برنامه «سربراه» با اجرای مهدی اعرابی و با حضور کارشناسان مذهبی، مداحان و شاعران اهل‌بیت علیهم‌السلام، هر شب ساعت ۱ بامداد به صورت زنده از کربلای معلی روی آنتن می‌رود.

همچنین برنامه «دلنوا» با محوریت پخش مداحی به درخواست مخاطبان، در شب‌های دهه محرم از شبکه افق پخش می‌شود و فضایی معنوی برای علاقه‌مندان به مراثی اهل‌بیت علیهم‌السلام فراهم می‌کند.

از دیگر برنامه‌های این ایام می‌توان به پخش زنده مراسم عزاداری از «رواق کشور دوست» اشاره کرد که هر شب در دهه اول محرم از شبکه افق به صورت مستقیم تقدیم مخاطبان می‌شود. همچنین مراسم «چهارپایه‌خوانی» امامزاده چیذر با مداحی حاج محمود کریمی، هر روز در دهه اول محرم به صورت زنده از شبکه افق پخش خواهد شد.

علاوه بر اینها، بازپخش ویژه‌برنامه «معلی» نیز در شب‌های دهه اول محرم در جدول پخش شبکه افق قرار گرفته است. پخش مراسم عزاداری هیئت فدائیان حسین علیه‌السلام اصفهان با مداحی سیدرضا نریمانی نیز از دیگر برنامه‌های در نظر گرفته شده برای این ایام است که در دهه اول محرم از شبکه افق پخش می‌شود.

نوشته اعلام ویژه‌ برنامه‌های محرم شبکه افق/ از «رواق کشور دوست» تا «سربراه» اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

به همین دلیل بخش بزرگی از آثار عاشورایی ایران، نه خود واقعه عاشورا بلکه شخصیت‌های پیرامونی، پیامدهای تاریخی آن، آیین‌های سوگواری و تأثیر این واقعه بر زندگی انسان‌ها را روایت کرده‌اند. در واقع، مهم‌ترین آثار این حوزه اغلب از دل «حاشیه‌های کربلا» متولد شده‌اند؛ حاشیه‌هایی که گاه به اندازه خود متن، تأثیرگذار و ماندگار بوده‌اند.

هم‌زمان با آغاز ماه محرم مروری داشته‌ایم به برخی از آثاری که در این حوزه ساخته شده‌اند.

آغاز راه؛ «سفیر» و نخستین تصویر سینمایی از کربلا

در سال‌های ابتدایی پس از انقلاب، سینمای ایران هنوز تجربه‌ای در پرداخت مستقیم به عاشورا نداشت. در چنین شرایطی فریبرز صالح با فیلم «سفیر» نخستین گام جدی را برداشت؛ فیلمی که بعدها به عنوان سنگ بنای سینمای عاشورایی ایران شناخته شد.

داستان تولید «سفیر» خود بخشی از اهمیت آن است. فیلمنامه اولیه کیهان رهگذر قرار بود اثری کوتاه باشد اما با بازنویسی و توسعه آن، پروژه‌ای بزرگ شکل گرفت که با بودجه‌ای قابل توجه برای آن دوران ساخته شد. فیلمبرداری بیش از هفت ماه طول کشید و «سفیر» را به یکی از نخستین تولیدات عظیم سینمای پس از انقلاب تبدیل کرد.

فیلم روایت قیس بن مسهر، پیک امام حسین(ع)، است که حامل نامه‌ای برای مردم کوفه است اما پیش از انجام مأموریتش به دست نیروهای ابن‌زیاد گرفتار می‌شود. او در برابر فشار حاکمان کوفه حاضر به انکار امام نمی‌شود و جان خود را فدا می‌کند.

اگرچه «سفیر» از نظر امکانات اجرایی امروز اثری ساده به نظر می‌رسد، اما الگوی روایی آن یعنی روایت واقعه کربلا از زاویه یک شخصیت فرعی، بعدها به یکی از مهم‌ترین شیوه‌های روایت در آثار عاشورایی تبدیل شد.

