان رسیدیم؛ جایی که تقریباً هیچ‌کس را نمی‌شناختیم. در برازجان، ساختمانی را که متعلق به بانک ملی بود و مدتی تعطیل شده بود، در اختیار ما گذاشتند. در یزد نیز دانشکده‌ای که هنوز افتتاح نشده بود در اختیار گروه قرار گرفت. این امکانات را اگر بخواهیم حساب کنیم، خودش هزینه بزرگی بود اما در محاسبات مالی فیلم لحاظ نمی‌شد.

وی افزود: تقریباً دو کامیون تجهیزات داشتیم؛ دوربین، وسایل فنی و امکانات مختلف و حتی برای تهیه دوربین هم ماجرا داشتیم. دوربین ۳۵ میلی‌متری، ژنراتور ۱۰۰ یا ۱۲۰ کیلوواتی و دیگر تجهیزات را فراهم کردیم. با وجود تمام این امکانات، فیلم حدود هفت میلیون تومان هزینه خالص داشت. اگر هزینه‌های دیگر را هم اضافه کنیم، شاید نزدیک به ۹ میلیون تومان می‌شد؛ در حالی که بودجه اولیه حدود سه میلیون تومان بود.

در ادامه جلایر با اشاره به دشواری‌های فراهم آوردن هنروران پرتعداد، بیان داشت: در برازجان، بخش مهمی از کار مربوط به جمعیت و سیاهی‌لشکر بود. آن زمان من دیگر در بنیاد مستضعفان نبودم. دوستانی مانند آقای دعایی با اصرار من را به مدیریت مسئولی و سردبیر مجله جوانان رسانده بودند و درگیر آن کار بودم. یکی از اتفاقات جالب این بود که در یزد و برازجان تعداد زیادی کارگر افغان حضور داشتند. ما برای صحنه‌های فیلم به سیاهی‌لشکر نیاز داشتیم. گفتیم به هر نفر ۱۰۰ تومان می‌دهیم تا در فیلم حضور پیدا کند و آنها هم با خوشحالی آمدند.

تهیه‌کننده «سفیر» بیان داشت: چند روز که گذشت و فهمیدند این مبلغ برایشان صرف ندارد گفتند باید بیشتر پرداخت شود. در نهایت، یک روز دیدیم همان افراد با لباس‌های فیلم و لباس‌های خودشان فرار کردند و دیگر کسی برای سیاهی‌لشکر باقی نماند.

وی یادآور شد: در برازجان همه چیز آماده بود؛ دکورها ساخته شده بود، اسب‌ها آماده بودند، تجهیزات فراهم بود، اما کسی نبود که در صحنه حضور پیدا کند. گفتم حالا که اتفاق افتاده، باید کاری کنیم. با خودم فکر کردم این همه دکور، این همه هزینه و این همه برنامه‌ریزی، حالا چه کنیم؟ ابتدا سراغ مسئول مربوطه رفتیم و از او پرسیدیم چرا برای ما سیاهی‌لشکر فراهم نکرده است. نشسته بودم و هنوز مدت زیادی نگذشته بود که آقای مجتبی عربی با خوشحالی آمد و گفت نگران نباش. یک گروه بسیجی با فرمانده‌شان از شیراز حرکت کرده‌اند و از مسیر برازجان در حال رفتن به جبهه هستند. این از عجایب روزگار بود؛ همان چیزی که لازم داشتیم، به شکلی غیرمنتظره فراهم شد.

علاقه زیادی به همکاری با بیضایی داشتم

جلایر با اشاره به علاقه خود در همکاری با بهرام بیضایی نیز گفت: فشارهای زیادی در آن دوران وجود داشت. درباره آقای بیضایی حرف‌های مختلفی مطرح می‌شد. ایشان هنرمند بزرگی بود و پدرش هم شاعر خوبی بود و من هم به دلیل علاقه‌ای که به شعر داشتم، دوست داشتم  فرصتی فراهم شود تا بتوانیم از این ظرفیت استفاده کنیم. با وجود همه بحث‌ها و فشارهایی که وجود داشت، نگاه من این بود که باید هنر و توانایی افراد را دید.

وی تاکید کرد: ساخت فیلم «روز واقعه» با فیلمنامه ای از ایشان مطرح شد اما در نهایت، به دلیل همان فشارها و شرایط موجود، فیلمنامه را در اختیار دوستی قرار دادیم که خودم او را برای کارگردانی دعوت کرده بودم و تازه از آمریکا آمده بود.

جلایر با بیان اینکه مشکل امروز سینما و تلویزیون ما این است که از اصل مسیر فاصله گرفته‌ایم، ادامه داد:  امیدوارم به خاطر خدا و به احترام بزرگان و پیشکسوتانی که این راه را آغاز کردند، حرکتی درست و اساسی شکل بگیرد. وزیر محترم فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز که از خانواده‌ای فرهنگی و اهل علم هستند، امیدوارم بتوانند این مسیر را اصلاح کنند.

جلایر در خصوص میزان بودجه فیلم «سفیر» نیز گفت: بودجه فیلم بسیار محدود بود و رقم قابل توجهی نقدینگی برای ساخت آن لازم بود. یادم می آید گفته بودم کاری که احساس کنم درست است را انجام می‌دهم. اگر وارد این پروژه شوم، مطمئن هستم هزینه‌اش بازخواهد گشت و جای نگرانی نیست. در اولین اکران فیلم «سفیر»، فروشش به ۱۹ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان رسید. قیمت بلیت آن زمان دو یا پنج تومان بود. نیمی از درآمد متعلق به سینماها بود و سهم ما حدود ۹ میلیون و ۷۵۰ هزار تومان شد. اگر هزینه هفت میلیون تومانی تولید را کنار بگذاریم، در همان اکران اول حدود ۲ میلیون و ۷۵۰ هزار تومان سود حاصل شد. این اتفاق باعث شد فیلم جایگاه ویژه‌ای پیدا کند.

خاطرات جلایر از رهبر شهید

جلایر همچنین به ذکر خاطرات خود از رهبر شهید پرداخت و گفت: من اولین بار ایشان را زمانی دیدم که ۱۵ ساله بودم؛ در مسجد امام حسن(ع) مشهد و ایشان آن زمان ۲۸ ساله بودند. این ماجرا گذشت تا زمانی که «سفیر» ساخته شد و صحبت‌های زیادی پیرامون آن شکل گرفت. در آن مقطع مرتب تماس‌هایی از سوی مسئولان مختلف گرفته می‌شد و مسئولین سه قوه می‌خواستند فیلم را ببینند؛ از جمله آقای هاشمی رفسنجانی و موسوی اردبیلی. در جلسه‌ای که در ریاست‌جمهوری برای نمایش فیلم برگزار شد، ما روی زمین نشسته بودیم و هوا سرد بود. آقای هاشمی رفسنجانی و موسوی اردبیلی نیز روی زمین نشسته بودند و در طول نمایش فیلم، مرتب درباره بخش‌های مختلف سؤال می‌کردند و واکنش نشان می‌دادند. در اواخر نمایش فیلم، آقای خامنه‌ای نیز رسیدند و به تماشای «سفیر» نشستند.
وی ادامه داد: بعدها ایشان خواستند تا دوباره به تماشای این اثر بنشینند و خواسته بودند تا من هم هنگام نمایش حضور داشته باشم.  باید یادآور شوم که رهبر شهید در آن زمان بسیار خوش‌پوش بودند. ما پیش از انقلاب گاهی درباره روحانیون نقدهایی داشتیم اما وقتی با ایشان مواجه شدیم، به دلیل نوع پوشش، رفتار و سخن گفتنشان نگاه متفاوتی پیدا کردیم. در آن جلسه پس از نمایش فیلم، گفت‌وگوهایی شکل گرفت. ایشان بر لزوم ساخت چنین آثاری تاکید کردند.

تهیه کننده «سفیر» اظهار کرد: من گفتم می‌توان فیلم‌های دیگری را درباره شخصیت‌های تاریخی به سرانجام رساند. آقای خامنه‌ای گفتند من درباره شهید فخر محمد بن عبدالله بن حسن بن حسن که از مدعیان اولیه مهدویت در میان جریان فاطمیون بود، تحقیقاتی انجام داده‌ام و داستانی درباره آن نوشته‌ام. ایشان کتاب‌های خود را از منزل به ریاست جمهوری منتقل نکرده بودند و قرار شد بعدها قصه این شخصیت را در اختیار ما قرار دهند. همین موضوع زمینه‌ساز ادامه گفت‌وگوها شد.

«سفیر» بر صدق و ایمان استوار است

در ادامه رئیس سازمان سینمایی در سخنانی، ضمن عرض تسلیت به مناسبت فرا رسیدن ایام سوگواری امام حسین (ع) گفت: مجلس بسیار دلنشین و آموزنده‌ای بود. از لطف و محبت همه بزرگوارانی که در این برنامه حضور دارند، تشکر می‌کنم.

