اما در بخش دوم و پایانی این میزگرد ضلع سومی به نام مردم نیز مطرح شد. مردمی که گاهی علت و گاهی معلول یک معضل در جامعه خود هستند و طی سالیان میراثی از خود به جا گذاشته اند که گهگاه فرشته نگهبان نسل های بعدی شده و گاهی هم عرصه را برای زندگی میراث داران خود تنگ تر کرده اند. اینکه چه شیوه رفتاری باعث چه اتفاقی شده و سینمای مستند چگونه می تواند بازتاب قابل تاملی برای این پدیده ها باشد را مهدی فارسی و لقمان خالدی از منظر تجربیات خود اینگونه بیان کرده اند:

تاثیر رفتار مردم  در ایجاد یا حل معضلات منجر به نقد اجتماعی

* جدا از اینکه رسانه ها و فیلمسازان چه تاثیری در حل و نقد مسایل اجتماعی دارند؛ با توجه به سیر پرفراز و نشیب تاریخ این کشور، مردم (افکار عمومی و رفتار اجتماعی) در ایجاد معضلات یا حل آنها چقدر تاثیر گذار بوده اند که حاصلش منجر به تولید یک مستند اجتماعی شده باشد؟

فارسی: برای پاسخ به این سوال باید یک مقدمه طرح کنیم. انسان ها دو نوع نیاز را در زندگی خود باید تامین کنند نیازهای اولیه و نیازهای ثانویه. دسته اول خوراک، پوشاک و مسکن را شامل می شود و دسته دوم به تفکراتی منوط می شود که در تامین نیازهای اول نقش اساسی دارند. پس نیازهای ثانویه یعنی ابتدا بدانیم چه چیزهایی از نظر روانی برای ما ارزشمند است. وقتی فکر کنم و بدانم باید کجا و چگونه زندگی کنم به من کمک می کند تا کیفیت نیازهای اولیه ام را به درستی تامین و محافظت کنم.

شناخت این نیازها  با توجه به آنچه از دوره پهلوی به بعد در کشور ما رخ داد؛ نشان می دهد از گذشته تا امروز، دولت ها همه تمرکزشان بر نیازهای اولیه بوده است بنابراین بخش مهم هویتی مثل تاریخ، فرهنگ، هنر و هر آنچه در پرورش تفکر مردم تاثیرگذار بوده رها شده و به جهموری اسلامی ارث رسیده است. این یعنی ندیدن نیازهای ثانویه.

به جز روزهای اول انقلاب؛ به قدری درگیر اتفاقات و بحران ها شدیم که بحث توجه به نیازهای ثانویه از یاد مسئولان رفت و کمبود آن امروز تبدیل به دردسر و معضلات اجتماعی شده است. راه حلش هم فقط این است که نیازهای ثانویه را ببینیم یعنی به فرهنگ، ادبیات و تاریخ بیشتر بها دهیم تا هم بدانند دلیل نیاز های اولیه برای چیست هم ارزش و قدر آنچه دارند را بیشتر بدانند. اگر این تفکر و قدرشناسی رخ دهد مردم در نگهداری و حفظ آنچه که دارند بیشتر تلاش می کنند و همین باعث تغییر شرایط می شود. به عنوان مثال وقتی من بدانم چرا تمیزی محیط زندگی ام اهمیت دارد و برایش تلاش کنم دردسر حکومت هم برای مشکلات محیط زیستی کمتر می شود.

اگر بیشتر در تاریخ جستجو کنیم از دوره ناصری تا کنون سوالاتی میان مردم جامعه مطرح شده که تا امروز هنوز کسی پاسخ آنها را نداده و به همین خاطر در دوره های مختلف به مراتب تکرار شدند. بسیاری از مشکلات امروز ما بازتولید همان سوال های بی جواب است که باعث شده در مسایل هویتی مان به جواب درستی نرسیم. پاسخ شان نیاز به تحقیق و سواد دارد تا وقتی این ها را در خود حل نکنیم نمی توانیم با مشکلات کنار بیاییم و به سلامت از کنارشان عبور کنیم.

* می توان اینگونه تفسیر کرد که از منظر تاریخی فرصت خودشناسی از مردم جامعه دریغ شده است؟

فارسی:  بخشی از حل نشدن این سوالات به حاکمیت ها برمی گردد. تضمین نیازهای اولیه مرتفع کردن نیازهای ثانویه را در پی دارد و اگر من در اولین نیازها اقناع نشده باشم؛ پیشرفت و توسعه عمرانی خیلی به دردم نمی خورد چون نمیدانم اصلا به چه کار من می آید. وجود اینترنت در این عصر را می توان یکی از کاربردی ترین نیازهای انسان دانست اما وقتی بلد نباشم از اینترنت استفاده کنم بلای جان خود، خانواده و جامعه ام می شود.

اگر بازهم به تاریخ رجوع کنیم درخواهیم یافت در دوره قاجار تلگراف که آمد مشروطه درست شد و حکومت را زیر و رو کرد. بعد از آن در زمان پهلوی رادیو وارد شد و در مقطعی قهوه خانه هایی که رادیو داشتند پلمب می شدند. پهلوی دوم هم با نوار کاست از بین رفت. الان هم ما با حضور شبکه های اجتماعی دچار این مشکلات هستیم. یعنی در شرایطی قرار گرفایم که حاکمیت نه می تواند فضا را باز کند نه بیخیال فیلتر شود.

در چنین شرایطی نیازهای ثانویه همچنان به شکل سوال باقی می ماند و مدام تکرار می شود. در نهایت حاکمیت کم می آورد، دست و بالش بسته می شود و به جای اینکه به شکل ابزار کاربردی از آن استفاده کند مثل سلاحی علیه خود می شود.

نقش حاکمیت در  جامعه و بازتاب آن در مستند

* و حتی ممکن است مثل حکومت های پیین از بین برود؟

فارسی: جمهوری اسلامی ذاتا از بین رفتنی نیست مگر اینکه از بیرون چنین قصدی را داشته باشند در واقع چیزی شبیه دوره قاجار است.

* احتمالا نقش مستندساز از همینجا پررنگ می شود.

فارسی: نقش مستندساز وقتی مهم می شود که اول ببینیم حاکمیت چقدر به تامین این نیازهای مهم اهمیت می دهد که متاسفانه جواب منفی است. اما در مورد تعهدی که فیلمساز نسبت به خود و جامعه اش دارد باید بگویم اگر از درون تکلیفش با خودش روشن شود نگاهش عمیق تر شده و دیگر مقطعی نمی اندیشد و  صرفا دغدغه اش دیده شدن در جشنواره نیست.

فیلمساز اگر کمی جلوتر از زمانه خود را ببیند و ارزیابی و تحلیل درست تری داشته باشد حداقل اتفاق این است که فیلمش تاریخ مصرف بیشتری خواهد داشت و این امیدوار کننده است که خرده تحلیل ها حتی در آینده جریان ساز شوند. مستند ساز در هر حوزه ای که می خواهد کار کند به خصوص در حیطه اجتماعی گریزی ندارد جز اینکه خوب تحقیق و مطالعه کند. نمی تواند خلق الساعه درگیر مساله ای شود.

* نکته ای که در بحث نیازهای اولیه و ثانویه و ارتباطش با حکومت ها اشاره کردید قابل تامل است و رد پایش به وفور در مستندهایی با محوریت نقد اجتماعی دیده می شود. شما به عنوان مستندساز تا چه اندازه شرایط را برای تولید یک اثر عمیق و ماندگار که در آن پرداخت درست و منصفانه ای از نقد صورت بگیرد ، فراهم می بینید؟

فارسی: کشور ما از ۱۵۰ سال پیش تا کنون مدام در بحران های مختلف با مقاطع کوتاه بوده است. تا یک مساله ملی مطرح شد ذهن احاد مردم را درگیر کرد و هنوز آن را حل نکرده بودیم که بلافاصله درگیر یک بحران جدید شدیم. این مسایل و بحران ها در طی سالیان دراز و پشت هم تکرار شدند و ما فرصت نکردیم تک تک شان را درست تحلیل و ارزیابی کنیم. گویا حافظه تاریخی ما سر این بحران ها مدام پاک شده و از نو ذخیره کرده است. همین امر اجازه نداد مردم پیشینه یکدستی در ذهن شان داشته باشند و از این جهت حافظه تاریخی شان مخدوش شده است. مثل همین دوره اخیر که تا آمدیم به انقلاب فکر کنیم جنگ شد و بعد دولت سازندگی و بعد هم دولت مهرورزی و پس از آن هم اصلاحات و … این قصه تا همین امروز ادامه دارد.

حال باید کمی آرام بگیریم و با نگاه دقیق تری ببینیم اطراف مان چه خبر است. به جای اینکه به هر اتفاقی که می افتد این قدر ملتهب نگاه کنیم، از واکنش های زودهنگام بپرهیزیم و با تفصیل شرایط را ببینیم و تاثیرش را در مستند بازتاب دهیم. مستندساز باید بتواند جلوتر از خود را ببیند. امروز برای کاری که ۲۰ سال بعد میخواهد بسازد دورخیز بردارد. افت بزرگ آثار امروز، اجمالی نگاه کردن است در صورتی که کمی باید با تحلیل شرایط را ببینیم.

مثلا اگر مستندسازی دغدغه آب دارد باید چند سال در ذهن خود بپروراند تا آرام آرام بفهمد از چه زاویه ای به موضوع ورود کند و از چه مباحثی حرف بزند بعد تازه اولین قدم را بردارد و شروع به تحقیق کند. اگر اثر چنین عمقی داشته باشد تا سالها ماندگار شده و تازگی خود را حفظ می کند. آثار مستندسازانی چون کامران شیردل، ناصر تقوایی، عباس کیارستمی و پرویز کیمیاوی اگر دیده باشید درمی یابید نگاه های شان به سوژه چنان قوام یافته که هرچه زمان گذشته نه تنها خاکستر زمان آن را مدفون نکرده بلکه همچنان قابل تامل و قابل استناد است.

جامعه، مخاطب مستند است یا بهانه تولید؟

* با این وجود شناسایی مباحث اجتماعی که به نقد نیاز دارند چقدر امکان پذیر است؟

خالدی: شناسایی نیازهای امروز کار سختی نیست، مرحله سخت تر شیوه ارائه آن است. سال ها پیش به من گفتند فیلمی بسازم با هدف اینکه فست فود بد است. به نظر شما در روزگاری که همه رستوران ها در شرایط سخت اقتصادی شلوغ است و خود من یک فیلمسازِ عاشق پیتزا هستم چگونه می توانم این بد بودن را منتقل کنم؟ اصلا این سوال برای بسیاری از مردم مطرح می شود که مگر فست فود بد است ؟ این سوالات را بگذارید کنارِ اینکه من معتقدم در پایان هر کاری که شروع به تولید می کنم اگر خودم چیزی یاد نگرفته باشم حتما کارم ایراد دارد. بنابراین لازم بود تا اول از همه برای خودم دلیل بیاورم و به جواب این پرسش ها برسم.

در این مستند که «غذای بیرون» نام داشت به این نتیجه رسیدم اگر فست فودها شلوغند به این خاطر است که سبک زندگی و دنیای مان فست فودی شده یعنی برای خوب دیدن خیلی وقت نمی گذاریم و همه چیز را با شتاب می خواهیم. انگار که فست فودی فکر می کنیم.  من بعد از ساخت این مستند علاوه براینکه از فست فود خوری فاصله نجومی گرفتم که این بهترین تاثیر اثر بر سازنده اش است؛ بیشتر مطمئن شدم به جای اینکه مستندساز فقط به سرطان اهمیت دهد باید روی سلولی که قرار است تبدیل به سرطان شود متمرکز شود. که در این مستند فست فودی فکر کردن ما سلول سرطانی بود.

به نظر من در هر موردی اگر قرار است نقدی صورت بگیرد اول باید موضوع در چالش تحقیق و تحلیل بیفتد تا بتوان دلیلی برای انتقاد از آن پیدا کرد. اینکه وقت و هزینه ها صرف مستند یک ساعته ای شود که مدام بگوید این بد است و سراغش نرو نه تنها تاثیرگذار نیست بلکه مخاطب را پس می زند.

فارسی: دیگر ادبیات تبلیغی جواب نمی دهد. تا ما مفهومی را در مخاطب درونی نکنیم به حرف مان گوش نمی کنند. مخاطب ظاهر امر را می بیند اما اگر فیلمساز تحلیل ارائه ندهد نزد بیننده هیچ ارزشی نخواهد داشت.

* از نقدهای اجتماعی حرف زدن یک طرف، اینکه چگونه این نقدها را مخاطبانش ببینند نیز در طرف دیگر داستان ما مورد سوال است. این مستندهایی که از دل مردم برآمده اند را چگونه باید به دست مردم رساند؟

فارسی: باید شرایط فراهم شود و این مهم عزم همگانی می طلبد. ضرورت اول اینکه دیدگاه مان را بازتر و ارتباطات را گسترده تر کنیم تا به مرور زمان حل شود.

خالدی: اینکه نگاه منصفانه به جامعه داشته باشیم و هر فیلمی نسازیم وظیفه ماست اما وظیفه یک سری افراد دیگر هم این است که اگر در مقام مسئول هستند و دغدغه این جامعه را دارند، فیلم ها را به دست مخاطب برسانند.

فیلمساز زمان تولید به قدری انرژی مصرف می کند که اگر تهیه کننده  و پخش کننده ای نباشد توانی برای عرضه و ارائه فیلم در جشنواره و اکران ها را ندارد. البته مساله فقط نقص در شیوه نشر نیست بلکه باید قبول کنیم ما در ایران مخاطب مستند کم داریم و بیشتر تماشاچی های ما به سینمای داستانی علاقه دارند.  سینمایی که کمی دروغ در آن باشد خوشایندتر است.

* این علاقه را چطور باید ایجاد کرد؟

خالدی: وقتی مستندهای ما جنس مردم ما باشند و نقدی بیان شود که حرف دل آنها را بازگو کند حتما جایش را بین مردم باز می کند. مهمترین اتفاق در نقد اجتماعی این است که مخاطب با اثر همذات پنداری کند و خود و آدم های اطرافش را در اثر ببیند.

فارسی: البته ایجاد علاقه کردن نیاز به سواد و مطالعه دارد. در کشوری زندگی می کنیم که در فکر، سنت، آداب و رسوم بین مردم بسیار تنوع دیده می شود. تولید یک اثر جهت نقد اجتماعی در نقطه مشخصی از ایران نیاز به شناخت دقیق از خاستگاه اجتماعی مردم آن منطقه دارد. گاهی مستندساز حواسش نیست و اصل ماجرا را خراب می کند. چون بدون شناخت از فرهنگ بومی و صرفا با اتکا بر پیش فرض های ذهنی خود منطقی را مطرح می کند که به ضرر مردم تمام شده و گاهی قصه دوستی خاله خرسه پیش می آید.