شاهکار ماندگار؛ «روز واقعه»

اگر «سفیر» آغاز راه بود، «روز واقعه» نقطه اوج سینمای عاشورایی ایران محسوب می‌شود. فیلمنامه این اثر را بهرام بیضایی بیش از یک دهه پیش از تولید نوشته بود. متنی که بسیاری هنوز آن را یکی از بهترین فیلمنامه‌های تاریخ سینمای ایران می‌دانند. مسیر تولید فیلم اما بسیار دشوار بود و پروژه سال‌ها میان توقف، بازنویسی و تغییر عوامل سرگردان ماند تا سرانجام شهرام اسدی آن را به سرانجام رساند.

«روز واقعه» داستان عبدالله، جوانی مسیحی است که به تازگی مسلمان شده و در روز ازدواج خود ندایی غیبی می‌شنود. او برای یافتن صاحب این صدا راهی سفری طولانی می‌شود تا به یاری امام حسین(ع) بشتابد، اما هنگامی به کربلا می‌رسد که واقعه به پایان رسیده است. قدرت فیلم در آن است که بدون نمایش مستقیم حادثه عاشورا، حس فقدان، اندوه و عظمت آن را منتقل می‌کند. موسیقی ماندگار، تصویرسازی‌های شاعرانه و روایت عرفانی اثر سبب شد «روز واقعه» برای سال‌ها مهم‌ترین مرجع تصویری عاشورا در حافظه جمعی ایرانیان باشد.

این فیلم پنج سیمرغ بلورین جشنواره فجر را به دست آورد و هنوز از آن به عنوان بهترین فیلم عاشورایی تاریخ سینمای ایران یاد می‌شود.

«معصومیت از دست رفته» و داوود میرباقری

پس از موفقیت سریال «امام علی(ع)»، تلویزیون وارد دوره‌ای تازه از تولید آثار تاریخی ـ مذهبی شد. در این میان «معصومیت از دست رفته» یکی از متفاوت‌ترین تجربه‌ها بود. میرباقری به جای روایت مستقیم کربلا، سراغ زمینه‌های شکل‌گیری آن رفت. داستان شوذب، یکی از یاران سابق امام علی(ع)، که در اثر جاه‌طلبی و وسوسه قدرت در مسیر سقوط قرار می‌گیرد و به جبهه مخالفان امام حسین(ع) نزدیک می‌شود.

سریال با دیالوگ‌های درخشان، شخصیت‌پردازی پیچیده و بازی‌های ماندگار، تصویری تراژیک از جامعه‌ای ارائه می‌دهد که آرام‌آرام به سمت فاجعه عاشورا حرکت می‌کند.

«مختارنامه» و داوود میرباقری

«مختارنامه» را می‌توان بزرگ‌ترین پروژه تاریخی تاریخ تلویزیون ایران دانست. سریالی که سال‌ها زمان صرف تولید آن شد و همچنان از نظر مقیاس تولید، طراحی صحنه، لباس، تعداد بازیگران و گستردگی روایت، نمونه مشابهی در تلویزیون ایران ندارد.

داستان قیام مختار ثقفی برای خونخواهی شهدای کربلا، فرصتی در اختیار میرباقری قرار داد تا هم بخشی از واقعه عاشورا را بازسازی کند و هم سرنوشت عاملان آن را به تصویر بکشد. اگرچه درباره قرائت تاریخی سریال دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد، اما تردیدی نیست که «مختارنامه» مهم‌ترین و فراگیرترین تصویر عاشورا در حافظه تصویری نسل‌های جدید محسوب می‌شود.

«روز رستاخیز» و احمدرضا درویش

«روز رستاخیز» جاه‌طلبانه‌ترین تلاش سینمای ایران برای نزدیک شدن مستقیم به روز عاشورا بود.

احمدرضا درویش پس از سال‌ها تحقیق و تولید، فیلمی ساخت که از نظر طراحی صحنه، جلوه‌های بصری و استانداردهای فنی در سطحی خوب قرار داشت.