رائد فریدزاده با ذکر خاطره نخستین مواجهه خود با فیلم «سفیر» افزود: اولین تجربه مربوط سینما رفتن برای من، در سینما هویزه مشهد و با تماشای فیلم «سفیر» رقم خورد. آن زمان برای نخستین بار وارد سالن تاریک سینما شدم. البته باید بگویم فیلم «سفیر» برای سن من مناسب نبود؛ به‌خصوص صحنه‌ای که مرحوم فریبرز صالح از جدا شدن سر از بدن به تصویر کشیده بودند. آن صحنه تأثیر زیادی روی من گذاشت و مدت‌ها کابوس می‌دیدم.

وی بیان کرد: اتفاق مهم این بود که «سفیر» باعث آشتی میان قشر مذهبی جامعه و سینما شد. پیش از ساخت و نمایش این فیلم، جامعه مذهبی با سینما ارتباط چندانی نداشتند و وارد سالن سینما نمی‌شدند. بعد از انقلاب، فیلم‌های انقلابی ساخته می‌شد، اما آن اثری که توانست پیوندی جدی ایجاد کند و باعث شود جامعه مذهبی سینما را بپذیرد، همین فیلم سالم، درخشان و ارزشمند «سفیر» با بازی فرامرز قریبیان بود.

معاون وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی تاکید کرد: همان‌طور که اشاره شد، یکی از ویژگی‌های مهم این اثر، شیوه درست روایت آن است. برای مواجهه با مفاهیم عمیق دینی باید زبان دیگری را اتخاذ کرد. اگر قرار باشد تا پیام اثر به صورت مستقیم بیان شود، هم تصویر و هم کلام با محدودیت‌هایی مواجه هستند. اما هنر فیلم در این است که مخاطب را از یک مسیر غیرمستقیم به حقیقت می‌رساند. «سفیر» نیز از همین جنس روایت بهره می‌برد؛ حرکت از بیراهه‌ای که در نهایت انسان را به راه می‌رساند.

وی افزود: این فیلم در زمان خود اثری کم‌نظیر بود و هنوز هم نمونه‌ای برجسته در سینمای ایران محسوب می‌شود. از همکاران عزیز در روابط عمومی سازمان سینمایی تشکر می‌کنم که تلاش می‌کنند بخشی از حافظه سینمایی، تاریخی و ملی ما از طریق روایت و یادآوری آثار بزرگان حفظ شود.

فریدزاده در پایان بیان داشت: نکته‌ای که دوستان در این برنامه درخصوص منابع مالی و امکانات مطرح کردند، بسیار مهم است. امکانات لازم است و بدون آن بسیاری از کارها پیش نمی‌رود اما در کنار آن، چیزی که اهمیت بیشتری دارد صدق و ایمان است. امیدوارم همه ما از تعلقات و نفسانیات فاصله بگیریم و بر اساس همان چیزی که «سفیر» بر آن استوار بود، یعنی صدق و ایمان، حرکت کنیم. اگر این دو عنصر در کارها حضور داشته باشد، ان‌شاءالله شرایط برای همه بهتر خواهد شد.

در انتهای این مراسم با حضور رائد فریدزاده رئیس سازمان سینمایی از حسن جلایر تهیه کننده فیلم تقدیر شد و سام قریبیان لوح تقدیر فرامرز قریبیان بازیگر فیلم سینمایی «سفیر» را دریافت کرد.

در این برنامه همچنین پیام قدردانی فرزند فریبرز صالح که در خارج از کشور زندگی می کنند نسبت به برگزاری این مراسم و زنده نگاه داشتن یاد فیلم «سفیر» و سازندگان آن پخش شد.

روح الله حسینی معاون نظارت و ارزشیابی، حسین سیفی معاون توسعه مدیریت و منابع، علیرضا اسماعیلی معاون توسعه فناوری و مطالعات سینمایی، شهرزاد راستانی مدیرکل دفتر نظارت بر مراکز، مشاغل و مجامع ، حسین یزدان شناس مدیرکل دفتر مطالعات، توسعه دانش و مهارت های سینمایی، سید حجت طباطبایی دستیار رییس سازمان و مدیر کل حوزه ریاست و مسعود نجفی مشاور رییس و مدیرکل روابط عمومی سازمان سینمایی از حاضران در این برنامه بودند.

نوشته مراسم تقدیر از عوامل فیلم سینمایی «سفیر» برگزار شد اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

این برنامه ساعت ۱۴ روز دوشنبه اول تیرماه در سالن سیف‌الله داد سازمان سینمایی برگزار می‌شود و پیش از نشست نسخه اصلاح‌شده فیلم در ساعت ۱۱:۳۰ به نمایش در می‌آید.

«سفیر» تولید سال ۱۳۶۱ با بازی فرامرز قریبیان، عزت‌الله مقبلی، جلال پیشواییان، کاظم افرندنیا، محمدتقی کهنمویی، کیومرث ملک مطیعی و هوشنگ دیباییان درباره قیس ابن مسهر، نماینده امام حسین (ع) است که با نامه‌ای برای سلیمان خزاعی به طرف کوفه می‌رود. او در راه به دست راهداران ابن‌زیاد، والی کوفه، دستگیر و به زندان افکنده می‌شود. قیس پیش از دستگیری نامه را از بین می‌برد و در زندان زندانیان را بر ضد زندانبان‌ها می‌شوراند. حسین ابن نمیر، فرمانده راهداران، قیس را به زندان ابن‌زیاد در کوفه، منتقل می‌کند. ابن‌زیاد به پیشنهاد مشاورش، خالد، از قیس می‌خواهد که در مسجد سخنرانی کند و به دروغ به مردم بگوید که امام قصد بیعت با یزید را دارد. قیس می‌پذیرد، اما در روز موعود علیه یزید سخنرانی می‌کند و به دستور ابن‌زیاد به شهادت می‌رسد.

نوشته نمایش و تقدیر از سازندگان «سفیر» در سازمان سینمایی اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

به همین دلیل بخش بزرگی از آثار عاشورایی ایران، نه خود واقعه عاشورا بلکه شخصیت‌های پیرامونی، پیامدهای تاریخی آن، آیین‌های سوگواری و تأثیر این واقعه بر زندگی انسان‌ها را روایت کرده‌اند. در واقع، مهم‌ترین آثار این حوزه اغلب از دل «حاشیه‌های کربلا» متولد شده‌اند؛ حاشیه‌هایی که گاه به اندازه خود متن، تأثیرگذار و ماندگار بوده‌اند.

هم‌زمان با آغاز ماه محرم مروری داشته‌ایم به برخی از آثاری که در این حوزه ساخته شده‌اند.

آغاز راه؛ «سفیر» و نخستین تصویر سینمایی از کربلا

در سال‌های ابتدایی پس از انقلاب، سینمای ایران هنوز تجربه‌ای در پرداخت مستقیم به عاشورا نداشت. در چنین شرایطی فریبرز صالح با فیلم «سفیر» نخستین گام جدی را برداشت؛ فیلمی که بعدها به عنوان سنگ بنای سینمای عاشورایی ایران شناخته شد.

داستان تولید «سفیر» خود بخشی از اهمیت آن است. فیلمنامه اولیه کیهان رهگذر قرار بود اثری کوتاه باشد اما با بازنویسی و توسعه آن، پروژه‌ای بزرگ شکل گرفت که با بودجه‌ای قابل توجه برای آن دوران ساخته شد. فیلمبرداری بیش از هفت ماه طول کشید و «سفیر» را به یکی از نخستین تولیدات عظیم سینمای پس از انقلاب تبدیل کرد.

فیلم روایت قیس بن مسهر، پیک امام حسین(ع)، است که حامل نامه‌ای برای مردم کوفه است اما پیش از انجام مأموریتش به دست نیروهای ابن‌زیاد گرفتار می‌شود. او در برابر فشار حاکمان کوفه حاضر به انکار امام نمی‌شود و جان خود را فدا می‌کند.

اگرچه «سفیر» از نظر امکانات اجرایی امروز اثری ساده به نظر می‌رسد، اما الگوی روایی آن یعنی روایت واقعه کربلا از زاویه یک شخصیت فرعی، بعدها به یکی از مهم‌ترین شیوه‌های روایت در آثار عاشورایی تبدیل شد.

شاهکار ماندگار؛ «روز واقعه»

اگر «سفیر» آغاز راه بود، «روز واقعه» نقطه اوج سینمای عاشورایی ایران محسوب می‌شود. فیلمنامه این اثر را بهرام بیضایی بیش از یک دهه پیش از تولید نوشته بود. متنی که بسیاری هنوز آن را یکی از بهترین فیلمنامه‌های تاریخ سینمای ایران می‌دانند. مسیر تولید فیلم اما بسیار دشوار بود و پروژه سال‌ها میان توقف، بازنویسی و تغییر عوامل سرگردان ماند تا سرانجام شهرام اسدی آن را به سرانجام رساند.