خالدی: کاملا موافقم. مثل همان تعریف های غلطی که باعث شد ساختن سدها به یک بلا تبدیل شود. اگر می خواهیم نقد کنیم باید اول به مسیر نقد و سوژه اشراف داشته باشیم . کافیست جنبه های مختلف حقیقت را از زبان دیگران شنیده و کنار هم بگذاریم نه اینکه بر اساس باید  و نباید ها فکر کنیم و تصمیم بگیریم.

* سیاست های فعلی تا چه اندازه باعث ایجاد مسایل قابل نقد شده است؟

فارسی: پیدا کردن راه حل درست نیاز به شناخت خود و محیط اطراف دارد. به نظر من در این زمینه هم جمهوری اسلامی بیشتر از اندازه کوپنش در حوزه فرهنگ هزینه می کند. یعنی اگر اقتصاد را یک بسته ۱۰تایی در نظر بگیرد بیش از نیم آن را در مسایل فرهنگی هزینه می کند اما با این وجود هر روز معضلاتش ریشه ای تر می شود چون آن کسی که هزینه می کند به مسایل پیش رو نگاه درستی ندارد.

سیاستگذاری حاکمیت ها گاهی این گونه است که می خواهد مردم به اتفاقاتی دلخوش کنند که اصلا منطقی نیست. مثلا در مسابقات جام جهانی امسال؛ اگرچه ایران باخت و در مرحله اول حذف شد اما مردم از خوشحالی در خیابان ها پایکوبی می کردند. کاری به درست و غلط بودن آن ندارم حرفم این است که تا مشکلات را ریشه ای نبینیم و به حل آن ایمان نداشته باشیم جوابش را نمیگیریم. تلاش برای جریان سازی جهت ساماندهی آینده دورتر از عمرمان در سیستم فکری امروز جایی ندارد. نسخه پیچیدن کار مستندساز و متولی فرهنگی نیست در بهترین حالت باید خودمان باشیم و تفاوت ها را درک و تحمل کنیم. کار فرهنگی مثل کاشت بذر است که به بار نشیدنش صبر و حوصله می خواهد.

خالدی: البته به نظر من هنرمندان هم درست عمل نکردند. ما نباید آتش جلوی چشمان مان برسد بعد فریاد بزنیم. هنرمند باید زودتر از همه نشانه ها را بفهمد و هشدار دهد. معضل بزرگ این روزهای ما نداشتن هنرمند متعهد است و بدتر اینکه نیاز جامعه به هنرمند متعهد را نه می شناسیم و نه ایجاد می کنیم.

* و اینگونه است که سیاه نمایی در آثار مستند اتفاق می فتد؟

فارسی: فیلم مستند را می توان به چاقوی دولبه تشبیه کرد به همان میزان که تاثیر می گذارد، می تواند مخاطره هم داشته باشد. مشکلات مطرح شده در یک اثر را باید به اندازه ای که هست ببینیم و خودمان بر بحران ها حس غالب داشته باشیم. چیزی که از واقعیت دور شود یا شعر و شعار است یا پروپاگاندا که به عبارتی همان سیاه نمایی تعبیر می شود. با شلوغ کاری هیچ مساله ای به جواب نمی رسد.

خالدی: نگرانی و نگران جامعه بودن نشانه خوبی است . آدمها از اینکه کسانی نگران آنها هستند خوشحال می شوند  و نگران بودن یک فیلمساز یعنی من دغدغه جامعه اطرافم را دارم و می خواهم قدمی برای بهتر شدن بردارم. البته اگر واقعا نگران باشند و حب و بغضی در آن نباشد. صرف اینکه لایه اول یک موضوع را رصد کنیم نمی توانیم جنجال به پا کنیم . یادمان نرود سینما برای امروز نیست برای یک عمر است و این را فیلم هایی ثابت کرده اند که زمان خودشان هیچ جایزه نگرفته اما الان اعتبار سینمای ما هستند.

* و کلام آخر؟

خالدی: اگر مدیران بفهمند مستند چه قدرتی دارد بیش از اینها به آن بها می دهند. موضوع اینجاست که لازم نیست همدیگر را حتما قانع یا فتح کنیم. به جای اینکه خوب گوش دهیم تا حقایق بیرون از درون مان را بفهمیم مدام در حال پرزنت کردن خودمان هستیم. در صورتی که خوب گوش دادن بیشتر به کمک ما می آید و در ادراک عمیق تاثیرگذارتر است. ما این روزها بیشتر به آینه نیاز داریم و مستند این آینه را به دستمان می دهد.

نوشته فارسی: مستندساز باید جلوتر از زمانه خود را ببیند/ خالدی: اگر پایان فیلم‌هایم چیزی یادنگیرم کارم ایراد دارد اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

بر این اساس به نظر می رسد قبل از اینکه وارد بحث «نقد اجتماعی» شویم لازم است بدانیم مستندساز چه درکی از این عبارت دارد و دغدغه های پیرامون خود را از کدام منظر به چالش می کشد. به این بهانه سوره سینما گپ و گفتی با دو مستندساز جوان لقمان خالدی و مهدی فارسی انجام داده است که به مصاحبتی فراتر از مصاحبه انجامید. لقمان خالدی خالق آثاری چون «فوکوس»، «زندگی من»، «مشترک مورد نظر» و «فصل هرس» ؛ از زوایای مختلفی هر بار آدم های پیرامون خود را روایت کرده است. مهدی فارسی نیز به واسطه آثاری چون مستند سینمایی «خاطرات خانه متروک» و مجموعه مستند «رضاخان» کندوکاو فراوانی در تاریخ داشته و نکات قابل ذکری درباره شکل گیری تفکر مردم بیان کرده است که خواندن بخش اول نظرات شان خالی از لطف نیست.

اصول اولیه نقد اجتماعی

* قبل از اینکه به تعریف نقد اجتماعی بپردازیم بفرمایید مستندساز چگونه راه ورود به نقد یک مساله را انتخاب می کند؟   

مهدی فارسی: نگاه باورمند شرقی من در ورود به عرصه مستند تاثیرگذار بوده است. شاید اگر من یک بلژیکی یا فرانسوی بودم تفکر و نگاه متفاوتی به یک موضوع داشتم اما من ایرانی ام و خاستگاهم شرق اسلامی است. به عنوان مثال در خاستگاه غرب؛ نگاه غربی در مسایل اجتماعی همه چیز را قراردادهایی می بیند که تاریخ مصرف دارند و در نتیجه ارزش ها در هر برهه ای تغییر می کنند. به همین خاطر گاهی قابل دفاع و گاهی مورد نقد قرار می گیرند.

این متفاوت است با نگاه شرقی ما که به یک سری اصول حَقه باور داریم که برای مان تاریخ انقضا ندارد و متناسب با شرایط زمان خودمان آنها را ترجمه می کنیم. مثلا حقوق زن در اسلام اصلش تغییر نمی کند بلکه بررسی می کنیم در زمانه ما واجد چه ویژگی هایی می تواند باشد. اگر اینگونه نگاه کنیم متوجه خواهیم شد که شکل داستان در خاستگاه های مختلف؛ متفاوت هستند.

لقمان خالدی: من فکر می کنم یک هنرمند یا مستندساز باید مثل فشارسنج یک جامعه عمل کند و بر اساس این ویژگی به  مسائلی که در جامعه اتفاق می افتد عکس العمل نشان دهد. مثلا جامعه ای اگر تحت تاثیر شرایط جغرافیایی؛ دچار بحران آب شود ناخودآگاه بازتاب رفتار مردم در مستندساز تاثیر می گذارد و اثری درباره کویر خلق می شود. کار هنرمند این است که صدای جامعه اش باشد. اگر کار فیلمسازان امروز با گذشته فرق می کند به این دلیل است که نظام ارزشی  جامعه در حال تغییر است و همانطور که مهدی فارسی به درستی بیان کرد مستندساز باید این ارزش ها را هدف گیری کرده و مطابق روز ترجمه اش کند. اولین قاعده هنرمند این است که کاشف هویت خود و جامعه اش باشد و آن را بتواند ساطع کند. البته در بیشتر وقت ها کاملا ناخودآگاه اتفاق می افتد ولی هنرمند باید خودآگاه آن را کشف کند.

در نقد اجتماعی فیلمساز دقیقا باید  بداند چه می خواهد و چه ارزش هایی را در فیلمش می خواهد به تصویر بکشد. وقتی بداند چه می خواهد نتایج بهتری هم دریافت می کند. اما این روزها فیلم هایی در جشنواره ها دیده می شود که بیشتر از اینکه  تحت تاثیر ارزش های فیلمساز ساخته شده باشد بیشتر ناشی از این است که فیلمساز با  این نوع ایده ها می تواند بیشتر امکانات به دست بیاورد و فیلم در لایه اولش با ریا ساخته می شود از طرفی متاسفانه فیلمسازهایی داریم که بعضا ارزش هایی که در فیلم های شان مطرح می شود اصلا برایشان مهم نیست اما در اینباره فیلم ساخته و سخن می گویند. قطعا این تناقض و ریا در میزان تاثیرگذاری اثر نیز خودش را نشان می دهد و مردم آنطور که باید در مقابل چنین فیلمی عکس العمل نشان نمی دهند چون فیلمساز به کاری که انجام داده اعتقادی نداشته است.

* خیلی موافق سخن آخرتان نیستم. بارها اتفاق افتاده فیلمساز بر خلاف عقایدش و شاید به خاطر پول فیلم ساخته و مردم هم استقبال کرده اند. شاید من و شما به واسطه شناختی که از او داشتیم می دانستیم به حرفی که می زند اعتقادی ندارد اما اتفاقا مخاطب بسیار تاثیر گرفته است.

خالدی: تبلیغات و تصویر سازی از اثر استقبال شده دست همان کسانی است که پول و امکانات دارند. ما می توانیم این تصویرسازی و استقبال را در یک مقطع زمانی ایجاد کنیم ولی چقدر آن فیلم در جان جامعه تاثیر می گذرد را تاریخ نشان می دهد.  البته اگر جامعه ما امروز به این شکل متزلزل شده یکی از دلایلش این است که ما فیلمسازان و مستندسازان درست به وظایف مان عمل نکردیم. هنرمند باید راهی را که فکر می کند باعث نجات جامعه می شود به تصویر بکشد و این اتفاق وقتی می افتد که جامعه اش را درست رصد کرده باشد. ولی برخی از ما فقط تا نوک بینی مان را می بینیم. متاسفانه دلیلش این است که هنرنما بیشتر از هنرمند داریم. ما در جامعه ای هستیم که انقدر دیده نشدیم دست به کارهای عجیب و غریب می زنیم. یکی از آن کارها فیلمساز شدن است  این افرادی که شما مثال می زنید از جنس هنرنما ها هستند. به هر حال در هر بازاری یک سری جنس اصل و یک سری جنس تقلبی به وجود می آید باید تلاش کنیم جنس اصل باشیم.

فارسی: در یک بحث مفصل با لقمان خالدی هم عقیده ام شما تا به چیزی باور نداشته باشید نمی توانید درباره اش حرف بزنید. به اعتقاد من آدم ها نمی توانند پشت فیلم شان قایم شوند. به هر میزان که به حرف فیلمم باور داشته باشم اثربخش تر است. اما نکته اینکه در هنر دو بحث وجود دارد که طرح آن چنین تناقض هایی را به جواب می رساند. دو وجه چه بگویم و چگونه بگویم مطرح است که اولی محتوا و دومی فرم نامیده می شود و در شکل گیری یک اثر نقش سازنده دارند. برخی فیلمسازان پولساز هستند. اینها شاید به نقدی که می کنند یا حرفی که می زنند باور نداشته باشند اما بلدند خوب بسازند. مخاطب عام هم باور می کند اما اگر کمی دقیق شود پی می برد که جای صداقت خالی است.

ارجحیت جایزه بر نقد درست

* اما همه مخاطب حرفه ای نیستند.

فارسی: بله قبول دارم و این بحث بسیار جدی است. در بستری که ما صحبت می کنیم سینما برای مخاطب عام به تعریف نازل چیزی است که غربی ها می گویند. یعنی سینما برای تفریح و سرگرمی است . مستند و نقد اجتماعی و … خیلی در اولویت این هنر قرار نمی گیرد اما مخاطب حرفه ای کمی که دقیق تر نگاه می کند می گوید چنین فیلمی چرا باید بفروشد؟ بنابراین می توان چنین نتیجه گرفت که لزوما پرفروش بودن یک اثر به معنای کار خوب بودن نیست.

خالدی: از طرفی متاسفانه در رسانه ها منتقد خوب کم داریم. منتقدی که مخاطب را آگاه کند کدام کار اصل است و کدام کار تقلبی. بیشتر منتقدان و رسانه های ما پولکی شده اند و بارها پیش آمده از فیلمی که اعتقادی به آن نداشتند دفاع کرده اند. دقیقا مثل همان فیلمسازی که به خاطر امکانات نه اعتقاد؛ فیلم ساخته و این چرخه ریا در ریا همچنان ادامه خواهد یافت و حالا می فهمیم بزرگترین معضل ما این است که در رسانه های ما کمتر منتقد نکته بین  دیده می شود.

البته سوال این است اگر منتقد نکته بینی هم باشد آیا رسانه ای هست که نقدش را چاپ و منتشر کند؟ چرا که مجله ها نیاز به ورودی مالی دارند پس باید به نفع کسانی صحبت کنند که امکانات در دست آنها است و در چنین شرایطی رسانه ها منتقد نکته بین را نمی خواهند. غالبا خبرنگاران کار نابلدی را دعوت می کنند که فقط می خواهند صفحه ها را پر کنند. این افراد گاهی به ما زنگ می زنند بدون اینکه من فیلمساز یا اثرم را بشناسند. فقط در جهت پر کردن صفحه شان و دریافت حق التحریر متنی را آماده می کنند و این چرخه همچنان ادامه خواهد یافت.

بنابراین وقتی انتقاد درست در جامعه هنری نباشد هنرمند هر کاری دلش بخواهد می سازد. در چنین شرایطی مستندهای حوزه نقد اجتماعی نیز از نظر کمی و کیفی خیلی چشمگیر نخواهند بود چون برخی مستندسازان تحت تاثیر وضع موجود بیشتر به فکر جایزه گرفتن و دیده شدن هستند تا نقد درسته جامعه. ما اگر نقاد و منتقد آگاه و بدون حب و بغض داشتیم بسیاری از مشکلات مان حل می شد. البته در کنار چنین منتقدی باید گوشی برای شنیدن هم باشد و علاقه داشته باشد خودش را تصحیح کند. بدون یکی از این دو، اتفاق ویژه ای نخواهد افتاد.