فیلم از زاویه دید بکیر، فرزند حر بن یزید ریاحی، روایت می‌شود؛ شخصیتی که در میانه جبهه حق و باطل گرفتار است و در نهایت به حقیقت واقعه عاشورا می‌رسد. با وجود تحسین‌های فراوان، نمایش چهره حضرت ابوالفضل(ع) و برخی دیگر از شخصیت‌های مقدس، حاشیه‌های گسترده‌ای ایجاد کرد و فیلم هرگز فرصت اکران عمومی گسترده پیدا نکرد. با این حال «روز رستاخیز» همچنان یکی از مهم‌ترین پروژه سینمایی درباره عاشورا به شمار می‌رود.

«شب دهم» و حسن فتحی

اگر بخواهیم تنها یک سریال درباره فرهنگ عاشورایی نام ببریم، بی‌تردید «شب دهم» در صدر فهرست قرار می‌گیرد. داستان در دوران رضاشاه و هم‌زمان با ممنوعیت تعزیه رخ می‌دهد. حیدر خوش‌مرام برای رسیدن به عشق خود، متعهد می‌شود ده شب تعزیه برگزار کند؛ تعهدی که به‌تدریج زندگی او را دگرگون می‌کند.

قدرت «شب دهم» در آن است که تعزیه را نه فقط به عنوان یک آیین، بلکه به عنوان عاملی برای تحول شخصیت‌ها روایت می‌کند. سریال هنوز پس از بیش از دو دهه یکی از محبوب‌ترین آثار محرمی تلویزیون است.

«یلدا» و حسن میرباقری

«یلدا» نیز تعزیه را محور روایت خود قرار داد. داستان پیرمردی تعزیه‌خوان که در واپسین سال‌های عمرش تلاش می‌کند سنتی در حال فراموشی را حفظ کند. اگرچه سریال به اندازه «شب دهم» دیده نشد، اما از معدود آثاری است که تعزیه را در مرکز روایت قرار داده است.

«سفر سبز» و محمدحسین لطیفی

«سفر سبز» از نخستین سریال‌هایی بود که فضای محرم را به بخشی جدایی‌ناپذیر از روایت خود تبدیل کرد. داستان جوانی ایرانی‌تبار که در آلمان بزرگ شده و برای یافتن خانواده واقعی خود به ایران بازمی‌گردد. شب‌های محرم و مراسم عزاداری در این سریال صرفاً پس‌زمینه نیستند، بلکه بخشی از مسیر هویتی قهرمان داستان را شکل می‌دهند. بسیاری هنوز این سریال را نوستالژیک‌ترین تصویر از محرم تهران در دهه هشتاد می‌دانند.

«پرده‌نشین» و بهروز شعیبی

گرچه موضوع اصلی «پرده‌نشین» زندگی روحانیت است، اما در بخش‌های پایانی سریال، آیین‌های عزاداری محرم نقش مهمی در پیشبرد روایت پیدا می‌کنند و همین مسئله باعث شده این اثر نیز در میان آثار مرتبط با فرهنگ عاشورا قرار گیرد.

«به خاطر هانیه» و کیومرث پوراحمد

فیلم با بهره‌گیری از آیین دمام‌زنی جنوب ایران، پیوندی شاعرانه میان فرهنگ بومی و واقعه عاشورا ایجاد می‌کند.

«دل‌شکسته» و علی روئین‌تن

روایتی عاشقانه که در شب‌های محرم جریان دارد و از مفاهیم توبه، بخشش و بازگشت الهام می‌گیرد.

«من و زیبا» و فریدون حسن‌پور

داستان مردی در مسیر توبه و جبران گذشته که اوج تحول درونی او در فضای عاشورایی رقم می‌خورد.

«کربلا؛ جغرافیای یک تاریخ» و داریوش یاری

مستند داریوش یاری با روایت شهاب حسینی، مسیر حرکت امام حسین(ع) و تأثیر تاریخی قیام عاشورا را بررسی می‌کند و از مهم‌ترین مستندهای این حوزه به شمار می‌آید.