«روز واقعه» داستان عبدالله، جوانی مسیحی است که به تازگی مسلمان شده و در روز ازدواج خود ندایی غیبی می‌شنود. او برای یافتن صاحب این صدا راهی سفری طولانی می‌شود تا به یاری امام حسین(ع) بشتابد، اما هنگامی به کربلا می‌رسد که واقعه به پایان رسیده است. قدرت فیلم در آن است که بدون نمایش مستقیم حادثه عاشورا، حس فقدان، اندوه و عظمت آن را منتقل می‌کند. موسیقی ماندگار، تصویرسازی‌های شاعرانه و روایت عرفانی اثر سبب شد «روز واقعه» برای سال‌ها مهم‌ترین مرجع تصویری عاشورا در حافظه جمعی ایرانیان باشد.

این فیلم پنج سیمرغ بلورین جشنواره فجر را به دست آورد و هنوز از آن به عنوان بهترین فیلم عاشورایی تاریخ سینمای ایران یاد می‌شود.

«معصومیت از دست رفته» و داوود میرباقری

پس از موفقیت سریال «امام علی(ع)»، تلویزیون وارد دوره‌ای تازه از تولید آثار تاریخی ـ مذهبی شد. در این میان «معصومیت از دست رفته» یکی از متفاوت‌ترین تجربه‌ها بود. میرباقری به جای روایت مستقیم کربلا، سراغ زمینه‌های شکل‌گیری آن رفت. داستان شوذب، یکی از یاران سابق امام علی(ع)، که در اثر جاه‌طلبی و وسوسه قدرت در مسیر سقوط قرار می‌گیرد و به جبهه مخالفان امام حسین(ع) نزدیک می‌شود.

سریال با دیالوگ‌های درخشان، شخصیت‌پردازی پیچیده و بازی‌های ماندگار، تصویری تراژیک از جامعه‌ای ارائه می‌دهد که آرام‌آرام به سمت فاجعه عاشورا حرکت می‌کند.

«مختارنامه» و داوود میرباقری

«مختارنامه» را می‌توان بزرگ‌ترین پروژه تاریخی تاریخ تلویزیون ایران دانست. سریالی که سال‌ها زمان صرف تولید آن شد و همچنان از نظر مقیاس تولید، طراحی صحنه، لباس، تعداد بازیگران و گستردگی روایت، نمونه مشابهی در تلویزیون ایران ندارد.

داستان قیام مختار ثقفی برای خونخواهی شهدای کربلا، فرصتی در اختیار میرباقری قرار داد تا هم بخشی از واقعه عاشورا را بازسازی کند و هم سرنوشت عاملان آن را به تصویر بکشد. اگرچه درباره قرائت تاریخی سریال دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد، اما تردیدی نیست که «مختارنامه» مهم‌ترین و فراگیرترین تصویر عاشورا در حافظه تصویری نسل‌های جدید محسوب می‌شود.

«روز رستاخیز» و احمدرضا درویش

«روز رستاخیز» جاه‌طلبانه‌ترین تلاش سینمای ایران برای نزدیک شدن مستقیم به روز عاشورا بود.

احمدرضا درویش پس از سال‌ها تحقیق و تولید، فیلمی ساخت که از نظر طراحی صحنه، جلوه‌های بصری و استانداردهای فنی در سطحی خوب قرار داشت.

فیلم از زاویه دید بکیر، فرزند حر بن یزید ریاحی، روایت می‌شود؛ شخصیتی که در میانه جبهه حق و باطل گرفتار است و در نهایت به حقیقت واقعه عاشورا می‌رسد. با وجود تحسین‌های فراوان، نمایش چهره حضرت ابوالفضل(ع) و برخی دیگر از شخصیت‌های مقدس، حاشیه‌های گسترده‌ای ایجاد کرد و فیلم هرگز فرصت اکران عمومی گسترده پیدا نکرد. با این حال «روز رستاخیز» همچنان یکی از مهم‌ترین پروژه سینمایی درباره عاشورا به شمار می‌رود.

«شب دهم» و حسن فتحی

اگر بخواهیم تنها یک سریال درباره فرهنگ عاشورایی نام ببریم، بی‌تردید «شب دهم» در صدر فهرست قرار می‌گیرد. داستان در دوران رضاشاه و هم‌زمان با ممنوعیت تعزیه رخ می‌دهد. حیدر خوش‌مرام برای رسیدن به عشق خود، متعهد می‌شود ده شب تعزیه برگزار کند؛ تعهدی که به‌تدریج زندگی او را دگرگون می‌کند.

قدرت «شب دهم» در آن است که تعزیه را نه فقط به عنوان یک آیین، بلکه به عنوان عاملی برای تحول شخصیت‌ها روایت می‌کند. سریال هنوز پس از بیش از دو دهه یکی از محبوب‌ترین آثار محرمی تلویزیون است.

«یلدا» و حسن میرباقری

«یلدا» نیز تعزیه را محور روایت خود قرار داد. داستان پیرمردی تعزیه‌خوان که در واپسین سال‌های عمرش تلاش می‌کند سنتی در حال فراموشی را حفظ کند. اگرچه سریال به اندازه «شب دهم» دیده نشد، اما از معدود آثاری است که تعزیه را در مرکز روایت قرار داده است.

«سفر سبز» و محمدحسین لطیفی

«سفر سبز» از نخستین سریال‌هایی بود که فضای محرم را به بخشی جدایی‌ناپذیر از روایت خود تبدیل کرد. داستان جوانی ایرانی‌تبار که در آلمان بزرگ شده و برای یافتن خانواده واقعی خود به ایران بازمی‌گردد. شب‌های محرم و مراسم عزاداری در این سریال صرفاً پس‌زمینه نیستند، بلکه بخشی از مسیر هویتی قهرمان داستان را شکل می‌دهند. بسیاری هنوز این سریال را نوستالژیک‌ترین تصویر از محرم تهران در دهه هشتاد می‌دانند.

«پرده‌نشین» و بهروز شعیبی

گرچه موضوع اصلی «پرده‌نشین» زندگی روحانیت است، اما در بخش‌های پایانی سریال، آیین‌های عزاداری محرم نقش مهمی در پیشبرد روایت پیدا می‌کنند و همین مسئله باعث شده این اثر نیز در میان آثار مرتبط با فرهنگ عاشورا قرار گیرد.

«به خاطر هانیه» و کیومرث پوراحمد

فیلم با بهره‌گیری از آیین دمام‌زنی جنوب ایران، پیوندی شاعرانه میان فرهنگ بومی و واقعه عاشورا ایجاد می‌کند.

«دل‌شکسته» و علی روئین‌تن

روایتی عاشقانه که در شب‌های محرم جریان دارد و از مفاهیم توبه، بخشش و بازگشت الهام می‌گیرد.

«من و زیبا» و فریدون حسن‌پور

داستان مردی در مسیر توبه و جبران گذشته که اوج تحول درونی او در فضای عاشورایی رقم می‌خورد.

«کربلا؛ جغرافیای یک تاریخ» و داریوش یاری

مستند داریوش یاری با روایت شهاب حسینی، مسیر حرکت امام حسین(ع) و تأثیر تاریخی قیام عاشورا را بررسی می‌کند و از مهم‌ترین مستندهای این حوزه به شمار می‌آید.

مرور چهار دهه تولیدات عاشورایی نشان می‌دهد سینما و تلویزیون ایران کمتر به سراغ بازنمایی مستقیم واقعه کربلا رفته‌اند و بیشتر ترجیح داده‌اند از طریق شخصیت‌های حاشیه‌ای، پیامدهای تاریخی، آیین‌های سوگواری و بازتاب‌های فرهنگی عاشورا به این واقعه نزدیک شوند. از «سفیر» و «روز واقعه» که بنیان‌های سینمای عاشورایی را شکل دادند تا «مختارنامه» که بزرگ‌ترین تصویر تلویزیونی از این حماسه را خلق کرد و آثاری چون «شب دهم» و «سفر سبز» که عاشورا را در متن زندگی مردم جست‌وجو کردند، همه نشان می‌دهند که کربلا برای هنر ایران صرفاً یک واقعه تاریخی نیست؛ سرچشمه‌ای پایان‌ناپذیر برای روایت مفاهیمی چون آزادی، وفاداری، ایثار، عدالت‌خواهی و حقیقت‌جویی است؛ مفاهیمی که همچنان در هر نسل، به شکلی تازه بازآفرینی می‌شوند.

نوشته روایت محرم در سینما و تلویزیون/ چگونه کربلا به یکی از ماندگارترین سوژه‌ها تبدیل شد؟ اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

فیلم‌های سینمایی برجسته

۱- سفیر (۱۳۶۰) – کارگردانی فریبرز صالح

این فیلم به عنوان اولین تجربه سینمایی در روایت واقعه کربلا پس از انقلاب اسلامی شناخته می‌شود. داستان فیلم درباره قیس بن مسهر با بازی فرامرز قریبیان، قاصد امام حسین (ع) به کوفه است که توسط نیروهای ابن زیاد دستگیر می‌شود.