با تصور اینکه مستندساز بر اساس آنچه باور دارد دست به تولید اثر می زند؛ نقد اجتماعی را چگونه می بیند؟

فارسی: نگاه من ایرانی شرقی می گوید بر اساس اصول، اول باید خودت را بشناسی بعد محیطت را و اگر این دو حاصل شد وارد مستندسازی شوی. من ۴ سال است که وارد حوزه تاریخ شده ام و اولین درگیری با خودم این بود که تاریخ را بی طرفانه قضاوت کنم. هرچه چلوتر رفتم دیدم خیلی حرف درستی نیست و اصلا نمی توان سوگیری نداشت اما به هر میزان که پیش خود به پالایش درونی برسید؛ می توانید سوگیری منصفانه نیز داشته باشید و نقد را در لایه های درونی تری مطرح کنید.

خالدی: البته در چنین شرایطی سوال این است که تهیه کننده به تو اجازه منصفانه دیدن را می دهد؟

فارسی: این بحث دیگری است که به آن هم می رسیم اول می خواهم منشا اثر را بگویم. وقتی آدم خود را قاعده مند کند و هر چه به ذهنش می رسد را نگوید؛ تازه می تواند به ساخت اثر فکر کند با علم به اینکه هیچ تضمینی وجود ندارد آنچه من فکر می کنم و به نقد می کشم درست باشد. اگر همه ما اینگونه نگاه کنیم و قاعده مند پیش برویم نسبت خود را با دیگران و اثر نیز پیدا خواهیم کرد. حالا اینجا اگر تهیه کننده ای بیاید سراغ من از وجناتم خواهد فهمید که جنس تفکرش با من یکی هست که روی کار من سرمایه گذاری کند یا نه. فیلمساز هم به مرور اعتماد به نفسی پیدا می کند که بتواند روی اعتقاداتش بایستند و حرفش را در هر شرایطی بزند. حال در نقد اجتماعی از مستندساز این حوزه انتظار می رود با شناخت از یک سری اصول که درباره آن صحبت شد؛ جامعه اش را ببیند. همانطور که خودسازی اصول دارد؛ نقد اجتماعی هم اصول دارد و خیلی سلیقه ای نیست.

تاریخچه واکنش های جمعی

* این اصول چگونه در اجرا پیاده می شوند؟

– اصل اول اینکه شرایط را نگاه کند و بر اساس آن به دنبال راهکار برود. یعنی موضوع را شفاف نشان دهد. خیلی وقت ها بیان مساله باعث حل آن می شود. فیلمساز دلسوز اگر مسیر انتقاد را درست نشان دهد به جواب می رسد گاهی حل مساله در طرح همان مساله است. به نظر من همه آنچه امروز در جامعه درگیرش هستیم و نیاز به نقد دارند ریشه های تاریخی خیلی روشنی دارند کافی است شما سر نخ را بگیرید تا منشا برسید.

به عنوان مثال اتفاقی که گهگاه و حتی این روزها هم شاهدش هستیم اینکه وقتی جنسی کم می شود همه برای تهیه و خریدش بیش از روزهای معمول هجوم می برند. ریشه این مساله به زمانی برمی گردد که قحطی اپیدمی بوده و در دوره ای همه چیز از بین می رفت. تاثیر رفتار مردم آن روز و انتقال آن به نسل های بعد این واکنش را در ناخودآگاه اجتماعی ایرانیان نهادینه کرده که جنسی اگر کم می شود ممکن است دیگر وجود نداشته باشد.

امروز مردم بدون اینکه دلیلش را بدانند به سمت جنس کمیاب حمله می برند در صورتی که با وجود رسانه و وسایل ارتباطات جمعی دیگر نباید شاهد چنین موضوعی باشیم. چنین مشکلاتی اگر در رسانه باز شود و مخاطب در جریان تحلیل های درست قرار بگیرد نه تنها دیگر آن واکنش تکراری را انجام نخواهد داد بلکه برای عکس العمل درست به فکر فرو خواهد رفت. شاید اگر فیلمساز، تاریخ و پیشینه اتفاق مورد نقد را نداند کل جریان به سمت دیگری هدایت شود و این موضوعی است که در مورد همه سوژه های نقد اجتماعی صدق می کند.

* به مثال درستی اشاره کردید. اما دقیقا در همین اتفاقات روزمره نگاه هایی وجود دارد که به برخی مستندسازان اجازه تولید نمی دهد. چرا تفاوت های فکری در طرح نقد اجتماعی مانع اجازه کار بعضی مستندسازان می شود؟

خالدی: شاید به این خاطر است که مسئولان و تصمیم گیرندگان خوب توجیه نشده اند همه ما گوشه ای از حقیقت هستیم. مشکل از آنجایی شروع می شود که آدم ها فکر می کنند تمام حقیقت پیش خودشان است. در صورتی که هر کدام فقط مبین بخشی از آن هستیم و اینجاست که تناقض ها شروع می شود. مسئولان ابتدا باید باور کنند هر کس بخشی از حقیقت را می داند و می تواند بیان کند. هر زمان به این مرحله رسیدیم می توان امید داشت اگر مستندسازی با یک مسئول مخالفت کرد لزوما اشتباه فکر نمی کند. اینجا بار دیگر نقش رسانه ها پررنگ می شود.

رسانه ها اگر دلسوزانه عمل کنند می توانند رابطه بین مسئول و هنرمند را بهبود ببخشند اما متاسفانه کمتر دیده ام روزنامه نگاری از مستند قابل دفاعی بنویسد که از چشم جشنواره ها پنهان مانده است و از طرفی دیگر جلوی اثری که فقط با پروپاگاندا مطرح می شود را بگیرد. یادتان نرود سینماگران هم بازتاب فعالیت های شان  به صورت ناخودآگاه  در رسانه ها می بینند و جریان سازی های درست و غلط از همین جا شکل می گیرد. ما هیچوقت توسط رسانه ها، منتقدان و داوران ریزبینانه به چالش کشیده نشدیم. در این میان خیلی ها مبارزه می کنند که بمانند اما گاهی کم می آورند.

فارسی: به اعتقاد من فضا باید به قدری گسترده باشد که نقد اجتماعی در تمامی جوانب ساخته شود و مخاطب هم آنچه را که دغدغه اش دارد ببیند. لزومی ندارد همه مستندها را ببیند و دوست داشته باشد.

* آقای خالدی «فصل هرس» از جمله آثاری بود که مورد توجه اکثر داوران و همین رسانه ها قرار گرفت. این شکل از توجه برای شما چه نتیجه ای داشت؟

خالدی: منظورتان از نتیجه چیست؟ من به عنوان فیلمساز سعی کردم سوژه ام را بدون هیچ جانب داری معرفی کنم. در واقع آینه ای به تماشاچی داده ام تا خودش را ببیند. شاید بهتر است نتیجه را از آنها بپرسید.اما آنچه برای من حاصل شد اینکه بعد از «فصل هرس» حوزه هنری و تهیه کننده های دیگری پیشنهاد کار جدید دادند که ترجیح دادم در این فاصله کم؛ کار بعدی را شروع نکنم چون باید خودم  و جامعه ام را رصد می کردم. البته یک اتفاق ناراحت کننده بعد از این فیلم رخ داد ، در واقع  پایان «فصل هرس» تقریبا با زلزله کرمانشاه و اعتماد نداشتن مردم به رساندن کمک های لازم به منطقه همزمان شد. از آنجا که من در این فیلم از بی اعتمادی صحبت کرده بودم؛ مردمی که کار را دیده بودند این اثر یادشان مانده بود در مورد آن صحبت می کردند و این موضوع من را خوشحال کرد. چرا که دست به انتخابی زده بود که حرف مردم بود. شاید همین هم باعث شد فیلم بین مردم و محافل مختلف دیده شد و مطمئنا تندیس ها به معرفی بیشتر آن کمک کرد. تاثیرش بر من این شد که جامعه ام را درست تر رصد کنم و در مورد کار بعدی دقیق تر شوم.

ادامه دارد…

نوشته خالدی: اگر منتقد بدون حب و بغض داشتیم بسیاری از مشکلات‌مان حل می‌شد/ فارسی: نقد اجتماعی اصول دارد و خیلی سلیقه‌ای نیست اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

موضوع مذکور با توجه به تعدد نگاه هایی که امروزه در فضای سینمای مستند به تصویر کشیده می شود طراحی شده است و بر این اساس سوره سینما فضایی فراهم کرده است تا بعد از این مستندسازان صاحب اندیشه بتوانند در این زمینه نظرات و شیوه های عملکرد خود را با مخاطبان به اشتراک بگذارند.

مشروح  این نشست به زودی در سایت سوره سینما منتشر خواهد شد.

نوشته نشست تخصصی «شیوه نقد اجتماعی در مستند» برگزار شد اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

وی افزود: من بعد از دو ماه توانستم شخصیت را متقاعد کنم که جلوی دوربین قرار بگیرد. بعد از این مدت احساس کردم تم فیلم من بی اعتمادی است که فکر می کنم خود سلول سرطانی هم فرآیندش اینگونه است، سلولی که قرار است دوست باشد دشمن می شود.

خالدی ادامه داد: این بی اعتمادی را پایه قرار دادم به طوری­ که شاکله فیلم را تشکیل داد ، بعد از اینکه توانستم وارد زندگی شخصیتم شوم سعی کردم عناصری را پیدا کنم که به فیلم و بار مفهومی فیلم کمک کند.

بر اساس این گزارش در ادامه، حدیث جان بزرگی گفت: این فیلم قابل تحسین است چه به لحاظ سوژه و شخصیتی که در آن انتخاب شده چه به لحاظ پردازش دراماتیک، در مستند علاوه بر اینکه شخصیَتی که ادعا دارد داروی سرطان را کشف کرده به صورت سندی زنده نشان می دهد، تعلیق و شخصیت پردازی و ریتم خیلی خوبی وجود دارد که از بعد هنری قابل تحسین است.

این منتقد در ادامه افزود : لقمان خالدی به عنوان کارگردان در فیلم قضاوتی نداشته و نخواسته است در طول فیلم این شخص را به اثبات برساندو اتفاقاً برعکس آن عمل نموده است و با ایجاد برخی سدها می خواسته بفهمد که آیا مقاوت این فرد می شکند یا نه؟ که تا پایان ماجرا از این سعی طولانی برای اثبات دارویش خسته نمی شود.

خالدی در همین راستا گفت: من فیلمسازم و فقط یک فیلم اجتماعی از یک آدم ساختم و سررشته ای از علم ندارم، و در نهایت هم نمی توانم بگویم دارویی که در این فیلم است درست است یا غلط به طوری که این تردید در کل فیلم وجود دارد.

درادامه ی نشست، تماشاگران فیلم پرسش هایی را مطرح کردند که توسط کارگردان پاسخ داده شد.

گفتنی است «فصل هرس» از تولیدات «مرکز مستند سوره» وابسته به سازمان سینمایی حوزه هنری است که سال گذشته در جشنواره بین المللی سینما حقیقت، جوایز اصلی شامل بهترین فیلم، بهترین کارگردانی و بهترین فیلم بخش هنر و تجربه و همچنین تندیس حافظ جشن دنیای تصویر را به دست آورده است و علاقمندان می توانند با مراجعه به بخش اکران سینما مارکت میزبان اکران این مستند باشند.

نوشته لقمان خالدی: بعد از دو ماه توانستم سوژه را متقاعد کنم که جلوی دوربین قرار بگیرد اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

افخمی هم در پاسخ اظهار کرد: من فیلم او را دیدم و از آن خوشم آمد اما یادم نمی‌آید چه گفتم. احتمالاً داشتم ادای مسعود فراستی را درمی‌آوردم.

«فصل هرس» به کارگردانی لقمان خالدی و تهیه کنندگی مهدی شامحمدی و از محصولات مرکز مستند سوره حوزه هنری است و روایت فردی به نام قاسم تک دهقان است که مدعی کشف داوری سرطان است.

این فیلم در جشنواره حقیقت گذشته جایزه بهترین کارگردانی و بهترین فیلم را از آن خود کرد و در جشنواره فجر سی و چهارم نیز نامزد دریافت سیمرغ برای بهترین کارگردانی بود.

نوشته «فصل هرس» برگزیده بخش مستند جشن حافظ شد اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

خالدی در گفتگو با سینما معیار پیرامون معیارهای انتخاب سوژه در فیلم هایش گفت: ما خیلی وقت زیادی نداریم تا مخاطب را پای فیلم نگه داریم و هر سوژه ای که خواستیم را به تصویر بکشیم. چیزی که برای من مهم است این مساله است که هر فیلمی که می‌سازم یک مسئولیت جدید برایم ایجاد می کند و چون فیلم ماندگار می شود من باید جوابگوی آن باشم.

وی افزود: هنرمند در واقع فشارسنج جامعه است و در واقع سعی می کند مشکلات، معضلات و خوبی های یک جامعه را رصد کند تا به بهانه آن یک اثر هنری مثل فیلم، نقاشی یا یک متن را خلق کند.

وی ادامه داد: برای من مهم است که چه چیزی و چه سوژه ای در جامعه حال حاضر ضرورت بیان کردن را دارد و برای همین فیلم هایی میسازم که احساس میکنم در جامعه وجود ندارد و سعی میکنم با زبان الکن خودم آن را به تصویر بکشم.

وی در خصوص اینکه آیا این انتخاب سوژه ها به صورت غریزی و با حس فیلمساز اتفاق می افتد یا خیر، گفت: برای من ابتدا حالتی از یک تهدید گسترده اتفاق می افتد که ناخودآگاه من را به سمت فیلم سوق می دهد.برای مثال برای ساخت فیلم فصل هرس، وقتی احساس کردم مساله سرطان یک موضوع فراگیر است و آمار و اخبار وحشتناک آن را دیدم، ناخودآگاه به خودم گفتم تو به عنوان یک مستندساز برای این موضوع چه کرده ای؟ و این موضوع باعث می‌شود من با ذره بین و زاویه دید خودم مسئولیتم نسبت جامعه را انجام دهم.

این مستندساز پیرامون پژوهش در فیلم فصل هرس و ادعای جالب سوژه اش مبنی بر کشف داروی ضد سرطان گفت : وقتی شما یک ایده ای را آغاز می کنید، در واقع این ایده شروع یک نوع جنگیدن است.وقتی یک سوژه پیدا می شود و احساس میکنی این سوژه خوب است، تنها این احساس کافی نیست و باید تحقیقات بسیار زیادی انجام داد تا به واقعیت رسید.

خالدی افزود: من برای مستند فصل هرس حدود یک سال زمان گذاشتم، پس طبیعتاً با یک احساس نمی شود به یک فیلم رسید.

وی ادامه داد: مسیری که من برای فیلمم انتخاب می کنم این است که مثل یک توریست به سوژه نگاه نکنم و تحقیقاتم را بسیار کامل انجام می دهم تا مثل خیلی از فیلم ها در لحظه فیلمبرداری به کشف های جدیدی نرسم.

لقمان خالدی در پایان با اشاره به اینکه این موضوع نباید به کشف و شهود داخل فیلم لطمه بزند گفت: سختی کار مستند ساز اینجاست که باید رابطه بین بکر بودن و پژوهش را کنترل نماید تا حاصل کار نیز مصنوعی نباشد.

گفتنی است مستند فصل هرس به تهیه کنندگی مهدی شاه محمدی در جشنواره فیلم حقیقت جایزه بهترین کارگردانی و بهترین فیلم را از آن خود کرده است و در جشنواره فیلم فجر نامزد دریافت سیمرغ بهترین کارگردانی مستند بود و هم اکنون در گروه هنر و تجربه در حال اکران است.

نوشته لقمان خالدی: برای «فصل هرس» یک سال وقت گذاشتم/ برایم مهم است چه چیزی در جامعه ضرورت بیان شدن دارد اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

وی ادامه داد: متأسفانه ما همواره مایل هستیم چشم خود را روی دردها و زخم ها ببندیم و تخیل کنیم و شاید به همین علت است که سینمای مستند در کشور ما چندان خواهانی ندارد و در عوض سینمای داستانی که با تخیل فیلمنامه نویس و فیلمساز همراه است با استقبال خوبی از سوی مخاطبان روبرو می شود.

خالدی سپس با تأکید بر اینکه ما برای ترغیب مردم به سمت تماشای آثار سینمای مستند نیاز به فرهنگ سازی داریم اظهار داشت: جامعه مدیران و مستندسازان بایستی با تدبیر مردم را به سمت تفکر کردن سوق بدهند و دستیابی به این امر مهم نیازمند آن است که مدیران ما بدانند تا چه میزان نشان دادن حقایقی که در جامعه امروز ایران وجود دارد برای جامعه اورژانسی است و باید در اولویت تولیدات مستند پرداختن به این قبیل مسائل قرار بگیرد.

برنده تندیس بهترین مستند برای «کمی بالاتر» از بیست و دومین دوره فستیوال فید مارسی خاطرنشان کرد: فیلم مستند آیینه تمام نمای جامعه است و مهم است که این آیینه تمام نما با تلاش مدیران و مستندسازان به خوبی صیقل پیدا کند تا مردم بتوانند ارتباط بهتری را با آن برقرار کنند.

وی در بخش دیگری از این گفتگو با بیان اینکه خوشبختانه ارتباط مردم روز به روز با آثار سینمای مستند بهتر می شود گفت: در حالی که مردم گرایش خوبی به سمت سینمای مستند پیدا کرده اند و آرام آرام تماشای آثار مستند را در سبد فرهنگی خود قرار می دهند اما متأسفانه مدیران ما در تمامی بخش ها  آثار سینمای مستند را کمتر دنبال می کنند و به همین دلیل است که گاهی اوقات با مستندسازان دچار سوء تفاهم می شوند.

کارگردان مستند «و من مسافرم» در خاتمه این گفتگو افزود: مدیران، نمایندگان مجلس و… اگر آثار روز سینمای مستند جهان را دنبال کنند به خوبی متوجه می شوند که سینمای مستند با چه قدرتی می تواند درصدد تحول و سالم سازی جامعه گام بردارد و دردهای و زخم های موجود در آن را التیام بخشد؛ این روشی است که بسیاری از کشورهای دنیا امروزه انجام می دهند و مدیران فرهنگی شان درصدد آن هستند که با ترغیب مردم به تماشای آثار مستند اجتماعی در کاهش آلام اجتماعی گام مثبتی بردارند، ما باید بدانیم مادامی که از دیدن درد دور بمانیم درمانی اتفاق نمی افتد.

منبع: سینماپرس

نوشته کارگردان مستند تحسین شده «فصل هرس»: مشکلات سینمای مستند ریشه ای است اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

در ابتدای این برنامه، رونمایی از پوستر جدید فیلم فصل هرس برگزار شد و زارعی طراح این پوستر گفت: آدم با دیدن این فیلم دلش برای شخصیت فیلم و مجموعه ای از نخبه گان به دلیل خودخواهی برخی از عواملی که نمی گذارند بعضی از تلاش ها به ثمر برسد و بی اعتمادی را در جامعه تزریق می کنند می سوزد و امیدوارم این پوستر بتواند سهم کوچکی در تشویق کردن مخاطب برای دیدن این فیلم داشته باشد.

لقمان خالدی کارگردان فیلم فصل هرس که با ساختن این فیلم توانسته است جوایز زیادی را از جشنواره های مختلف بویژه جشنواره فجر و سینما حقیقت دریافت کند با بیان اینکه این فیلم هم اکنون در گروه هنر و تجربه در حال اکران است و خوشبختانه اولین اکران این فیلم، ارتباط خوبی با مخاطب برقرار کرد گفت: ما به عمد در مهندسی درام فیلم ، سعی کردیم مخاطب تا ۱۵ دقیقه اول فیلم، قاسم تک دهقان ( شخصیت اصلی فیلم) را باور نکند تا بتواند آرام آرام به کشف و شهود برسد.

با وجود کشف داروی ضد سرطان، کسی قاسم تک دهقان را جدی نگرفته بود!

وی افزود: وقتی ما به سراغ قاسم تک دهقان که داروی ضد سرطان را کشف کرده بود رفتیم متوجه شدیم کسی او را بابت این موضوع جدی نگرفته است! و این کار برای ما تعجب برانگیز بود و همین عمل موجب شد تا ما نیز با شک و تردید روبرو شویم و به این احساس رسیدیم که نکند قضیه جدی نباشد؟ و از همین جا، نطفه گذاری برای فیلم را شروع کردیم.

همیشه منتظر تماس وزیر بهداشت بودیم که هیچ وقت اتقاق نیفتاد

کارگردان فیلم مستند فصل هرس با بیان اینکه بیش از دو ماه طول کشید تا من توانستم نظر قاسم تک دهقان را برای ساخت فیلم متقاعد کنم و به نوعی ازهفت خوان رستم گذشتم تا اعتماد او را جذب کنم در مورد بازخوردهای این فیلم اظهار داشت: من از اکران اسفند ۹۴ تا الان، هزاران تماس تلفنی داشتم و همه می خواستند از داروی ضد سرطان قاسم تک دهقان استفاده کنند اما آقای دهقان می خواست تا دارویش اول به ثبت برسد و مشکل قانونی نداشته باشد. این درحالی بود که من همیشه منتظر این بودم که از دفتر وزیر بهداشت تماسی گرفته شود و آنان پیگیر این دارو باشند که نشد و این مردم بودند که بیشتر به دنبال این دارو بودند.

در هر ۷۵ دقیقه یک نفر در جهان به علت سرطان می میرد

به گفته وی، زمان فیلم به عمد ۷۵ دقیقه شده است چرا که درهر ۷۵ دقیقه یک نفر بر اثر بیماری سرطان در دنیا می میرد.

ای کاش مسئولین این فیلم را ببیند و پیگیری کنند

تهیه کننده فیلم هم با اشاره به شفا بخشی یک کودک سرطانی با دارویی که تک دهقان کشف کرده بود با حسرت گفت: ای کاش این حرفها را یک مسئولی که می تواند این دارو را به شکل جدی تری پیگیری کند بشنود.

مستند باید با منافع ملی پیوند داشته باشد

محسن یزدی مدیر مرکز فیلم مستند سوره که فیلم با حمایت حوزه هنری تولید شده است دراین جلسه یادآور شد: ما همواره تلاش کردیم تا مستند کشور را با منافع ملی پیوند بزنیم البته این حرف به این معنا نیست که تاکنون چنین نبوده است اما در برخی موارد این موضوع ضعیف بوده و فیلم های مستند با مسائل کشور و مشکلات مردم در یک جاهایی فاصله داشته است.

وی با بیان اینکه فیلم «فصل هرس» برای من یک اتفاق خوبی بود اظهار داشت: با وجودی که دوستان کار را تولید کردند اما حوزه هنری، فقط گل آخر را زد درحالی که ما فقط حمایت نهایی را انجام دادیم و همه زحمت ها را عوامل فیلم متحمل شدند. این در حالی است که برای من کار کردن در مورد منافع ملی همیشه لذت بخش است.

یکسال درگیر تولید این فیلم بودیم

مهدی شاه محمدی تهیه کننده فیلم هم در پاسخ به این پرسش مبنی بر این که در مورد چگونگی تولید این فیلم پرسید گفت: ما در شبکه افق مشغول تولید مجموعه ای به نام «سرزمین نخبه گان» بودیم و لقمان خالدی هم قرار بود یکی از قسمت های آن را برای ما کارگردانی کند و قصه زندگی قاسم تک دهقان هم یکی از این بخش ها بود.اما ما دیدیم این قصه بزرگتر از آن است که فقط تبدیل به یک کار تلویزیونی بشود لذا به این نتیجه رسیدیم که این سوژه را به صورت جداگانه کار کنیم و یک سال درگیر ساخت آن شدیم و بلاخره با حمایت آقای غفوری و یزدی توانستیم این فیلم را به پایان برسانیم و با وجودی که هر کسی می توانست به قول آقای یزدی گل آخر این فیلم  را بزند اما کسی به جز حوزه هنری این کار را نکرد.

امیدواریم این دارو به تولید انبوه برسد                                                                          

وی اضافه کرد: من به دلیل تاثیرات زیادی که این فیلم در اکران های مختلف داشته است بسیار خوشحالم. لذا معتقدم امیدی که خانواده های سرطانی با دیدن این فیلم می گیرند از هر جایزه و جشنواره ای برای ما مهمتر است و امیدوارم این دارو یک روزی به تولید انبوه برسد.

فیلم فصل هرس فیلم ارزشمندی است/ رسانه ها حمایت کنند

سلیم غفوری که در روزهای اخیر به مدیریت شبکه مستند منصوب شده است وهنگامی که مدیر گروه مستند شبکه افق بوده از نزدیک در جریان تولید این فیلم بوده است دراین برنامه یادآور شد: این کار به لحاظ مفهومی کار ارزشمندی است و ما در سالهای اخیر با موجی از نخبه گانی مواجهه هستیم که بهای لازم به آنان داده نمی شود و هدف ما از ساخت «سرزمین نخبگان» توجه به همین مساله بوده است که باید نخبه گان کشور مورد حمایت های کافی قرار بگیرند تا کارشان بیشتر دیده شود. لذا معتقدم فیلم «فصل هرس» به خوبی ماموریت خودش را در این زمینه انجام داده است و حالا نوبت رسانه هاست تا با حمایت از شخصیت فیلم که به عنوان یک نخبه ، کشفی کرده است کمک کنند تا او بتواند محصولش را ثبت و به تولید انبوه برساند تا حداقل بخشی از بیماران سرطانی بهبود یابد.

جای منتقد در این برنامه خالی است!

جبارآذین، منتقد سینمایی کشورمان که در این برنامه در جایگاه تماشاگران قرار داشت گفت: اولین انتقاد من از برنامه این است که با وجودی که این برنامه نقد و بررسی فیلم است اما ما شاهد هیچ منتقدی در کنار عوامل  تولید فیلم نیستیم.

فیلم به لحاظ ساختاری و محتوایی مشکلی ندارد

وی در عین حال ، فیلم را به لحاظ ساختاری و محتوایی خوب دانست و ادامه داد: سوژه در چارچوب درام به خوبی مورد توجه و پرداخت قرار گرفته است. ضمن اینکه این فیلم  هم دارای شخصیت و هم دارای درام است. اما مخاطب هیچ پیشینه ای از قاسم تک دهقان ندارد اگر چه ما شاهد بخشی از شخصیت پردازی در این فیلم هستیم اما شخصیت واقعی سوژه اصلی برای ما آشکار  نیست. لذا هنگامی که ما پیشینه ای از شخصیت اصلی فیلم نداریم مخاطب در ابهام قرار می گیرد و نمی داند در انتها با او چه بکند؟ و این یک کاستی است.

پایان باز فیلم یک نقیصه است

آذین همچنین به پایان باز فیلم انتقاد کرد و گفت: بلاخره برای مخاطب مشخص نشد چی بر سر شخصیت قاسم تک دهقان و دارو کشف شده او آمده است.

نمی خواستیم پایان باسمه ای داشته باشیم

در این لحظه لقمان خالدی کارگردان فیلم درمورد پایان باز فیلم با بیان اینکه سینمای مستند می تواند پایان باز داشته باشد تصریح کرد: هیچ اتفاق جدیدی برای داروی کشف شده قاسم تک دهقان نیفتاده بود وگرنه ما هم دوست داشتیم پایان مشخصی داشته باشیم. ضمن اینکه نمی خواستیم پایان باسمه ای هم داشته باشیم.

این کارگردان مستند اضافه کرد: من بارها این فیلم را دیدم و ۲۵ بار آن را تدوین کردم و در همه این موارد سعی کردم با احساسات ، مخاطب را درگیر فیلم نکنم.

وی در مورد گذشته قاسم تک دهقان هم گفت: هر چه فیلم به جلو می رود ما شاهد بخش های کوچکی از گذشته شخصیت هستیم مثل اینکه در جایی از فیلم تک دهقان می گوید من یازده سال است که درگیر ساخت این دارو هستم یا اینکه در جایی دیگر از فیلم می گوید من این دارو را از یک آیه  قرآن کشف کردم. اما من هم معتقدم این فیلم همچون سینمای کلاسیک به پیشینه شخصیت اصلی نپرداخته است. ضمن اینکه این فیلم ، فیلم  قاسم تک دهقان نیست بلکه فیلم لقمان خالدی از زندگی قاسم تک دهقان است و ممکن است کارگردان دیگری این فیلم را به گونه ای دیگری بسازد.

توجه به تماشاگران عام

خالدی تاکید کرد: ما هنگام تولید این فیلم ؛ اصلا به جایزه و جشنواره فکرنکردیم و مساله ما فقط تماشاگران عام بودند و این فیلم تا کنون بالاترین تماشاگران جشنواره فیلم حقیقت و فجر را داشته است.

امیدوارم این فیلم از تلویزیون پخش شود

مهدی شاه محمدی تهیه کننده فیلم نیز گفت: من علاوه بر اینکه منتظر اکران پاییزی و دانشجویی این فیلم هستم اما امیدوارم این فیلم از تلویزیون پخش شود.