فیلم با وجود محدودیت‌های تولید در آن زمان، الگویی برای فیلم‌های تاریخی-مذهبی بعدی شد.

۲- روز واقعه (۱۳۷۳) – کارگردانی شهرام اسدی

براساس فیلمنامه بهرام بیضایی، این فیلم داستان عبدالله با بازی علیرضا شجاع‌نوری، جوانی مسیحی را روایت می‌کند که تازه مسلمان شده و در روز عروسی‌اش ندایی او را به سوی کربلا می‌خواند.

فیلم به دلیل پرداخت هنرمندانه و موسیقی ماندگارش، سال‌ها به عنوان مهم‌ترین اثر عاشورایی شناخته می‌شود.

۳- روز رستاخیز (۱۳۹۱) – کارگردانی احمدرضا درویش

این فیلم که تولید آن سال‌ها طول کشید، تنها اثر سینمایی است که مستقیماً به خود واقعه عاشورا می‌پردازد. داستان از نگاه فرزند حر بن یزید ریاحی روایت می‌شود که ابتدا در سپاه یزید است اما پس از آشنایی با امام حسین(ع) به ایشان می‌پیوندد.

فیلم به دلیل نمایش چهره حضرت عباس (ع) با حاشیه‌هایی مواجه شد و هرگز اکران عمومی نشد.

۴- به خاطر هانیه (۱۳۷۳) – کارگردانی کیومرث پوراحمد

این فیلم که مستقیماً به واقعه عاشورا نمی‌پردازد، اما مفاهیم عاشورایی مانند ایثار و مقاومت را در قالب داستانی معاصر درباره پسرکی که نذر پدرش برای شفای دختر بیمارش را ادا می‌کند، به تصویر می‌کشد.

صحنه دمام‌زنی پسرک در میان جمعیت عزادار از سکانس‌های ماندگار سینمای ایران است.

سریال‌های تلویزیونی شاخص

۱- معصومیت از دست رفته (۱۳۸۲) – کارگردانی داود میرباقری

این سریال با بازی درخشان امین تارخ در نقش شوذب، یکی از یاران سابق امام علی(ع) که به طمع قدرت به ابن زیاد می‌پیوندد، روایتی از سقوط اخلاقی یک شخصیت را ارائه می‌دهد.

دیالوگ‌های عمیق و پرداخت روانشناختی شخصیت‌ها از نقاط قوت این اثر است.

۲- مختارنامه (۱۳۸۹) – کارگردانی داود میرباقری

این سریال عظیم که تولید آن سال‌ها طول کشید، زندگی مختار ثقفی با بازی فریبرز عرب‌نیا و قیام او برای انتقام از قاتلان کربلا را روایت می‌کند.

سریال با وجود اختلاف نظرها درباره قرائت تاریخی، به مهم‌ترین مرجع بصری برای پرداخت به واقعه عاشورا تبدیل شده است.

۳- شب دهم (۱۳۸۱) – کارگردانی حسن فتحی

این سریال خاطره‌انگیز داستان حیدر، لات تهران قدیم را روایت می‌کند که شرط ازدواج با معشوقه‌اش اجرای تعزیه در ده شب محرم است.

تماشای تحول شخصیت حیدر در طول این ده شب از جذابیت‌های اصلی سریال است.

۴- سفر سبز (۱۳۸۱) – کارگردانی محمدحسین لطیفی

این سریال با بازی پارسا پیروزفر، داستان یک خارجی را روایت می‌کند که تحت تأثیر مراسم عزاداری محرم در ایران قرار می‌گیرد و در روز عاشورا به جمع عزاداران می‌پیوندد.

سینما و تلویزیون با وجود تمام محدودیت‌ها، آثاری ماندگار در حوزه عاشورا پژوهی و محرم خلق کرده‌اند. در میان این آثار، «روز واقعه» به عنوان شاخص‌ترین فیلم سینمایی و «مختارنامه» به عنوان جامع‌ترین سریال تلویزیونی در این حوزه شناخته می‌شوند.

نوشته قصه‌هایی که رنگ عشق و حماسه دارند اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

سوره سینما عاشورای حسینی را به همه عاشقان ثارالله تسلیت می‌گوید.

نوشته برگرد ای جوانمرد و خبر ما را ببر… اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

اما سوال اساسی اینجاست: این سینما تا چه اندازه توانسته نسبت به مهمترین رخدادهای مذهبی و تاریخی، تصویری ماندگار خلق کند؟

درست است که حساسیت محتوایی، هزینه‌های اجتناب ناپذیر، بازگشت سرمایه، تخصص حرفه‌ای و… از جمله دلایلی است که باعث شده کمتر فیلمسازی سراغ این مضامین رود. اما در چهار دهه گذشته تجربه نشان داده است که بودند فیلمسازانی که با دانش و فهم و درک کافی نسبت به موضوع اقدام به ساخت چنین آثاری کنند و هم تاثیرگذار باشند و هم ماندگار. اما اینکه آیا این روند دائمی نشد و صرفا همچون جرقه‌ای در دهه‌ای درخشید و خاموش شد سوال اساسی است.

در این گزارش علاوه بر بررسی این سوال نگاهی می‌اندازیم به تصویر وقایع مذهبی در سینما و همچنین صداوسیما ایران!

«قیس ابن مسهر، نماینده امام، با نامه ای برای سلیمان خزاعی به طرف کوفه می رود. در راه به دست راهداران ابن زیاد، والی کوفه، دستگیر و به زندان افکنده می شود. قیس پیش از دستگیری نامه را از بین می برد و در زندان زندانیان را بر ضد زندانبان ها می شوراند. حسین ابن نمیر، فرمانده راهداران، قیس را به زندان ابن زیاد در کوفه، منتقل می کند. ابن زیاد به پیشنهاد مشاورش، خالد، از قیس می خواهد که در مسجد سخنرانی کند و به دروغ به مردم بگوید که امام قصد بیعت با یزید را دارد. قیس می پذیرد، اما در روز موعود علیه یزید سخنرانی می کند. ابن زیاد، که به خشم آمده، او را از فراز ارک به زیر می اندازد….»

آنچه خوانیدم خلاصه‌ای بود از قصه‌ای که واقعه عاشورا از منظری دیگر روایت می‌کند؛ با نام «سفیر». فیلمی که از شهریورماه ۱۳۶۰ کلید خورد و پایان خرداد۱۳۶۱ به پایان رسید… درست درماه فتح خرمشهر.

فریبرز صالح در اولین گفتگویش درباره مشکلات فیلم «سفیر» چنین می‌گوید:

«…من آن همه سیاهی لشکر را با چنگ و دندان نگه داشتم و مدام دلهره این را داشتم که مبادا فردا نیایند. لباس‌های‌شان را در می‌آوردند و به گوشه‌ای می‌انداختند و روز بعد نمی‌دانستند که دیروز چه لباسی را برتن داشته‌اند، و ما باید حواسمان جمع می‌بود. سی تا اسب، با گدایی فراهم کردیم و هراس این که قبل از پایان کار، آنها را از ما بگیرند، آسوده‌مان نمی‌گذاشت. محل مناسب برای فیلمبرداری وجود نداشت و گاهی دو محل فیلمبرداری هفتصد کیلومتر با بکدیگر فاصله داشت، زیرا امکان دکور زدن نداشتیم. به هر نهادی برای درخواست کمک انسانی و تجهیزات می‌رفتیم درگیر جنگ بود. طول مدت فیلمبرداری ما هفت ماه و نیم بود که از این مدت، سه ماه و نیم به دلیل نداشتن امکانات در حال حمل و نقل و رفت و آمد بودیم.» [ماهنامه فیلم، شماره ۴، صفحه ۷.]

پس از ۲۵ سال از ساخت فیلم کارگردانش به بیان موضوعات دیگری نیز پرداخت…

فریبرزر صالح، کارگردان این فیلم می‌گوید: «وقتی کارگردانی “سفیر” به من پیشنهاد شد، پس از مطالعه دیدم سوژه بسیار وسیع‌تر، جادارتر و با ارزش‌تر از آن است که در اختیار من گذاشته‌اند، بنابراین پس از مشورت با آقای حدادعادل که آن موقع در تلویزیون حضور داشتند و با موافقت ایشان فیلمنامه کوتاه را با همکاری زنده‌یاد کیهان رهگذر به فیلمنامه‌یی سینمایی مبدل کردیم و بودجه آن را هم شهید بزرگوار یوسف‌کلاهدوز از سپاه پاسداران تامین نمودند و ماحصل کار، آن شد که ملاحظه می‌کنید.» [منبع: خبرگزاری ایسنا. ۳۰ دی‌ماه ۱۳۸۶. کد خبر: ۸۶۱۰-۱۴۴۲۶]

او ساخت فیلم را اینگونه تعبیر می‌کند: «ساخت فیلم‌سینمایی “سفیر” تیری در تاریکی نبود، بلکه پدیده‌یی روشن بود که در یک برهه‌ی خاص به‌ زایش رسیده بود و لازم و ضروری و بجا می‌نمود که ماحصلی مثبت و معنوی داشته باشد.» [منبع: همان]

نکته جالب این فیلم عدم حضور بازیگران زن بود. سیدحسن جلایر تهیه‌کننده فیلم درباره این موضوع چنین می‌گوید: «برمبنای فیلم‌نامه کسی به‌دنبال این نبود که هیچ زنی در فیلم نباشد. زمانی هست که در شکل‌گیری یک درام شما شخصیت‌های متفاوت و متنوعی دارید. گاهی حتی ممکن است قهرمان قصه شما یک خانم باشد. اما در این فیلمنامه درام اینگونه شکل گرفته بود که فضای کار کاملاً مردانه بود. طبیعتاً سفیر امام حسین (ع) که نمی‌توانسته خانواده با خود همراه کند. سران قبایلی هم که قرار بود او به دیدارشان برود، طبیعتاً همه مرد باید می‌بودند. ما به دنبال حذف خانم‌ها نبودیم. زمانی که من مدیر بودم، اولین فیلمساز زن یعنی فریده شفاهی را حمایت کردم و بعدها هم بسیاری از پروژه‌های ما با همکاری خانم‌ها به سرانجام رسید.» [منبع: خبرگزاری مهر. ۱۸ مردادماه ۱۴۰۱. کد خبر: ۵۵۵۸۷۲۶]

بازتاب حضور «سفیر» در اولین جشنواره‌ فیلم فجر

ایوان گریگورسکو، معاون انجمن تهیه‌کنندگان فیلم رومانی و کارگردان فیلم “دنیای انسانی”: «فیلم “سفیر” با این که موضوع آن یک حادثه تاریخی است ولی واقعیت‌های ارایه شده در آن در خدمت بیان مسائل روز است که دنیا به آن مبتلا است و معتقد بود که “سفیر” در عین حال که از تکنیک بسیار حرفه‌ای و هنری برخوردار است، فیلمی مردمی و مورد استفاده آحاد مردم است.» [منبع: همان]

“دراگان” کارگردان فیلم “دنیای بدون آسمان” و استاد انستیتوی عالی فیلمسازی: «”سفیر” از تمام فیلم‌های شرکت کننده در فستیوال از کیفیت بالای هنری، اقتصادی و سیاسی برخوردار است و فیلمی است که تکنیک را به‌ سینمای ایران هدیه و نهادینه کرده است.» [منبع: همان]

این فیلم در سال ۶۱ در سینماهای ایران اکران شد و عنوان پرفروش‌ترین فیلم سال را بدست آورد و بعد از آن نیز در سینماهای لبنان به نمایش درآمد که در آنجا نیز فروش بالایی داشت و به مناسب ایام محرم از تلویزیون بارها پخش شد.

در این سال‌ها اتفاق دیگری نیز در خاموشی رخ می‌دهد. نگارش فیلمنامه‌ای که درست یک دهه بعد ساخت آن آغاز می‌شود! روز واقعه… بهرام بیضایی روز واقعه را در سال ۱۳۶۱ نوشت، اما کتابش نخستین بار در سال ۱۳۶۳ توسط انتشارات ابتکار به چاپ رسید و در سال‌های بعد انتشارات روشنگران و مطالعات زنان نیز آن را منتشر کرد.

«روز واقعه» در سال ۱۳۷۳ به کارگردانی شهرام اسدی و نویسندگی بهرام بیضایی ساخته می‌شود.

داستان فیلم: ««عبدالله» جوانی نصرانی که تازه اسلام آورده است، در جریان عروسی خود با «راحله» دختر «زید» ندائی می شنود که او را به یاری فرا می خواند. «عبدالله» به دنبال این ندا بیابان به بیابان و واحه به واحه تا کربلا می تازد و سرانجام به کربلا می رسد که عصر روز عاشورا است زمانی که «حقیقت» را در زنجیر….پاره پاره بر خاک… «حقیقت» را بر سر نیزه می بیند.»

علیرضا شجاع‌نوری، عزت‌الله انتظامی، جمشید مشایخی، مهدی فتحی، محمدعلی کشاورز، سعید نیکپور، عنایت‌الله بخشی، حسین پناهی، ژاله علو، حمیده خیرآبادی، لادن مستوفی، منصور عراقی و… از جمله بازیگران این فیلم بودند. شاید بتوان گفت روز واقعه یکی از ماندگارترین فیلم‌های تاریخ سینماست.

این فیلم در سیزدهمین جشنواره فیلم فجر حضور داشت و توانست موفقیت قابل توجهی در آن دوره کسب کند:

1. برنده سیمرغ بلورین بهترین فیلم (شهرام اسدی)
2. برنده سیمرغ بلورین بهترین موسیقی متن (مجید انتظامی)
3. برنده سیمرغ بلورین بهترین چهره پردازی (عبدالله اسکندری)
4. برنده سیمرغ بلورین بهترین فیلم دوم (شهرام اسدی)
5. برنده سیمرغ بلورین بهترین صحنه آرایی (مجید میرفخرایی)
6. کاندید سیمرغ بلورین بهترین فیلمنامه (بهرام بیضایی)
7. کاندید سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی (شهرام اسدی)
8. کاندید سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول مرد (علیرضا شجاع‌نوری)
9. کاندید سیمرغ بلورین بهترین تدوین (مهدی رجاییان)
10. کاندید سیمرغ بلورین بهترین فیلم‌برداری (مازیار پرتو، اصغر رفیعی‌جم)

شهرام اسدی درباره این فیلم چنین می‌گوید: «روز واقعه از نقطه نظر معنوی شما را اقناع می‌کند، بی‌آنکه به ورطه شعار بیفتد. لحظه‌به‌لحظه فیلم آکنده از احترام به تماشاگر است، بی‌آنکه به باورهای او رخت تزویر بپوشاند. همه فیلم همانند یک سمفونی است، یکپارچه و یکدست، لبریز و مالامال از ایمان و باور راستین به حسین(ع) و راه بی‌بدیل او. هر حرکت بصری در آن، حرکتی مضاعف درون خود هم دارد. شما را فریب نمی‌دهد و احساسات شما را در بن‌بست‌های هیجانی کاذب گرفتار نمی‌کند. شیوه بازی بازیگرانش منحصر به‌فرد است، به‌گونه‌‌ای که از سبک بازی‌های پرطمطراق و عصا قورت‌داده و مرسوم این دسته از فیلم‌های تاریخی، کاملا متفاوت است. همه رنگ‌ها از شروع تا پایان، از لباس تن بازیگران گرفته تا خاروخس صحرا و تا سپیدی خاک، همه رو به سوی او (امام حسین(ع)) خود را تنظیم کرده‌اند. از نقطه‌نظر تکنیکی هیچ‌چیز بالاتر از دیگری نمی‌ایستد. همه یکسان و برابر سمفونی او را می‌نوازند. در ساخت روز واقعه همه همدل بودند. کسی ۲، ۳ یا ۴قرارداد همزمان نداشت. کسی نیامده بود که به سرعت کارش را رفع و رجوع کند و برود. کسی به قصد خودنمایی آنجا نبود. کسی به فکر سیمرغ نبود. همه عاشق بودند. و پهنه امن این همدلی و حضور عاشقانه را سیاستگذاران و مدیران فرهنگی و سینمایی آن روز برای روز واقعه پدید آورده بودند.» [منبع: روزنامه همشهری. ۶ شهریورماه ۱۳۹۹]

او در پاسخ به این پرسش که اگر حالا در همین وضعیت کنونی بازهم ساخت فیلم عاشورایی دیگری به شما پیشنهاد شود قبول می‌کنید یا نه روز واقعه آخرین حرف شما در زمینه ساخت فیلم عاشورایی است؟ چنین می‌گوید: «بیش از ربع قرن از ساخت روز واقعه می‌گذرد. طبیعی است که در این ۲۵سال بیشتر آموخته‌‌ام و به تجربیاتم اضافه شده، هنوز بی‌کم و کاست، حقانیت راه حسین(ع)، ظلم ستیزی او و ایستادگی‌‌اش در برابر ظالمان زمان، خون مرا به‌جوش می‌آورد و همانند همیشه مرا به سوی خودش می‌خواند. اما چه باید کرد که زمانه، دیگر زمانه معصومیت‌ها و همدلی‌ها و ارادتمندی‌های خالصانه گذشته نیست. بین همدلان، پراکندگی افتاده و عشق پاره‌پاره شده است. مدیران و سیاستگذاران فرهنگی هم -که همواره باید افق دیدشان وسیع‌تر و جلوتر از جامعه باشد- در هیاهوی تعجیل و تنگنا و تنگدستی گرفتار شده‌اند. این است که روز واقعه‌‌ای دیگر، با همان میزان از دلدادگی، تقریبا ناشدنی است.» [منبع: همان]