نوشته همچنان منتظر تماس وزیر بهداشت هستیم/ رسانه‌ها کمک کنند/ ای کاش مسئولین این فیلم را ببینند اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

در وهله­ بعد اگر مستندساز داستان‌گویی را هم مزیت بداند و بخواهد در فیلمش قصه بگوید، حقیقتی که مستند بر روی آن استوار است دست و پای او را می‌گیرد و نمی‌تواند مثل یک فیلمنامه‌نویس تخیلش را جلوی دوربین ظاهر کند.

اما اینکه یک مستندساز با سوژه‌اش آنقدر خوب همراه شود که یک قصه با کیفیت برای مخاطب ایجاد کند باید حیرت‌انگیز باشد و اینگونه می‌شود که وجه «واقعی بودن» هم به کمک قصه می‌آید و به سبب باورپذیری حداکثری، تاثیر آن را دو چندان می‌کند.

به نظر می‌رسد، سینمای مستند در ایران نسبت به آثار داستانی در چند سال گذشته حرکت رو به جلوتری داشته است اما به سبب عدم وجود یک سیستم توزیع مناسب این پیشرفت آنچنان به چشم نیامده است. فیلم «فصل هرس» که امسال توفیقاتی فراوانی در جشنواره ها از جمله جشنواره حقیقت نصیبش شد نمونه خوبی از این حرکت رو به جلو است.

فصل هرس آخرین ساخته لقمان خالدی، روایت زندگی شخصی به نام قاسم تک دهقان است که مدعی است داروی سرطان را کشف کرده است و این شخص در طول فیلم، میخواهد ادعایش را ثابت کند. همین که برعکس بسیاری از فیلم‌های روی پرده می‌شود خیلی راحت یک خطی فیلم را به رشته تحریر درآورد نشان از قصه گویی فیلم و نقطه قوت آن است.

خالدی با تدوین هوشمندانه و زیرکی ویژه‌اش مخاطب را غرق در داستان زندگی نقش اولش می‌کند. به نحوی که از میانه فیلم ادعای سوژه، دغدغه مخاطب می‌شود و افت و خیزهای داستان او را با خود تا انتهای فیلم می‌کشاند.

به نظر می‌رسد بعد از گذشت چند دقیقه از فیلم، مخاطب دیگر دغدغه این را ندارد که داروی تک دهقان واقعا سرطان را درمان می‌کند یا نه! بلکه «اعتماد» تبدیل به مساله اصلی او می‌شود. برای همین است که حتی بسیاری از مخاطبانی که پایان فیلم را از قبل می دانند باز هم ترجیح می دهند با روایت همراه شوند و با سوژه همذات پنداری کنند.

در واقع آنچه فیلم خالدی را جذاب کرده است نتیجه آزمایش دارو در آخر فیلم نیست و این  شکل روایت و اوج و فرودهای فیلم  است که مخاطب را با خود همراه می کند. اگر در فصل هرس قاسم تک دهقان قصد دارد، دارویش را که نام آن را بر اساس اول و آخر اسم خودش  (GMTN) گذاشته است، ثابت کند، کارگردان تسلیم این خواسته تک دهقان نمی شود و با انتخاب برخی سکانس ها مانند مرگ یکی از مصرف کنندگان دارو، تعلیق هوشمندانه ای  ایجاد می کند.

قاسم تک دهقان آنقدر در مورد اثر دارویش که قرار است اسم جدیدش را فجر یک بگذارد، مطمئن هست که حاضر است در راه اثبات آن هر کاری بکند اما خالدی،  فقط در نمایش این اطمینان توقف نمی کند و روی دیگر سکه را که اضطراب خانواده و مکافات آنان است به خوبی به مخاطب نمایش می‌دهد.

دردسرهایی که با شکل بامزه‌ای دائم در سیر داستان روی پرده سینما نقش می‌بندند. از نمایی مثل فرش سوخته با اسید تا نمایی که دوربین روی دستان پر اضطراب همسر قاسم زوم کرده است و او در مورد انتخابش بین دارو و همسرش سخن می‌گوید، همه و همه اثبات این هوشمندی است.

از این موضوعات که بگذریم، دغدغمندی فیلم نیز از دیگر نقاط قوت آن است. هدف مستند فقط بیان یک قصه واقعی برای سرگرم کردن مخاطب نیست. فیلم با نقدی صریح بر وضعیت ثبت دارو در کشور و فضای غیرقابل اعتمادی که وجود دارد، حفظ سرمایه های وطنی را هشدار می دهد و در عین حال با نشان دادن نقاط امیدوارانه و وارد کردن شخصیت هایی مثل پروفسور شیخ نژاد وضعیت را بن بست ترسیم نمی کند.

در واقع لقمان خالدی نه تنها در روایت و انتقال واقعیت منصف بوده است بلکه راهکاری منصفانه نیز برای مساله فیلمش ارائه می دهد و امید را به مخاطب هدیه می دهد. شاید برای همین است که قریب به اتفاق کسانی که از سالن اکران فصل هرس بیرون می آیند لبخند رضایت بر لب دارند.

منبع: فارس

نوشته «فصل هرس»، روایتی از سرنوشت یک اعتماد اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

وی ادامه داد: زمانی نقص مستندها در این بود که تنها برای طیف خاصی از مخاطبان ساخته می شد اما اکنون مخاطب عام تری می تواند خواستار و دوستدار چنین فیلم هایی باشد. گروه «هنر و تجربه» هم تلاش کرده با اکران آثار مستند این آثار را به سبد فرهنگی مردم وارد کند.

این مستندساز درباره اکران مستندها به صورت عمومی و حتی در مکان هایی بیشتر از سالن های گروه سینمایی «هنر و تجربه» اظهار کرد: با اکران مستندها، نوعی حق انتخاب برای مردم فراهم شده چراکه سال ها بود که ما مستندسازها فقط می توانستیم در تلویزیون آن هم به بدترین شکل یا در جشنواره ها فیلم مستند خود را ارائه کنیم، اما با اکران مستند در گروه «هنر و تجربه» تماشاچی که علاقه دارد مستند ببیند، می تواند برای دیدن آنچه دلخواه اوست بلیت تهیه کند. البته به نظر من شاید کمی زود باشد که منتظر باشیم تا آمار مخاطب فیلم مستند چند شبه زیاد شود و آمار فروش مستند یک شبه تغییر کند چراکه برای دیدن مستند نیاز به فرهنگسازی وجود دارد.

مستندها فقط از زاویه تلویزیون و آن هم به بدترین شکل ممکن به نمایش در آمده‌اند

خالدی اضافه کرد: توجه مدیران فرهنگی ما سال هاست که به سینمای مستند کمرنگ شده و مستندها فقط از زاویه تلویزیون و آن هم به بدترین شکل ممکن به نمایش در آمده اند. با این شرایط نمی توان انتظار معجزه داشت و شاید مساله اول این است که مدیران ما به این نکته پی ببرند که مستند می تواند در جامعه اثرگذار باشد و در فرهنگسازی در حوزه های مختلف مفید واقع شود.

وی با اشاره به اهمیت مستند عنوان کرد: مستند مثل آینه در برابر جامعه قرار می گیرد و می تواند خوبی ها و بدی ها را با هم نمایش دهد و من فکر می کنم با وجود چنین آینه ای، جامعه هر چه بیشتر می تواند خود را اصلاح و بازسازی کند و به رشد و تکامل بیشتری برسد.

کارگردان مستند «فصل هرس» با اشاره به فراهم کردن فضای گسترده تر برای اکران مستند عنوان کرد: از نظر من اکران فیلم های مستند از طرف گروه سینمایی «هنر و تجربه» اتفاق خوب و فرخنده ای است اما اگر بخواهیم مردم را هر چه بیشتر به سمت دیدن مستند بکشانیم فقط نمی توان از گروه «هنر و تجربه» انتظار داشت مردم را با مستند آشتی بدهد. در این مسیر تمام مدیرهای فرهنگی و ارگان های دولتی هر کدام به سهم خود باید برای ایجاد فرهنگ مستند دیدن تلاش کنند و این اتفاق وقتی امکان دارد که مدیران فرهنگی ما ضرورت دیدن فیلم مستند را هر چه بیشتر بدانند.

تا مستند مساله همه نهادها و گروه ها نباشد فرهنگسازی رخ نمی دهد

وی با مرتبط دانستن همه ارگان ها و نهادها برای ایجاد فرهنگسازی در حوزه توجه به آثار مستند تصریح کرد: بسیاری از مسایل امروز ما با وزارت ارشاد، سازمان سینمایی، صداوسیما و… ارتباط دارد و نمی توان این نهادها را کنار گذاشت و فرهنگسازی کرد. ما رسانه ای چون تلویزیون داریم که ملی است و می تواند در این زمینه فرهنگسازی کند. اخیرا در شبکه مستند اتفاقات خوبی رخ داده است و اگر به همین ترتیب مستندها در زمان بندی مناسب و شرایط ذهنی مساعدی نمایش داده شوند این فرهنگسازی بهتر از پیش شکل پیدا خواهد کرد.

خالدی با اشاره به اینکه باید همه در این زمینه بسیج شوند، عنوان کرد: باید در این زمینه گروهی اقدام کنیم و تا زمانیکه مستند مساله همه ما نباشد و تا وقتی که منیت ها را کنار نگذاریم و به فرهنگسازی فکر نکنیم اتفاقی رخ نمی دهد.

این مستندساز با اشاره به اینکه مستند در جامعه ما مورد غفلت واقع شده است، گفت: متاسفم که مسئولان و مدیران مستند را جدی نمی گیرند. اگر رسانه ها، فیلمسازان داستانی و حتی خود مستندسازان پشت مستند نایستند این حوزه رشد نخواهد کرد. مسئولان اگر بخواهند پشت یک فیلم می ایستند و آنچنان از آن حمایت می کنند که به چشم می آید همانطور که می بینید این اتفاق در مورد فیلم های داستانی به بهترین شکل ممکن رخ داده است.

وی اضافه کرد: مستندهای ما امروزه جوایز زیادی از جشنواره های بزرگ دنیا مثل ایدفا، برلین و… دریافت می کنند و اگر ما این رشد مستمر را جدی نگیریم ضربه می خوریم.

مستند می تواند تماشاچی را با دست پر و راضی از سالن سینماها بدرقه کند

این مستندساز درباره اقداماتی که می توان برای جلب نظر مخاطبان به سوی مستند و خرید بلیت و اکران عمومی انجام داد، عنوان کرد: اقدام عملی من به عنوان یک مستندساز این است که در میزانسن خود به گونه ای فیلم بسازم که مخاطبم آن را بپسندد. فیلم آخر من با عنوان «فصل هرس» که اکنون در حال اکران است پربیننده ترین فیلم جشنواره «سینما حقیقت» شد. این قسمت به قدرت و عمل من به عنوان فیلمساز برمی گردد که بتوانم مخاطب عام را جذب کنم. با این حال من سینمادار و مدیر فرهنگی نیستم. اینها افرادی هستند که باید فیلم را ارائه کنند. ما باید پخش کننده هایی داشته باشیم که با سینماداران صحبت و مذاکره کنند.

وی با مقایسه میان  فیلم مستند و داستانی و جذابیت  این دو برای مخاطب عنوان کرد: سال گذشته افراد بسیاری در جشنواره فیلم فجر از سالن های سینما بیرون می آمدند و احساس می کردند که آثار مستند پر و پیمان است. من معتقدم سینمای مستند ما به جای رسیده است که می تواند تماشاچی را با دست پر و راضی از سالن سینماها بدرقه کند.

کارگردان «کمی بالاتر» با تاکید بر ویژگی آثار مستند برای جلب مخاطب خود عنوان کرد: یکی از ویژگی های فرهنگی ما ایرانیان این است که حقیقت را همیشه در لایه های مختلفی بیان می کنیم و مستند باید حقیقت گو باشد تا بتواند اثری را که می خواهد، بگذارد.

این مستندساز همچنین درباره ایجاد تغییر در روندی که در اکران مستندها وجود دارد، گفت: ما می خواهیم در این حوزه تغییر ایجاد کنیم و این تغییرات نیازمند این است که فیلم های مستند به طور متناوب دیده شود. گروه «هنر و تجربه» اگرچه کار خود را به خوبی انجام می دهد اما سالن هایش کم و محدود است و نمی تواند یک فیلم را در سانس های بیشتری نمایش دهد تا مخاطبان در هر ساعتی که بخواهند به آثار مستند دسترسی داشته باشند. برای این منظور نیاز به سالن های بیشتر و برنامه ریزی متناسب با شرایط فیلم مستند وجود دارد.

وی در پایان گفت: در نهایت بخش مهمی از این مسایل به مدیریت فرهنگی بازمی گردد و اینکه مدیران فرهنگی ما ضرورت سینمای مستند را هر چه بیشتر بدانند.

منبع: مهر

نوشته کارگردان «فصل هرس»: مستند پخش‌کننده می‌خواهد اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

در این مراسم، ۱۱ هنرمند فعال حوزه هنری برگزیده در جشنواره‌های مختلف سال ۹۴ تندیس هنر انقلاب، لوح تقدیر و یک سکه بهار آزادی را به شرح زیر از دستان محسن مومنی شریف (رئیس حوزه هنری)، فاضل نظری (معاون هنری حوزه هنری) و مجید مصلحی (مدیرکل امور استان‌های حوزه هنری) دریافت کردند:

مهدی آقاجانی برای دریافت جایزه اول جشنواره فیلم رضوی به خاطر کارگردانی فیلم انیمیشن «مجلس آیینه»

محسن اردشیر برای دریافت جایزه اول در سی و چهارمین جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر به خاطر طرح و ایده نمایش«خوشه برنج»

امین وطنی برای دریافت جایزه اول در سی و چهارمین جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر به خاطر طراحی بروشور نمایش«کات»

حسین بهرامی ولشکلایی برای دریافت جایزه اول در جشنواره عکس رضوی

محمد محمودی نورآبادی برای دریافت جایزه اول در جشنواره کتاب سال شهید غنی‌پور به خاطر کتاب «خنده زار»

امیرحسین شفیعی برای دریافت جایزه اول در جشنواره تئاتر فجر به خاطر کارگردانی نمایش خیابانی«کسی فشنگ‌ها را نمی‌شمارد»

محمد رخشانی صابر برای دریافت فانوس ششمین جشنواره فیلم مردمی عمار به خاطر فیلم مستند «نسل سوم»

بهروز نورانی‌پور برای دریافت جایزه اول بهترین کارگردانی فیلم مستند و بهترین دستاورد فنی و هنری در نهمین جشنواره سینما حقیقت و سی و چهارمین جشنواره فیلم فجر به خاطر کارگردانی« A 157»

لقمان خالدی برای دریافت جایزه اول بهترین کارگردانی فیلم و بهترین مستند هنروتجربه در نهمین جشنواره سینما حقیقت به خاطر کارگردانی «فصل هرس»

حجت اشرف‌زاده برای دریافت جایزه بهترین آلبوم موسیقی تلفیقی در سی و یکمین جشنواره موسیقی فجر برای آلبوم«ماه و ماهی»

کوروش زارعی برای دریافت تندیس ایثار و شهادت در سی و چهارمین جشنواره تئاتر فجر به خاطر کارگردانی نمایش«اروند خون»

نوشته افتخارآفرینان حوزه هنری تجلیل شدند/ تندیس هنر انقلاب برای خالدی و نورانی‌پور اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

وی ادامه داد: علاوه بر بخش اصلی مسابقه ملی، ۱۵۰ فیلم ۱۰۰ ثانیه ای دیگر در بخش جنبی و به صورت غیر رقابتی نمایش داده می شود.

دبیر جشنواره بین‌المللی فیلم‌ های «۱۰۰ ثانیه ای» با اشاره به بخش بین الملل این رویداد سینمایی یادآور شد: بخش بین الملل این جشنواره شامل دو بخش رقابتی و جنبی می شود. در این بخش ۷۰۰ فیلم از ۵۰ کشور به دبیرخانه جشنواره ارسال شد که بخشی از آثار منتخب در بخش رقابتی و برخی دیگر در بخش جنبی بین الملل نمایش داده می شود.

قربانی با اشاره به مرور فیلم های برگزیده ۱۰۰ ثانیه ای در جشنواره های مختلف جهان تاکید کرد: در کنار بخش ملی و بین الملل جشنواره فیلم های «۱۰۰ ثانیه ای»، بخشی را به نمایش فیلم های برگزیده ۱۰۰ ثانیه ای اختصاص داده ایم و مجموع این فیلم ها در ۷ سانس به نمایش در می آید. فیلم های برگزیده ۱۰۰ ثانیه ای متعلق به کشورهای دانمارک، پاکستان، بوستون آمریکا، ترکیه، باکو، ایتالیا و بلاروس است.

دبیر این جشنواره سینمایی با اشاره به جزئیات برگزاری جشنواره بین‌المللی فیلم‌ های «۱۰۰ ثانیه ای» گفت: مراسم افتتاحیه این دوره از جشنواره در تاریخ ۱۱ اسفند در پردیس سینمایی سنندج برگزار می شود و قرار است از بهروز نورانی پور کارگردان مستند «A۱۵۷ » و لقمان خالدی کارگردان «فصل هرس» به عنوان دو فیلمساز کرد تقدیر شود.

قربانی در پایان تاکید کرد: نمایش آثار دهمین جشنواره بین‌المللی فیلم‌ های «۱۰۰ ثانیه ای» در تاریخ ۱۲ و ۱۳ اسفندماه در پردیس سینمایی آزادی است و پس از آن مراسم اختتامیه این رویداد سینمایی روز ۱۴ اسفندماه ساعت ۱۸ در تالار اندیشه حوزه هنری برگزار می شود.

منبع: مهر

نوشته تقدیر از کارگردانان «A۱۵۷ » و «فصل هرس» در افتتاحیه فیلم «۱۰۰» اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

در این جشنواره فیلم مستند «فصل هرس» به کارگردانی لقمان خالدی که پیش از این جایزه بهترین فیلم جشنواره حقیقت را کسب کرده بود در رشته‌ی کارگردانی و مستند «خاطرات خانه متروک» به کارگردانی مهدی فارسی در رشته دستاوردهای فنی و هنری و مستند A157 در هر سه رشته مستند نامزد شد.

نوشته حوزه هنری باز هم در صدر جوایز مستند/ «A157» بهترین مستند فجر شد اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

به گزارش سوره سینما به نقل از  ارتباطات و اطلاع رسانی سی و چهارمین جشنواره فیلم فجر، اسامی نامزدهای بخش های مختلف مستند جشنواره فیلم فجر بدین شرح است:

*بهترین کارگردانی

مهرداد اسکویی برای کارگردانی «رویاهای دم صبح»

بهروز نورانی پور برای کارگردانی «A157»

هادی معصوم دوست برای فیلم «خوان بی خان»

رضا فرهمند و کمیل سهیلی برای فیلم «آزادی»

لقمان خالدی برای کارگردانی «فصل هرس»

*بهترین فیلم مستند

«رویاهای دم صبح» به تهیه کنندگی مهرداد اسکویی

«A157» به تهیه کنندگی بهروز نورانی پور

«زمناکو» به تهیه کنندگی محمد شکیبا نیا

«خوان بی خان» به تهیه کنندگی محسن استاد علی و نسرین عبدی

*بهترین دستاورد فنی و  هنری

رضا تیموری برای تصویربرداری فیلم «اهالی خیابان یک طرفه»

مهدی آزادی برای تصویربرداری «A157»

سید حسن سیدی پریشان برای تصویربرداری فیلم «خاطرات خانه متروک»

مهدی حدادی برای تصویربرداری «رویاهای دم صبح»

هادی معصوم دوست برای تدوین فیلم «خوان بی خان»

نوشته «A157» نامزد بهترین فیلم بخش «مستند» جشنواره فجر شد / لیست تمام نامزدها اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

این‌بار اما به بهانه‌ی دریافت جایزه‌ی بهترین فبلم و کارگردانی جشنواره «سینما حقیقت» و همچنین حضور «فصل هرس» در بخش مسابقه‌ی مستند جشنواره‌ی فجر و بازخوردهای مثبت آن، گفتگویی صمیمی با «لقمان خالدی» و «مهدی شامحمدی»، کارگردان و تهیه‌کننده‌ی «فصل هرس»، ترتیب دادیم و پیرامون نحوه‌ی انتخاب سوژه‌ای جذاب و سختی‌های ساخت چنین اثری صحبت کردیم که ماحصل آن در ادامعه آمده است.

 از یک تک‌سلولی که در جامعه وجود دارد می‌شود کل جامعه را دید

در مستندهای شما و به‌خصوص در «فصل هرس» سوژه و شخصیت محوری حرف اول را می‌زند. در حالیکه در بسیاری از آثار مستند، ما شاهد شخصیت محوری نیستیم. آیا شما برای ساخت یک اثر مستند، معتقد هستید که حتما باید یک سوژه‌ی جذاب محوریت داستان باشد؟

لقمان خالدی: به اعتقاد من در جامعه‌ی ما یک‌سری فیلسوف‌های امّی وجود دارند که از طریق آن‌ها می‌شود جامعه را زیر ذره‌بین برد، یعنی از یک تک‌سلولی که در جامعه وجود دارد می‌شود کل جامعه را دید. تقریباً از اولین مستندم تا همین حال، سعی کرده‌ام دنبال چنین آدم‌هایی بگردم، آدم‌هایی که برای زندگی‌شان فلسفه دارند و مبارزه می‌کنند. من سعی کرده‌ام آدم‌هایی را که در جامعه نمی‌بینیم، زیر ذره‌بین ببرم و آنها را قدری ویژه تر به جامعه نشان دهم. از طرفی احساس می‌کنم این آدم‌ها در جامعه‌ی ما نادیده گرفته شده‌اند و تلاش کردم این نادیده گرفته شدن را با دوربین‌ام نشان بدهم و این آدم‌ها را به صورت خاصی رونمایی کنم.

پس شخصیت جذاب برای‌تان مهم است.

لقمان خالدی: من معتقدم برای یک فیلم مستند شخصیت جذاب مهم است اما کافی نیست.

یک آدم عادی در زندگی «آقای تک‌دهقان»، چیزهایی را که من دیده‌ام، نخواهد دید

معمولاً در مستندهایی که سوژه‌ی خیلی قوی‌ای دارند، مخاطبانی که آن را می‌بینند گمان می‌کنند که مستند سوژه‌ی خیلی خوبی داشته و مخاطب پسند هم از آب در آمده است؛ پس کارگردان نقش خاصی در جذابیت مستند نداشته. نقش کارگردان در این میان چیست؟ فردی ادعا می‌کند که من داروی سرطان را کشف کرده‌ام و شما با او همراه شده‌ و این طرف و آن طرف رفته‌اید و این باعث شده است مستندتان جذاب شود، یعنی علت جذاب شدن مستند شما انتخاب سوژه‌ی خوب است. نقش کارگردانی در این میان کجاست؟

لقمان خالدی: همینطور که گفتم شخصیت جذاب مهم است اما کافی نیست مهمتر از حضور یک شخصیت جذاب، نحوه‌ی روایت داستان مستند است. چرا که وقتی شخصیت جذابی داری اما روایت جذابی نداری تماشاچی با توی کارگردان رابطه اش قطع می‌شود. چرا که معتقد است چرا با این شخصیت جذاب نتوانستی برای من یک داستان جذاب‌تر تعریف کنی. در فیلمسازی یک قانون دارم و آن هم این است که وقتی تماشاچی به سالن می‌آید، عملاً خلاصه‌ی فیلمنامه یا طرح یا شخصیت‌ فیلم من لو رفته است و می‌داند مستند درباره‌ی آدمی است که داروی سرطان را کشف کرده است. اما بعدش چه؟ کارگردان کجای این کار است؟ اگر یک آدم عادی در زندگی «آقای تک‌دهقان» برود، چیزهایی را که من دیده‌ام، نخواهد دید. چون من به دنبال زیر لایه‌های زندگی آقای تک‌دهقان بوده‌ام. من از خودم سوال می‌پرسم که اگر دوربین یک توریست وارد زندگی آقای تک‌دهقان شود، همان چیزهایی را می‌بیند که منِ لقمان خالدی دیده‌ام؟

اهمیت حرف مستند بیشتر از انتخاب سوژه‌ی جذاب است

پیرامون این صحبتی که الان کردید و با توجه به سئوال اولی که پرسیدم، آیا یک شخصیت و سوژه‌ی‌ جذاب شما را مجاب می‌کند که بروید و مستندش را بسازید و یا به این فکر می‌کنید که به وسیله‌ی یک سوژه‌ی جذاب حرفی را که می‌خواهید بزنید؟

لقمان خالدی: مطمئناً دومی برای‌ام خیلی مهم‌تر است. خیلی از برنامه‌های تلویزیونی کنونی به دنبال سوژه‌ی جذاب هستند، ولی اینکه در زیرلایه چه حرفی را بتوانید بزنید بسیار مهم است. سوژه‌ی خوب و قابل تقدیر خیلی مهم است. همین آقای تک‌دهقان یازده سال تلاش می‌کند که قابل تقدیر است، ولی منِ کارگردان با به تصویر کشیدن زندگی او چه حرفی را می‌خواهم بزنم؟چرا این فرد را در این تاریخ باید به تصویر بکشم ، آقای تک دهقان چه چیزی دارد که تماشاچی فیلم من می تواند با آن همزاد پنداری کند ؟ این‌ها سوال‌هایی است همیشه بعد از برخوردم با یک شخصیت جذاب از خودم می پرسم.

 تحقیق، تحقیق، تحقیق!

شما گفتید قرار است دوربین شما در خانه‌ی «آقای تک‌دهقان» به‌گونه‌ای رفتار کند که با دوربین یک توریست فرق داشته باشد، چه کار می‌کنید که این تفاوت ایجاد شود؟ فرق شما با یک توریست چیست؟

لقمان خالدی: تحقیق، تحقیق، تحقیق! آنچه که برای‌ام ضرورت بالایی دارد این است که لایه‌های زندگی آقای تک‌دهقان را ببینم و از آن طرف هم آن را در کلیت یک جامعه نظاره‌گر باشم. آقای تک‌دهقان یک زندگی شخصی دارد. حالا چگونه می‌توانم یک همذات‌پنداری بین آقای تک‌دهقان با یک مخاطب اصفهانی یا فرانسوی و یا هر جای دیگر ایجاد کنم؟ برای خودم خیلی جالب بود که وقتی فیلم را در جشنواره حقیقت نشان دادند، خیلی‌ها می‌گفتند من تک‌دهقان هستم. می‌گفتم یعنی شما فرمول کشف کرده‌اید؟ می‌گفتند نه، من یک فیلمنامه دارم. حدود پنج سال است درگیر هستم که آن را به تهیه‌کننده بدهم و می‌ترسم آن را بدزدند. آنچه که منِ کارگردان به فیلم اضافه می‌کنم همین است که تک‌دهقان فقط شخصیتی در آبیک نیست، بلکه باید کلیت‌های او را هم نشان بدهم که تماشاچی هم بتواند با او همذات‌پنداری کند. اینجاست که کارگردانی یک مقدار سخت می‌شود.

آقای شامحمدی! پیرامون چگونگی شکل‌گیری این پروژه و نحوه‌ی همکاری‌تان با آقای خالدی صحبت کنید.

مهدی شامحمدی: دو سال بود که آشنایی قبلی‌ام با لقمان تبدیل به یک دوستی صمیمانه‌ شد. داشتم مجموعه‌هایی را کار می‌کردم و یک قرار کاری بسیار جدی هم با لقمان گذاشتیم. این قرار کم‌کم پیش رفت و به‌تدریج به یک مستند رسیدیم که ما چنین چیزی می‌خواهیم، یعنی پرتره و سوژه‌ای با چنین مشخصاتی می‌خواهیم که بتوانیم یک کار اجتماعی خوب از آن در بیاوریم.

این مشخصاتی که می‌گویید چه بود؟ یعنی دنبال کسی بودید که داروی سرطان را کشف کرده است؟

مهدی شامحمدی: نه، دنبال کسی بودیم که با تلاش به جایی رسیده بود و دست نیافتنی به نظر می‌رسید. این‌جور آدم‌ها کم نیستند. لقمان شروع به تحقیق و پژوهش کرد و فکر می‌کنم پنج شش سفر به کرمانشاه، زنجان، کرج و… رفت.

یعنی هر کدام از اینها یک سوژه بودند و شما رفتید. ببینید کدام‌یک به تصویب می‌رسند؟

مهدی شامحمدی: بله

انتخاب «آقای تک‌دهقان» از بین چند سوژه‌ی جذاب

و چه شد که آقای تک‌دهقان را انتخاب کردید؟

مهدی شامحمدی: واقعیت این است که تک‌دهقان را من پیدا کرده بودم، چون خودم هم مستند می‌سازم، این موضوع به صورت یک برگه A₄ در جیب‌ام بود و آن را نگه داشته بودم که خودم بسازم. پیش رفت و لقمان از هیچ‌یک از سوژه‌ها خوشش نیامد. خیلی سخت‌گیر است. فقط با یک مورد به‌طور بسیار جدی درگیر شد که آن بنده خدا برای‌اش مشکلی پیش آمد و قبول نکرد جلوی دوربین بیاید. در همین مسیر داشتم به این نتیجه می‌رسیدم که تک‌دهقان در گرامر فیلمسازی‌ام نیست و باید مستند مشاهده‌گر ازشخصیت وی ساخته شود. تک‌دهقان خیلی شبیه «شهریار»، سوژه‌ی قبلی مستند لقمان است و کسی را می‌خواهد که با شیوه‌ی مستند مشاهده‌گر، وارد عالم درونی زندگی تک‌دهقان شود و لقمان متخصص این کار است. البته آنچه که به لقمان دادم، دو صفحه A₄ بود و اطلاعات آن در این حد بود که تک‌دهقان کیست و تحصیلات‌اش چیست.