او در پاسخ به این سوال که چقدر به متن فیلمنامه استاد بهرام بیضایی وفادار بودید، می‌گوید: «میزان وفاداری من به متن آقای بیضایی در روز واقعه از وفاداری لارنس اولیویر در «هملت» شکسپیر که مشهور عام و خاص است به‌مراتب بیشتر است. در ۱۰۴دقیقه‌ای که مدت زمان فیلم است میزان آنچه تغییر کرده کمتر از حتی ۵درصد است. و شما به امروز نگاه نکنید. شرایط سال ۶۷ را درنظر بگیرید که هیچ‌کس دنبال دردسر ساختن فیلم تاریخی و مذهبی نبود. ۸ماه تمام فیلمنامه بی‌نقص و ارزشمند بهرام بیضایی را به دندان گرفتم و به هر جلسه‌ای که فراخوانده شدم، رفتم و از کلمه به کلمه آن دفاع کردم و به پشتیبانی مدیران دلسوز آن زمان در برابر خیل بی‌شمار مخالفان ۹۵درصد، آن را حفظ کردم.» [منبع: همان]

سه دهه پس از ساخت روز واقعه، سیدحسن جلایر تهیه کننده فیلم سفیر؛ صحبت‌های مهمی درباره فیلم روز واقعه داشت. او نه تنها درباره این فیلم بلکه درباره سفیر نیز حرف‌های مهمی را بیان کرد: «من در سال ۶۲ فیلمنامه «روز واقعه» را از بهرام بیضایی به قیمت ۶۰ هزار تومان خریداری کردم و کارهای مرتبط با تولید آن را هم آغاز کردیم. با هزار گرفتاری می‌خواستم کار دومم بعد از «سفیر» همین فیلم «روز واقعه» باشد اما آنقدر مشکلات و موانع پیش آمد که این اتفاق رخ نداد. دوستان خودمان همان زمان می‌گفتند زود است که بخواهیم درباره مسائل دینی و مذهبی فیلم بسازیم! حتی برخی از زاویه دلسوزانه وارد می‌شدند و می‌گفتند زود است سراغ مسائلی تا این اندازه مهم و عمیق برویم. بعد از «روز واقعه» حتی پروژه «میرزاکوچک‌خان» را هم من در تلویزیون کلید زدم که بعدها بهروز افخمی آن را به سرانجام رساند. واقعیت این است که در کشور ما افراد کمتر دنبال کار هستند و بیشتر افراد می‌خواهند جلوی پای کسی که کار می‌کند، سنگ‌اندازی کنند تا حاصل کارش به زمین بیفتد و بعد آن را بردارند! من در تمام این سال‌ها درباره این مسائل سکوت کردم و هنوز هم معتقدم که در شخصیت بسیاری از مدیران ما طرح و توطئه حرف اول را می‌زند و هنوز هم مدیران فرهنگی ما رنگ عوض نکرده‌اند.

همان زمان ما کار تولید «روز واقعه» را آغاز هم کرده بودیم و حتی نزدیک به ۶ میلیون تومان برای دکورهای آن خرج هم کردیم، اما آنقدر مصائب برای ما به‌وجود آوردند که احساس کردم حتی خود آقا سیدالشهدا (ع) هم دیگر دوست ندارد با وضعیتی که به‌وجود آورده بودند، کار ادامه پیدا کند. به همین دلیل هم از کار کنار کشیدم. بعدها آقای لاریجانی که به وزارت ارشاد آمد، پیگیر این پروژه شد که چرا به سرانجام نرسید؟ به او گفتند آقای جلایر نخواست کار را ادامه دهد. سپاه هم که حامی مالی ما بود، پروژه را کنار گذاشته بود. در این شرایط آقای لاریجانی دستور داد که فیلم ساخته شود. اصل فیلمنامه متعلق به من بود و روی بخش‌هایی از کار هم سرمایه‌گذاری کرده بودم، وقتی دیدم کار دارد شروع می‌شود، پیگیر که شدم، گفتند آقای لاریجانی به واسطه رفاقتی که با هم داشتیم، گفته است، من وارث جلایر هستم و از جانب او می‌گویم که کار را آغاز کنید! بعدها آقای شایسته پای کار آمد و فیلم ساخته شد، اما واقعیت آن است که آن فیلمی نشد که باید می‌شد.» [منبع: خبرگزاری مهر ۱۸ مردادماه ۱۴۰۱. کد خبر: ۵۵۵۸۷۲۶]

در همان دهه، سریال امام علی (ع) به کارگردانی و نویسندگی داوود میرباقری در صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران تهیه و ساخته شد. که از مردادماه تا بهمن‌ماه سال ۱۳۷۵ روی آنتن شبکه یک سیما رفت. سریالی ماندگار در دل تاریخ که بارها از تلویزیون پخش شد. میرباقری نشان داد جز آن دسته از فیلمسازانی نیست که درباره موضوعی فیلم می‌سازد که هم شناخت کافی را دارد هم فهم درست آن را! برخلاف کسانی که درباره موضوعاتی فیلم می‌سازند که نه شناختی دارند و نه درکی از آن!

تصویر عاشورا در سینمای ایران آنقدر انگشت‌شمار است که می‌توان دردل یک گزارش کوتاه به ذکر همه آن‌ها پرداخت. درست برعکس سایر ژانرهای سینمایی و مضامین دیگر همچون اعتیار، قاچاق مواد مخدر، لات‌های جنوب شهری، و… .

نگاهی به برخی از آثار سینمایی یا تلویزونی که مستقیم یا غیر مستقیم به مضامین عاشورایی پرداختند…

شب دهم  (۱۳۶۸)

شب دهم(جمال شورجه) به کارگردانی «جمال شورجه» که انقلاب و دفاع‌مقدس با باورهای حسینی را به تصویر کشیده است. او این فیلم را در سال ۱۳۶۸ با بازی جهانبخش سلطانی، ولی شیراندامی و … ساخت.

خلاصه داستان: عزیز سحرخیز، در شب دهم ماه محرم پس از درگیری خیابانی عزاداران با مأموران ارتش، که برای حمایت از چند آمریکایی مست به خیابان آمده‌اند، از مهلکه می‌گریزد و همسرش را تنها رها می‌کند. او تا سال‌ها بعد از حرکت خود احساس پشیمانی و حقارت می کند و موفق نمی شود فرزندش را، که شانزده ساله شده، از زیر تأثیر برادر همسرش، نایب، که عزادارن شب دهم ماه محرم را رهبری می‌کرده، خارج کند. پسر او به جبهه جنگ می‌رود و عزیز به دنبال پسر روانه ی‌ جبهه جنگ می شود، اما در راه بر اثر موج انفجار دچار فراموشی می شود و پس از بهبودی خود را در موقعیت متفاوتی می بیند.

به خاطر هانیه (۱۳۷۳)

فیلم «به خاطر هانیه» کیومرث پوراحمد نیز اشاره‌های صریحی به نفوذ فرهنگ عاشورایی در زندگی ایرانیان دارد. ناخدا علو نذر کرده ‌شب دهم محرم تا صبح دمام بزند تا هانیه شفا یابد، اما مرگ امانش نمی‌دهد. پس از مرگ ناخدا، بشیرو تصمیم می‌گیرد ‌نذر پدر را ادامه دهد.

در این فیلم تلاش بشیرو برای زنده نگه داشتن یک آیین مذهبی درام اصلی داستان را شکل می‌دهد و نشان می‌دهد ‌ برای مردم جنوب کشور پایبندی به مناسک سنتی‌شان چقدر اهمیت دارد.

بال‌های سپید (۱۳۷۷)

در سال ۱۳۷۷ مهدی هاشمی و ناصر هاشمی در اولین ساخته خود به سراغ فیلمی برای نوجوانان با مضمونی عاشورایی رفتند.

خلاصه داستان: تعدادی از دانشجویان رشته بازیگری به دیدن یکی از استادان رشته تعزیه خوانی می روند. استاد در این دیدار ماجرای نوجوانی به نام مراد را برای دانشجویان اینطور نقل می کند که مراد نوجوانی بوده که بسیار به رشته شبیه خوانی در مراسم عزاداری امام حسین (ع) علاقه داشته و همیشه آرزو داشته که در این مراسم در نقش حضرت قاسم ظاهر شود. سرانجام موقعیتی بوجود می آید تا مراد بتواند ایفای نقش کند. او برای اینکه بهتر بتواند نقش خود را بازی کند، تصمیم می‌گیرد که خود را در شرایط یاران امام حسین (ع) در روز عاشورا قرار دهد. برای همین هم چند روزی را با تشنگی تمرین می کند تا بالاخره یک روز در حال تمرین نقش خود بیهوش می شود. نقل استاد که به اینجا می‌رسد همه دانشجویان تحت تأثیر می گیرند و شناخت بهتری از نمایش شبیه‌خوانی پیدا می‌کنند.