خودتان این سوژه را از کجا پیدا کرده بودید؟

مهدی شامحمدی: یک تیم تحقیقاتی گذاشته بودم که اینها را پیدا می‌کردند. مجموعه‌ای را داشتم که می‌رفتند و از سوژه‌های جذاب فیلم می‌گرفتند، یادداشت برمی‌داشتند و آن را به یک فایل ویدئویی و دو صفحه A₄ تبدیل می‌کردند و ما از میان آن‌ها برای مستند ساختن انتخاب می‌کردیم. اطلاعاتی که از تک‌دهقان و آن فایل ویدئویی داشتم طوری نبود که فیلم «فصل هرس» را در آن ببینم، ولی لقمان دید.

پروسه‌ی اعتماد تک دهقان سخت بود

و شما دنبال این سوژه رفتید. تحقیقات آن چقدر طول کشید؟

مهدی شامحمدی: لقمان از آن تاریخ دو ماه پژوهش جدی کرد و این کار را با همسرش «خانم هدی ارشد ریاحی» انجام داد. بار اول که رفته بود، متوجه شد تک‌دهقان دارد در روستایی با مشخصات کامل یک روستا زندگی می‌کند.می‌دانم که پروسه‌ی این که اقای تک دهقان اعتماد کند و اجازه بدهد از او مستندی ساخته شود کار سختی بود. چرا که لقمان و همسرش دو ماهی پیگیر این مسئله بودند و رفت و آمدهای زیادی به آن روستا داشتند.

مسئله‌ام فقط این نیست که فیلمی بسازم و قراردادی ببندم

آقای خالدی، فکر می‌کنم یکی از مهم‌ترین کارهایی که شما انجام دادید و اصولاً یک مستندساز باید بتواند انجام بدهد همین است که اعتماد شخصیت محوری داستانش را جلب کند.

لقمان خالدی: قبل از من افراد زیادی به سراغ آقای تک‌دهقان رفته بودند. حتی پیش از من خانمی رفته بود که از ایشان فیلم بسازد و آقای تک‌دهقان قبول نکرده بود. آدم‌های مختلف دیگری هم وارد زندگی ایشان شده بودند. از سوی دیگر این فرمول دارو طوری بود که احساس می‌کرد یک گروه داروسازی بخواهند نقشه‌ای بچینند و فیلمسازی را فعال کنند تا وارد خانه‌اش بشوند و اطلاعات را بدزدند. واقعاً مرحله به مرحله‌ی جلب اعتماد این آدم کار سختی بود.آرام آرام رابطه ی من و اقای تک دهقان یک رابطه ی صمیمانه شد. البته این نکته را هم بگویم که تمام آدم‌هایی که با آنها کار می‌کنم و فیلم می‌سازم، به‌نوعی رفیق‌ام می‌شوند. هدف‌ام این است که این رابطه‌ ، رابطه ی برد ـ برد باشد. وقتی می‌خواهم فیلمی بسازم مسئله‌ام فقط این نیست که فیلمی بسازم و قراردادی ببندم و تمام شود و بروم. دائماً به این فکر می‌کنم که سو‌ژه‌ی مستند من چه اتفاقی با این فیلم برایش می افتد.

شخصیت رفتگر فیلم قبلی‌ام در یک کتابخانه مشغول به کار شد

پس با این تعاریفی که شما کردید، آقای تک دهقان پیرامون شما باید دست به تحقیقات گسترده‌ای زده باشد!

لقمان خالدی: آقای تک‌دهقان آدم بسیار باهوشی است و قبل از اینکه با من‌ روبه‌رو شود، هر چه را که می‌شد، در باره‌ی من از اینترنت در آورد بود و مشخصا خوب تحقیق کرده بود. حتی در قرار اولیه‌مان گفت: «آقای خالدی! در عکس‌های‌ات جوان‌تر هستی. خیلی پیر شدی.» همه چیز را زیر ذره‌بین برده بود و خبر هم داشت شخصیت فیلم قبلی‌ام یک رفتگر بود و به خاطر فیلم‌ من شغل‌اش تغییر کرده و حالا داشت در یک کتابخانه در شهر کرمانشاه کار می‌کرد. برای‌ش جذاب بود. یعنی احساس می‌کرد مسئله‌ام فقط این نیست که فیلمی ساخته شود. موضوعی که از همه مهم‌تر است این است که اگر این آدم حتی یک اپسیلون فکر می‌کرد دارم به عنوان یک سوژه به او نگاه می‌کنم، مطمئن باشید اجازه‌ی ساخت مستند را نمی‌داد، چون ایشان یازده سال از اعتماد ضربه خورده بود و باید در ظرف دو ماه به او می‌قبولاندم که به من اعتماد کند. «فصل هرس» در واقع محصول اعتمادی است که تک‌دهقان به من پیدا کرد.

 در مرداب هم می‌توانی گل نیلوفر را نشان بدهی

همین فضای اعتمادی که می‌گویید، به‌نوعی فضای مستند شما را مثبت کرده است. شخصیتی که داشتید، یعنی آقای تک‌دهقان به‌گونه‌ای است که می‌شود یک مستند تلخ هم از او ساخت. فردی یازده سال است داروی سرطان را کشف کرده و هیچ‌کس به او اهمیت نمی‌دهد، اما در فضای مستند «فصل هرس» امید کاملاً دیده می‌شود. شما می‌توانستید دو نوع مستند بسازید. یک مستند ناامیدکننده و یک مستند امیدبخش. اثر شما به نظر من امیدوارکننده است. آیا روی این موضوع از قبل فکر کرده بودید؟.

لقمان خالدی: مطمئنا به این حس امید فکر کرده بودیم. البته در فیلم هم نمی گویم همه چیز گل و بلبل است، ولی فرض کنید همه چیز باتلاق، اما می‌توانی یک گل نیلوفر را در این باتلاق نشان بدهی و این قانون‌ من در فیلمسازی است. این تفکر شخصی من است و از اولین مستند تا الان روی این جنس فیلمسازی سرمایه‌گذاری کرده‌ام. این نگاه ارتباط زیادی به گذشته‌ام دارد

 نگاه لقمان خالدی این‌طور نیست که بخواهد سیاه‌نمایی کند

مهدی شامحمدی: قبل از اینکه من و لقمان تصمیم به ساخت «فصل هرس» بگیریم، زمانی که لقمان داشت دنبال سوژه می‌گشت، قرار ما این بود سوژه‌ای پیدا کنیم که با تلاش شخصی به جایی رسیده باشد تا بتوانیم او را به عنوان الگو معرفی کنیم. خود این نگاه فی‌الذات در خودش امید دارد. اساس نگاه ما از ابتدا این بود که پرتره‌ای بسازیم که یک نفر از نقطه‌ای شروع کرده و با تلاش شخصی به جایی رسیده است که دیگران نرسیده‌اند. برای من خروجی آن‌قدرها مهم نبود، بلکه این تلاش برای‌مان اهمیت داشت. فکر می‌کردم نسل چهارم، یعنی دهه ۷۰ به بعد نیاز دارد که تلاش را ببیند و اینکه اگر تلاش کنی به جایی می‌رسی و برای‌ام خیلی مهم بود بتوانیم این را در فیلم ببینیم. در این نگاه امید هست. می‌توانستیم سوژه‌ای را انتخاب کنیم که طرف تلاش کرده، ولی به جایی نرسیده است، حتی اگر خروجی خوبی داشته باشد، اما خدا را شکر، نگاه لقمان خالدی این‌طور نیست که بخواهد سیاه‌نمایی کند و از دل این ماجرا اتفاق خوبی بیرون آمد.

 اگر در فرآیند فیلمسازی تغییر نکنم، تماشاچی هم تغییر نمی‌کند

خیلی جالب است که چنین تفکری دارید. با مستندسازها و فیلمسازهای مختلفی صحبت کرده و کمتر دیده‌ام به این شکل به مخاطب اهمیت بدهند، چون به مخاطب اهمیت دادن معمولاً این‌طور معنا می‌شود که مستندی بسازیم و مخاطب را جذب فیلم کنیم، ولی اهمیت القای امید به مخاطبان در ذهن شما، قابل تقدیر است.

لقمان خالدی: خارج از فیلم و سینما به راحتی می توان ناامیدی را رصد کرد و باز تاکید می کنم که نگاه گل نیلوفری در قاب در این دور زمانه بیشتر جواب می‌دهد. اگر بیایم و بگویم همه چیز خوب است، تماشاچی فیلم را کنار می گذارد. چرا که متوجه می‌شود این فیلمساز در فضای جامعه زندگی نکرده. از طرفی من برای کوک کردن خودم وارد زندگی شخصیت‌های فیلم‌هایم می‌شوم و هر فیلم برای من بهانه‌ای برای تغییر است. همیشه وقتی فیلمی می‌سازم، بهانه‌ای برای تغییر خودم پیدا می‌کنم. یعنی احساس می‌کنم اگر در فرآیند فیلمسازی تغییر نکنم، تماشاچی هم تغییر نمی‌کند. احساس می‌کنم این قانون بازی است.

 ۳ هزار بار فیلم را بالا و پایین کرده‌ام که وقت مخاطب در سالن سینما تلف نشود!

یعنی اگر روی خودتان تأثیر نگذارد، روی مخاطب هم نمی‌گذارد.

لقمان خالدی: مطمئناً. این مهم‌ترین نکته‌ در فرآیند فیلمسازی است که در این فرآیند خودم چقدر تغییر کرده‌ام. در مورد فیلم «فصل هرس» این اتفاق برای من افتاد. و از طرف دیگر این نگاه همواره در ما بوده که مخاطب موقعی تحت تأثیر قرار می‌گیرد که احساس کند تو نگران زمانی هستی که صرف دیدن فیلم تو می‌کند. تو آیا به عنوان فیلمساز ارزش این زمان را می‌دانی؟ تماشاچی ۷۵ دقیقه از زندگیش را با تو تقسیم می‌کند. حالا توی فیلمساز به خاطر این تقسیم کردن چه هدیه‌ایی برای او داری؟ من۳ هزار بار فیلم را بالا و پایین کرده‌ام و دیدم که ۷۵ دقیقه از آن را برای تماشاچی‌ پخش کنم که از جامعه و شرایط خسته شده و حالا به سالن سینما پناه آورده که ۷۵ دقیقه فیلم را ببیند . پس باید درست فکر می کردیم چه چیزی به خورد چنین تماشاچی می دهیم. من و مهدی ارزش این دقیقه دقیقه های تماشاچی رو می دانیم.

مطمئن بودم قطعاً جزو پنج کاندید بهترین مستند «سینما حقیقت» هستیم

آقای شامحمدی! آیا انتظار دریافت جایزه‌ی بهترین مستند را از جشنواره‌ی «سینما حقیقت» داشتید؟ طبیعتاً آثار دیگر این جشنواره را هم دیده اید و می‌توانید مقایسه کنید.

مهدی شامحمدی: قبل از اینکه جشنواره شروع شود، فقط داشتم می‌شنیدم چه کسانی شرکت کرده‌اند و چه فیلم‌هایی هستند و چند تا از آنها را دیده بودم. شنیدم ۱۳۶ فیلم بلند به دفتر جشنواره رسیده است. ما نتوانستیم تصویر درستی از جایگاه فیلم‌مان پیدا کنیم. برای من که این‌طور بود، لقمان را نمی‌دانم. می‌دانستیم فیلم خوبی شده است و می‌گفتیم خدا را شکر به هدف‌مان رسیده‌ایم. ولی وقتی وارد جشنواره شدم، مطمئن بودم قطعاً جزو پنج احتمال کاندید شدن هستیم و این احتمال وجود دارد که بتوانیم جایزه بهترین فیلم را بگیریم. تیم ما بسیار هماهنگ و خوب بود. سعی کردم در طی کار تهیه‌کننده‌ی خوبی باشم. نمی‌دانم چقدر موفق بوده‌ام.

این فیلم محصول یک حال خوب است

آقای خالدی، رابطهی شما با تهیه کننده در این مسیر چطور بود؟

لقمان خالدی : من قبل از هر قرار دادی با هر تهیه کننده‌ای به این فکر می کنم آیا می توانم با لین آدم راحت باشم و به او اطمینان کنم؟ آیا می توانم یک رابطه‌ی رفاقتی با او داشته باشم؟ آیا جهان بینی من با او یکی است؟ چرا که مستند ساختن خیلی طول می کشد. پس اگر نتوانم با او این رفاقت را ایجاد کنم، مطمئن باشید هر چند قیمت قرارداد وسوسه انگیز باشد با او قرارداد نمی بندم. پس با این تفکر مطمئنان مهدی برای من حس خوبی ایجاد می‌کرد که با هم دیگر شروع به فعالیت کاری کردیم. ما اول دوست بودیم بعد مهدی پیشنهاد کار داد مهدی اولین تهیه‌کننده‌‌ی هم‌سنی است که با او کار می‌کردم. این کار محصول یک حال خوب است. همه حال خوبی داشتیم و می‌خواستیم کاری را انجام بدهیم که یک اتفاق مثبت بیفتد.

این فیلم می‌توانست هر کارگردانی را زمین بزند

آقای خالدی گفتند که بارها و بارها تدوین فیلم را عوض کردند. این نشان می‌دهد زحمت بسیار زیادی برای «فصل هرس» کشیده شده و جایزه‌ی بهترین مستند از «سینما حقیقت» در واقع نتیجه‌ی این زحمات بوده است.

مهدی شامحمدی: واقعاً همه‌ی بچه‌ها بسیار تلاش کردند، ولی آنچه که خودم از لقمان یاد گرفتم این بود که این فیلم ۲۷ بار مونتاژ شد و الان ۲۷ نسخه‌ی مختلف از آن موجود است. نسخه‌ی اول ونسخه‌ی بیست و هفت هیچ شباهتی به هم ندارند. بعضی‌ها فکر می‌کنند سوژه این فیلم خوب است و لقمان خالدی هم استانداردی دارد و در شرایطی این کار را تولید کرده و کار خوبی شده و کار عجیبی نیست. اما واقعیت این است که این فیلم می‌توانست هر کارگردانی را زمین بزند و الان که به نسخه‌های مثلاً چهارده یا پانزده فکر می‌کنم، متوجه می‌شوم کاملاً یک فیلم دیگر و یک اثر متوسط است. یعنی جایی رسیده بود که من ارضا شده بودم و می‌گفتم خوب است، ولی الان که بدان نسخه فکر می‌کنم می‌بینم چقدر با نسخه‌ی نهایی فرق می‌کند و واقعاً از آنجا به بعد متوجه استانداردی که لقمان خالدی دارد شدم و این خیلی مهم بود که از او یاد گرفتم نباید به‌سادگی کوتاه آمد. پتانسیل این موضوع را اگر ۱۰۰ بگیریم، به ۸۰ درصد قانع شده بودم، اما لقمان ۱۲۰ درصد از آن بیرون کشید.

مرگ یک جوان، زندگی «لقمان خالدی» را زیر و رو کرد

آقای خالدی شما در بین صحبت‌هایتان گفتید که حادثه‌ای باعث شد تا مسیر زندگی شما عوض شود. آن حادثه چه بود؟

لقمان خالدی: بله. من می‌خواهم یک خاطره تعریف کنم که چطور وارد سینما شدم تا بفهمید آن امیدی که بدان اشاره کردم چقدر اهمیت دارد. این خاطره را چندین بار تعریف کرده‌ام، ولی احساس می‌کنم خیلی ضروری است همه جا تعریف کنم، چون زندگی‌ام را مدیون این خاطره می‌دانم. رشته‌ام ریاضی و فیزیک بود و فکر می‌کردم مهندس می‌شوم، اما یک شب همه‌ی زندگی‌ام عوض شد. پدرم مریض شد و او را به بیمارستان امام خمینی بردم. در آنجا پسری را آوردند که خودکشی کرده بود. به پسرک کمک کردم و او را در گوشه‌ای نشاندم و برای‌ آرام کردنش یک داستانک تعریف کردم. پسرک گفت اگر پانزده دقیقه قبل از اینکه دست به خودکشی بزنم این داستانک را برای‌ام تعریف می‌کردی، مطمئناً این کار را نمی‌کردم. آن پسر جلوی چشم‌ام مرد و تا آخر عمر به این فکر خواهم کرد که چرا پانزده دقیقه زودتر نرسیدم و این داستان را برای‌اش تعریف نکردم؟ از بیمارستان که بیرون آمدم به پنجره‌های اطرافم نگاه کردم و به خودم گفتم نکند یک نفر پشت این پنجره‌ها باشد که باید پانزده دقیقه قبل داستانی را برای‌اش تعریف کنم. از آن به بعد فکر کردم یک مهندس معمولی در یک کوچه‌ی بن‌بست کرمانشاه چه فاید‌ه‌ای دارد؟ به دنبال رسانه‌ای بودم که پانزده دقیقه را برسانم.

 داستانی که می‌توانست جوانی را از مرگ نجات دهد

آن داستانک چه بود؟

لقمان خالدی: مأمورهای جهنم دارند کشان‌کشان یک نفر را به سمت جهنم می‌برند. آن مرد به خدا نگاه می‌کند. مأمورها باز او را به طرف در جهنم می‌کشانند، باز او به خدا نگاه می‌کند. مأمورها بیشتر عصبانی می‌شوند و می‌خواهند او را سریع‌تر داخل جهنم بیندازند و او باز به خدا نگاه می‌کند. خدا می گوید دست نگه دارید. او تا لحظه‌ی آخر توکل‌اش را از من نگرفت، پس لیاقتش بهشت است. الان که دارم این قصه را تعریف می‌کنم، دائماً چشم‌های آن پسر در ذهن‌ام هست. به خاطر همین هر جا که می‌روم، چه مصاحبه می‌کنم، چه فیلم می‌سازم، دائماً به این فکر می‌کنم که پانزده دقیقه قبل از مرگ یک نفر است. به این فکر می‌کنم آیا می‌خواهم در آن پانزده دقیقه او را ناامیدتر کنم؟ آیا می‌خواهم او را از زندگی زده کنم؟ به همین دلیل وقتی record دوربین را فشار می‌دهم یا وقتی قلم در دست می‌گیرد و وقتی با یک‌سری آدم ارتباط برقرار می‌کنم، دائماً به آن پانزده دقیقه فکر می‌کنم.

 می‌خواستیم «فصل هرس» دیده شود تا روی فرهنگ این جامعه تأثیر بگذاریم

و در این میان نقش تهیه‌کننده بسیار حائز اهمیت است.

لقمان خالدی: بله خیلی با اهمیت است. در مسیر کار ما فشارهای روانی زیادی از سوی چند تهیه کننده به مهدی وارد شد که هیچ وقت دلیلش را نفهمیدیم ، با وجود این مشکلات من و مهدی تصمیم گرفته بودیم این کار را به صورت مستقل انجام بدهیم. تصمیم داشتیم با قانون هیچ سیستمی کار نکنیم و قانون خودمان باشد. خود به خود ترکش‌هایی به مهدی و من خورد. ما به لحاظ مالی خیلی اذیت شدیم. شاید به نسخه پانزدهم که رسیدیم مهدی گفت: «خیلی خوب است.» حتی گریه کرد و مرا در آغوش کشید و من خیلی خوشحال بودم، ولی احساس می‌کردم مهدی در نسخه‌ی پانزدهم دارد می‌گوید لقمان! دیگر خسته شدی. بس کن، یعنی در واقع نگران من بود. اما من نمی خواستم با وجود این فشارها کوتاه بیایم. هر دوی ما می‌خواستیم که «فصل هرس» بهتر دیده شود. نه برای موفقیت و جایزه، بلکه می‌خواستیم دیده شود تا روی فرهنگ این جامعه تأثیری بگذاریم.

خیلی بیشتر از تک‌دهقان استرس داشتیم که خدایا! جواب این دارو چه می‌شود؟

آقای شامحمدی! در فضای جشنواره سینما حقیقت می‌دیدم وقتی با آقای یزدی صحبت می‌کردید، یکی از دغدغه‌های اصلی‌تان این بود که مسئولین وزارت بهداشت را بکشانید که بیایند و مستند را ببینند. این دغدغه برای چه بود؟ شما که فیلم‌تان را ساخته بودید و ماحصل کار هم راضی‌کننده بود. این اقدامات بعدی برای چه بود؟

مهدی شامحمدی: شما سکانس پایانی فیلم ما را دیدید؟

بله.

مهدی شامحمدی: در آن صحنه‌ها که لقمان تلاش کرده بود نشان بدهد در آن ۴۸ ساعت چه بر تک‌دهقان می‌گذرد، می‌شد یک فیلم مستند از پشت صحنه‌ی آن ساخت. بچه‌های گروه فیلمبرداری ما همین وضعیت را داشتند. تصورش را بکنید دو فصل بود که داشتیم این آدم را دنبال می‌کردیم و با او زندگی کرده بودیم. از زمانی که راضی شد این آزمایش را بدهد و ببیند که طبق آزمایشات معتبر پزشکی، درصد موفقیت دارویش در درمان سرطان چه قدر است، استرس ما چندبرابر شد. برای همین با پروفسور شیخ‌نژاد هماهنگ کردیم. خیلی بیشتر از تک‌دهقان استرس داشتیم که خدایا! جواب این دارو چه می‌شود. این پشت صحنه حیر‌ت‌انگیز بود.

لقمان خالدی: این به همان حرفی برمی‌گردد که قبلاً زدم که اگر خودمان نگران نبودیم، تماشاچی هم نگران نمی‌شد.

نمی‌خواستیم جریان بی‌اعتمادی «تک‌دهقان» به مسئولین ادامه یابد

یکی از نکات مثبت کار شما این بود که قهرمان داستانتان را با همه‌ی موفقیت‌ها و حتی شکست‌ها به تصویر کشیده بودید و همین موضوع باعث شده بود که تک‌دهقان کاملا باورپذیر باشد.

مهدی شامحمدی: لقمان سعی نکرد تک دهقان را قدیس کند. همه چیز را با همه‌ی جنبه‌های‌اش نشان داد، اما نکته اینجاست که با آن خروجی آقای تک‌دهقان، من کاملاً به او ایمان آوردم. خود من که شخصاً این‌طور بودم و داشتیم به این فکر می‌کردیم که چطور می‌توانیم قدمی برداریم. آقای تک‌دهقان یازده سال از مسئولین بی‌مهری دیده و اعتمادش سلب شده بود. نمی‌خواستیم این جریان ادامه یابد و قصدمان این بود اتفاق جدیدی بیفتد و داشتیم فکر می‌کردیم هر کاری را که لازم است برای به نتیجه رساندن این ماجرا انجام بدهیم.

«فصل هرس» را برای آقای تک‌دهقان اکران کردید؟

لقمان خالدی: بله. وقتی فیلم را برای آقای تک‌دهقان پخش کردیم، بهترین لحظه زندگی‌ام رقم خورد. یکی از لحظات زیبای زندگی‌ام لحظه‌ای است که خود شخصیت فیلم کار را می‌بیند. احساس کردم حال آقای تک‌دهقان خیلی خوب شد. مرا بغل کرد و گفت چقدر خوب مرا شناختی. با گارد آمده بود که نکند چیز بدی از او ساخته باشیم. جالب اینجاست که از تهران تا آبیک با من تلفنی حرف زد.

 وقتی در جشنواره حقیقت سالن پر شد جایزه اصلی‌ام را گرفتم

آیا انتظار دارید در جشنواره فجر هم مانند سینما حقیقت جایزه بگیرید؟

لقمان خالدی: اولاً وقتی در جشنواره حقیقت سالن پر شد و آدم‌هایی ۷۵ دقیقه ایستاده و نشسته روی زمین فیلم را دیدند، جایزه اصلی‌ام را گرفتم. ثانیاً احساس کردم برای شخصیت داستان‌ام اتفاق خوبی افتاده است که در واقع همان رابطه‌ی برد ـ برد است و با همین فیلم دارد برای آقای تک‌دهقان روابطی شکل می‌گیرد هم این هم یک‌جور برنده بودن است. بی‌شک هر فیلمسازی دوست دارد فیلم‌اش در جشنواره دیده شود و حتی پررنگ‌ترین فیلم جشنواره باشد تا حرفی که در آن هست درشت‌نمایی پیدا کند. هیچ فیلمسازی نمی‌تواند بگوید از جایزه جشنواره بدم می‌آید، اما جایزه باعث می‌شود فیلم بیشتر رصد و دیده شود و وقتی فیلم دیده شد، در واقع پیام فیلم رصد می‌شود. برای خود من جایزه اصلی این است که در جامعه‌ی ما اعتماد ترویج شود. اعتماد به آدمی که یازده سال تلاش کرده، اعتماد به خیلی از آدم‌ها در این جامعه اعم از فیلمساز، دانشمند، نویسنده و…. .

وقتی از پله‌های جشنواره بالا می‌روی سخت‌گیرتر هم می‌شوی

آقای خالدی! کارهای بعدی‌تان مشخص است؟ سوژه‌ی خاصی پیدا کرده‌اید؟

لقمان خالدی: در حال حاضر چند پیشنهاد هست که دارم در باره‌شان فکر می‌کنم. دو کار هست که راجع به آن‌ها مطمئن‌تر هستم، اما وقتی از پله‌های جشنواره بالا می‌روی سخت‌گیرتر هم می‌شوی. همین‌طوری هم که سخت‌گیر بودم. آدم احساس می‌کند تماشاچی اعتماد می‌کند و تو باید بابت آن اعتماد کار بهتری را به تصویر بکشی. آنچه که برای خودم مهم است، این است که اگر فیلمی می‌سازم، برای تماشاچی اعتمادسازی کنم.

آقای شامحمدی! شما چطور؟

مهدی شامحمدی: قبل از این پروژه درگیر کاری بودم که خودم داشتم می‌ساختم و هنوز تمام نشده است و الان خیلی آن را جدی گرفته‌ام.

اگر دوست دارید اسم‌اش را بگویید.

مهدی شامحمدی: مجموعه‌ای است به نام «سرزمین نخبگان» که دارد به قسمت‌‌های آخرش می‌رسد. یک کار تلویزیونی دیگر دارم. دو پروژه فیلم بلند مستند برای سال آینده هم هست که یکی را با آقای پایه‌شناس خواهم ساخت.

مجدداً شما به عنوان تهیه‌کننده و ایشان کارگردان؟

مهدی شامحمدی: بله، یکی را با مرتضی پایه‌شناس می‌سازم و یکی را هم علی‌رغم اینکه خبرش پخش شده است، ولی قطعی نیست و این را خودم با حوزه می‌سازم.

این فیلم برای مسئولین و نمایندگان مجلس است

و سخن آخر؟

لقمان خالدی: حرف آخرم این است که این فیلم فقط مال مردم نیست. ضروری‌تر و فوری‌تر برای مسئولین، نماینده‌های مجلس است. احساس می‌کنم اتفاقات خوب باید از سرچشمه شکل بگیرند. سرچشمه باید این فیلم‌های مستقل و دغدغه‌مند را جزء فوریت‌های ضروری ببینند و این اتفاق فقط برای تک‌دهقان نیفتد، بلکه تک‌دهقان‌های زیادتری دیده شوند. یکی از اتفاقات زیبا غیر از استقبال تماشاگران این بود که دیدم در شهر آبیک بنرهای زیادی زده بودند و روی آنها نوشته شده بود به آقای تک‌دهقان تبریک می‌گوییم که توانایی‌های‌اش در «فصل هرس» دیده شده است. اما باید بعد از یازده سال تلاش و کوشش یک چنین بنری زده شود از نظر من این معجزه سینماست و احساس می‌کنم سینما می‌تواند باعث شود زندگی آدم‌ها پررنگ‌تر دیده شود. خدا را شکر می‌کنم که یک قدم جلو رفتیم، ولی یادمان باشد سینما ضرب آهنگی را بالا می‌برد و پس از مدتی پایین می‌آید. آن بالا ماندن است که اهمیت دارد، به همین دلیل می‌گوییم باید به آدم‌هایی که با دغدغه کار می‌کنند اعتماد کرد. من و مهدی شامحمدی با شرایط فوق‌العاده بدی این فیلم را ساختیم و مسئله‌مان واقعاً فرهنگ بود و هست. همه‌ی هدف‌مان این بود که فرهنگ‌سازی کنیم. این فیلم‌ها را فقط مردم عادی نباید ببینند، بلکه باید دیدن این طور فیلمها ضرورت و فوریت مسئولین ما باشد.

با تشکر از وقتی که در اختیار ما قرار دارید.

نوشته گفتگوی «سوره ‌سینما» با سازندگان پرمخاطب‌ترین مستند جشنواره فجر/ لقمان خالدی: در مرداب هم می‌توانی گل نیلوفر را نشان بدهی/ این فیلم محصول یک حال خوب است/ «فصل هرس» برای مسئولین و نمایندگان مجلس است اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.