تعزیه آخر (۱۳۸۳)

فیلم مستند “تعزیه آخر” ساخته ناصر تقوایی جزو آن دسته از فیلم‌هایی است که به این موضوع به شکل مستقیم پرداخته؛ فیلمی‌ که قرار بود به یونسکو برای ثبت پرونده تعزیه ارائه شود و درنهایت به دلیل طولانی بودن زمان آن تنها به اکران چندباره در این گوشه و آن گوشه اکتفا شد.

راه طی شده (۱۳۸۴)

یکی دیگر از فیلم‌ها‌یی که درباره تعزیه ساخته‌شده “راه طی شده ” عباس رافعی است که با تکیه‌بر فیلم‌نامه فرهاد توحیدی و با بازی شقایق فراهانی و پژمان بازغی ساخته شد. در این فیلم یک گروه فرانسوی به‌منظور انتخاب نمایش تعزیه برای جشنواره اوینیون و ساخت فیلم مستندی از مراحل آماده‌سازی و اجرای تعزیه به ایران می‌آیند. حضور این گروه موجب بروز ماجراهایی میان شبیه پوشان و شبیه گردانان تعزیه می‌شود، به‌گونه‌ای که تعزیه را تا مرز تعطیلی پیش می‌برد.

دست‌های خالی (۱۳۸۵)

خط اصلی قصه فیلم «دست‌های خالی» ساخته ابوالقاسم طالبی درباره رزمنده‌ای به نام امیرحسین است که پس از بازگشت از جنگ، اسیر توطئه چینی‌های مخالفانش می‌شود. نام فیلم از یکی از دیالوگ‌های زنده‌یاد خسرو شکیبایی (امیرحسین)‌ گرفته شده است. او در جایی می‌گوید که خودش را دیوونه حسین می‌داند، اما اعتراف می‌کند که در برابر عظمت حسین، دست‌هایش خالی است. در این فیلم صحنه‌های با شکوهی از حضور خانواده شخصیت اصلی در مراسم عزاداری امام حسین(ع) را می‌بینیم. دشمن امیر حسین می‌خواهد دختر او را به اتهام قتل مجازات کند، اما به این شرط که او بتواند شفای پسر بیمارش را از امام حسین(ع) بگیرد، حاضر به گذشت می‌شود. امیرحسین یک شبانه‌روز دعا می‌کند و سرانجام معجزه رخ می‌دهد و پسر حالش خوب می‌شود. بنابر این گره فیلم به دست ‌ ‌امیرحسین‌‌ و با توسل او به امام سوم شیعیان باز می‌شود.

مصایب دوشیزه (۱۳۸۵)

در فیلم «مصایب دوشیزه» به کارگردانی مسعود اطیابی، جلوه‌هایی از عشق و ارادت اقلیت‌های مذهبی ایرانی به امام سوم شیعیان را می‌بینیم. مصایب دوشیزه به باورهای عاشورایی یک اقلیت دینی در ایران یعنی مسیحیت می‌پردازد. یکی از سکانس‌های تاثیرگذار فیلم جایی است که یک پسر جانباز مسلمان (امین)‌ دارد روی دیوار کلیسا طرح حضرت مسیح را می‌کشد و در خانه دختر مسیحی (ژانت)‌ سفره نذری امام حسین(ع)‌ پخش شده است.

مسیر عشق (مسافر کربلا) (۱۳۸۷)

مسیر عشق (مسافر کربلا) به کارگردانی بیژن شکرریز و نویسندگی مهدی شجاعی محصول کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان است. داستان فیلم درباره یوسف پسربچه یازده ساله ای است که آرزو دارد نذر مادربزرگ اش را ادا کند و آن پهن کردن قالیچه ای در کربلا است که نذر دایی امیر است که از دوران جنگ ایران و عراق به وطن برنگشته. یوسف، پنهانی قالیچه را برمی دارد و سوار اتوبوسی می شود که مقصدش کربلا است.

دل شکسته (۱۳۸۷)

فیلم «دلشکسته» ساخته علی رویین‌تن ماجرای عاشقانه دختر و پسری را روایت می‌کند که گرایش‌های مذهبی متفاوتی دارند. این دو در مسیر ازدواج به درک جدیدی از جهان پیرامونشان می‌رسند. کارگردان برای نمایش درک تحول اخلاقی شخصیت دختر، نیم‌نگاهی به مراسم عزاداری سالار شهیدان می‌اندازد. شخصیت دختر (با بازی بیتا بادران) که با مفاهیم مذهبی بیگانه بود، در پایان داستان شیفته فرهنگ افراد باایمان و معتقد می‌شود و سعی می‌کند با حضور در یک مراسم عزاداری مربوط به امام حسین(ع) حس معنوی جدیدی را تجربه کند.

عصر روز دهم (۱۳۸۷)

زنده یاد رسول ملاقلی پور در سال ۱۳۸۵ قصد داشت «عصر روز دهم» را کارگردانی کند و پیش تولید فیلم و بازدید از لوکیشن ها را نیز آغاز کرده بود که پایان یافتن عمر، فرصت ساخت این فیلم را به او نداد. ملاقلی پور که سال ها فیلم هایی درباره دفاع مقدس ساخته بود در «عصر روز دهم» قصد داشت ماجرایی از جنگ ایران و عراق را در عراق روایت کند و به این ترتیب نیم نگاهی نیز به ماجرای عاشورا داشته باشد، اما کار او نیمه رها شد تا اینکه پس از مدتی منوچهر محمدی، تهیه کننده فیلم، مجتبی راعی را به عنوان کارگردان این فیلم سینمایی معرفی کرد. [منبع: خبرگزاری خبرآنلاین. ۲ آبان‌ماه ۱۳۹۳. کد خبر: ۳۸۲۰۴۵]

منوچهر محمدی تهیه کننده این فیلم می‌گوید: «هر فیلمی یک زمان تقویمی دارد که قصه در آن اتفاق می افتد. در اینجا هم حرکت گروه پزشکی هلال احمر در زمان ایام محرم که بیشترین زائر را در کربلاداریم اتفاق می افتد و قصه هم با آن شروع می شود. اما از طرف دیگر همه اینها پیوند زمانی پنهانی با واقعه کربلادارد. بعد از ظهر عاشورا چه اتفاقی می افتد؟ این حضرت زینب(س) است که راوی این جنگ می شود و سرپرستی اسرا و بچه ها را بر عهده می گیرد. در جنگی که میان ایران و عراق اتفاق افتاد هم ما همواره نبرد مردها را دیده ایم، ولی اثرات جنگ در خانه ها بیشتر و طولانی تر است. مادر دکتر شیرازی در جنگ همسرش را از دست داده و یک دخترش را و سال هاست با این حس زندگی می کند و نمی تواند او را فراموش کند. از طرفی نمی خواهد دختر دیگرش را هم از دست بدهد. بعد ما در پایان مواجهه دو مادر را داریم که هر دو درد کشیده اند. یعنی بعد از ۲۵ سال شما هنوز مصائب یک جنگ را در میان این دو خانواده می بینید.» [منبع: همان]

رستاخیز، فیلمی که پس از هشت سال اکران عمومی شد

«رستاخیز» به کارگردانی و نویسندگی احمدرضا درویش محصول سال ۱۳۹۱ بود.

داستان «رستاخیز» درباره واقعه عاشوراست که با همراهی بکیر(فرزند حر ابن یزید ریاحی) به قیام امام حسین (ع) و متن حوادث واقعه عاشورا می پردازد. این فیلم مقطع زمانی مرگ معاویه تا قیام امام حسین (ع) و شهادت آن حضرت را در بر می گیرد.

این فیلم در جهان غرب با عنوان حسین آنکه گفت نه (به انگلیسی: Hussein Who Said No) و در جهان عرب با عنوان قربان (به عربی: القربان) شناخته می‌شود. رستاخیز در سی و دومین دوره جشنواره فیلم فجر در ۱۱ بخش نامزد دریافت سیمرغ بلورین بود و در نهایت در ۸ بخش از جمله بهترین فیلم و بهترین کارگردانی برنده سیمرغ بلورین شد.

اتفاق قابل توجه در فیلم حضور عوامل مطرح سینمای جهان بود. «تدوین این فیلم توسط طارق انوار Tariq Anwar تدوینگر نامزد اسکار در سال ۲۰۱۰ برای فیلم سینمایی “سخنرانی پادشاه” (The King’s Speech) انجام شده است. تمام مراحل فنی و تکنیکی این فیلم در استودیو “مولینر  Molinare” در لندن انجام  شده است. موسیقی این فیلم توسط “اِستفان واربک Stephen Warbeck” آهنگساز برجسته و برنده اسکار برای موسیقی فیلم “شکسپیر عاشق”  (Shakespeare in Love) نوشته شده و اجرای آن را ارکستر فیلارمونیک بلژیک برعهده داشته و در استودیو “گلکسی” بروکسل ضبط شده است.» [منبع: سایت فرارو. ۹ شهریور ۱۳۹۲. کد خبر: ۱۶۰۹۰۱]

این فیلم در ۲ دی ۱۳۹۲ در سینما فرهنگ با حضور برخی اعضای دولت اکران خصوصی شد و در ۱۶ بهمن ۱۳۹۲ در کاخ جشنوارهٔ فجر هم‌زمان با برگزاری سی و دومین دوره جشنواره فیلم فجر به نمایش درآمد.

داستان حواشی اکران فیلم و اتفاقات آن به قدری گستره است که باید در گزارش دیگری به آن پرداخته شود، اما در خلاصه‌ترین حالت ممکن باید گفت فیلم پس از هشت سال در تاریخ شانزدهم اسفندماه ۱۴۰۰ همزمان با سالروز میلاد حضرت عباس (ع) به صورت برخط (آنلاین) نمایش داده شد.

کربلا جغرافیای یک تاریخ (۱۳۹۳)

مستند کربلا جغرافیای یک تاریخ ساخته داریوش یاری و محصول حوزه هنری انقلاب اسلامی است. راوی این مستند سید شهاب الدین حسینی است و موسیقی متن آن را مجید انتظامی ساخته است.

مستند کربلا جغرافیای یک تاریخ، نگاهی برحرکت حماسی امام حسین علیه السلام از ابتدا تا پس از شهادت در روز عاشورا دارد و چگونگی عزاداری در فرهنگ‌های مختلف در جهان را در ماه محرم بررسی می‌کند…

مستند کربلا جغرافیای یک تاریخ در سی و سومین جشنواره فیلم فجر و نهمین دوره جشنواره «سینما حقیقت» روی پرده رفت؛ این مستند داستانی، تندیس بهترین تحقیق و پژوهش از جشنواره چهل چراغ را دریافت کرده و نامزد دریافت تندیس بهترین فیلم و بهترین دستاوردهای هنری از این جشنواره بوده است؛ کربلا جغرافیای یک تاریخ جایزه بزرگ جشنواره کربلا را نیز دریافت کرده است.

جبار آذین منتقد سینما درباره این اثر چنین می‌گوید: «یاری با نگاهی متفاوت و غیر کلیشه ای از وقایع عاشورا و قیام امام حسین (ع) و حماسه عاشوراییان یک اثر مستند دیدنی و تأثیرگذار سینمایی ساخته است. تلاش فیلمساز در گزینش زاویه نگاه متفاوت تاریخی و اجتماعی به رخداد عاشورای حسینی (ع) بیش از هر چیز به جنبه حماسی این واقعه بزرگ بشری معطوف است و او فیلم خود را از بازگویی سینمایی حرکت امام حسین (ع) به کربلا تا پس از شهادت ایشان و پرداخت تأثیرات فرهنگی، دینی و اجتماعی آن در میان شیعیان جهان تا مراسم مختلف مذهبی و محرمی مسلمانان گسترش داده است.» [سینماپرس. ۲۷ مهر ۱۳۹۵. کد خبر: ۷۹۴۸۹]

ناسور (۱۳۹۴)

به کارگردانی کیانوش دالوند و تهیه‌کنندگی مشترک محمدحسین قاسمی و داریوش دالوند در سال ۹۴ تولید شد. این انیمیشن روایتی از زندگی عبیدالله بن حر جعفی یکی از کوفیان مکه را به تصویر می‌کشد که از امام حسین (ع) دعوت کرده تا به کوفه بیایند و زمانی که می‌شنود سپاه امام (ع) به کوفه نزدیک شده از این شهر خارج می‌شود تا با ایشان روبرو نگردد؛ اما از بد حادثه به صورت کاملا ناگهانی با ایشان روبرو شده و مجبور می‌شود دست رد به سینه امام بزند.

هیهات (۱۳۹۴)

هیهات فیلمی در ۴ اپیزود و به کارگردانی و نویسندگی هادی نائیجی، دانش اقباشاوی، روح‌الله حجازی و هادی مقدم‌دوست و تهیه‌کنندگی محمدرضا شفیعی محصول سال ۱۳۹۴ است. این فیلم چهار اپیزودی با درون‌مایه‌ای مذهبی و اعتقادی، سعی در نمایش چهار گوشه از ارتباط مردمان معاصر با فرهنگ و منش عاشورایی دارد.

خون خدا (۱۳۹۷)

به کارگردانی مرتضی علی عباس میرزایی و تهیه کنندگی سیاوش حقیقی است که روایتی است متفاوت از روز عاشورا، این فیلم سال گذشته در جشنواره فیلم فجر به نمایش درآمد و هنوز زمان برای اکران عمومی نیافته است. اما داستان این فیلم درباره مردی کارتن خواب است که در شب عاشورا براثر یک اتفاق چکی با رقم بسیار بالا به دستش می‌رسد و حالا او باید آن را به صاحبش برساند. رضا اخلاقی راد، فرید سجادی حسینی، سعید داخ، علیرضا ثانی فر، خسرو احمدی، وحید نفر، امین میری، میثاق جمشیدی، حسین غایبی شباهنگ و شیوا ابراهیمی بازیگران “خون خدا” هستند.

اربعین (۱۳۹۸)

مستند “اربعین” را محمدتقی یازرلو کارگردانی کرده و از محصولات جدید مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی است. در مستند “اربعین” شاهد زحمات چند جانباز دوران دفاع مقدس هستیم که به‌عنوان خادمین زوار اربعین حسینی در صحن مطهر حضرت زهرا(س) در نجف به خدمتگزاری مشغول می‌شوند. در این مستند خدمات این جانبازان به زوار، با دوران دفاع مقدس مقایسه می‌شود.

سریال مختارنامه

مختارنامه یک مجموعهٔ تلویزیونی پیرامون زندگی و قیام مختار ثقفی به کارگردانی داوود میرباقری بود. این سریال به داستان مختار ثقفی، با کنیهٔ ابواسحاق، و چگونگی قیام او که پس از حادثهٔ عاشورا به خون‌خواهیِ حسین بن علی برمی‌خیزد، می‌پردازد. این سریال در ۴۰ قسمت ۶۰دقیقه‌ای از صدا و سیما پخش گردید. شروع پخش این سریال در تاریخ جمعه ۹ مهر ۱۳۸۹ از شبکه اول سیما بود. سریالی ماندگار برای تاریخ. میرباقری پس از تجربه موفق در ساخت سریال امام علی (ع) این‌بار نیز توانست با ساخت سریال مختار روند موفقیت خود در پرداخت به چنین مضامین و موضوعاتی را تکرار کند.

اگر بخواهیم به سایر سکانس‌های عاشورایی در سینمای ایران بپردازیم می‌توان به موارد زیر اشاره داشت: (خبرگزاری فارس- تاریخ: ۱۵/۱۰/۱۳۸۷)

سکانس آب آوردن فرمانده رزمندگان که تداعی‌گر با آب آوردن حضرت ابوالفضل است در فیلم «پرواز درشب» به کارگردانی مرحوم رسول ملاقلی‌پور

سکانس عزاداری قبل از عملیات آبی رزمندگان در فیلم افق

سکانس خداحافظی فرمانده با رزمندگان در فیلم «حماسه مجنون»

صحنه‌ای از فیلم «بربال فرشتگان» که فرمانده‌نیروی بسیجی از بسیجی پشت بی‌سیم می‌خواهد که برایش زیارت عاشورا بخواند

سکانس تعزیه‌خوانی نهایی سریال «شب دهم» ساخته حسن فتحی.

سکانس عروسی فیلم سینمایی «شب به‌خیر فرمانده»

نوشته راه طی شده‌ سینمای ایران، در مسیر عاشورا اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

یکی از برنامه های ویژه در سومین روز از برگزاری این رویداد فرهنگی، برگزاری کارگاه مستندسازی با حضور محمدرضا اصلانی است . این کارگاه آموزشی راس ساعت ۱۸ با حضور هنرجویان سینما برگزار می شود.

برگزاری دو همایش با عنوان «سینمای دینی و هنر متعالی» با مدیریت مجید اسماعیلی و «هنر آیین تغزیه در مسیر تبدیل به اجرا» با حضور محمدرضا افشار و مدیریت سید شاهرخ بحرالعلومی از دیگر برنامه های روز سوم جشنواره فیلم و عکس «چهل چراغ» است.

نخستین جشنواره مردمی فیلم و عکس «چهل‌چراغ» با موضوع امام حسین (ع) و حماسه اربعین، از تاریخ ۲۱ شهریور ماه در پردیس سینما ملت آغاز شده و تا تاریخ ۲۸ شهریورماه در پردیس سینمایی ملت ادامه دارد.

نوشته محمدرضا اصلانی کارگاه مستندسازی برگزار می‌کند/ «سفیر» روی پرده نقره ای اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.