مرور چهار دهه تولیدات عاشورایی نشان می‌دهد سینما و تلویزیون ایران کمتر به سراغ بازنمایی مستقیم واقعه کربلا رفته‌اند و بیشتر ترجیح داده‌اند از طریق شخصیت‌های حاشیه‌ای، پیامدهای تاریخی، آیین‌های سوگواری و بازتاب‌های فرهنگی عاشورا به این واقعه نزدیک شوند. از «سفیر» و «روز واقعه» که بنیان‌های سینمای عاشورایی را شکل دادند تا «مختارنامه» که بزرگ‌ترین تصویر تلویزیونی از این حماسه را خلق کرد و آثاری چون «شب دهم» و «سفر سبز» که عاشورا را در متن زندگی مردم جست‌وجو کردند، همه نشان می‌دهند که کربلا برای هنر ایران صرفاً یک واقعه تاریخی نیست؛ سرچشمه‌ای پایان‌ناپذیر برای روایت مفاهیمی چون آزادی، وفاداری، ایثار، عدالت‌خواهی و حقیقت‌جویی است؛ مفاهیمی که همچنان در هر نسل، به شکلی تازه بازآفرینی می‌شوند.

نوشته روایت محرم در سینما و تلویزیون/ چگونه کربلا به یکی از ماندگارترین سوژه‌ها تبدیل شد؟ اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

این آمار در ادامه سیر صعودی استفاده از ظرفیت فضای مجازی برای اشتراک محتوای مناسبتی و همچنین افزایش دسترسی‌ها به محتواهای متنوع در بسترهای آنلاین به ثبت رسیده است. در طول این دهه بیش از ۶۰۰ کانال مذهبی در حوزه استریم سایت آپارات فعال بودند که در حد فاصل پنجم تا پانزدهم تیرماه مجموع بازدید پوشش زنده آن‌ها از مرز ۵ هزار ساعت عبورکرد.

مجموع بازدید از ویدئوهای بارگذاری شده در دسته‌بندی مذهبی در این سایت طی این دهه هم قریب به ۴۸ میلیون دقیقه بوده است که این بازدید برای ۱۶ هزار ویدئوی بارگذاری‌شده از سوی کاربران به ثبت رسیده است. پیش‌بینی می‌شود مطابق سال‌های گذشته، استقبال از این دست محتواهای مذهبی و آیینی تا اربعین ۱۴۰۴ همچنان سیرصعودی داشته باشد.

در حال حاضر مداحانی چون محمود کریمی، مجید بنی‌فاطمه، حسین طاهری، عبدالرضا طاهری، حنیف طاهری، حسین سیب‌سرخی و… در این سایت، کانال اختصاصی دارند که به بارگذاری محتواهای مربوط به مراسم‌های خود می‌پردازند.

نوشته ۴۸ میلیون دقیقه تماشای ویدئوی مرتبط با محرم در آپارات اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

فیلم‌های سینمایی برجسته

۱- سفیر (۱۳۶۰) – کارگردانی فریبرز صالح

این فیلم به عنوان اولین تجربه سینمایی در روایت واقعه کربلا پس از انقلاب اسلامی شناخته می‌شود. داستان فیلم درباره قیس بن مسهر با بازی فرامرز قریبیان، قاصد امام حسین (ع) به کوفه است که توسط نیروهای ابن زیاد دستگیر می‌شود.

فیلم با وجود محدودیت‌های تولید در آن زمان، الگویی برای فیلم‌های تاریخی-مذهبی بعدی شد.

۲- روز واقعه (۱۳۷۳) – کارگردانی شهرام اسدی

براساس فیلمنامه بهرام بیضایی، این فیلم داستان عبدالله با بازی علیرضا شجاع‌نوری، جوانی مسیحی را روایت می‌کند که تازه مسلمان شده و در روز عروسی‌اش ندایی او را به سوی کربلا می‌خواند.

فیلم به دلیل پرداخت هنرمندانه و موسیقی ماندگارش، سال‌ها به عنوان مهم‌ترین اثر عاشورایی شناخته می‌شود.

۳- روز رستاخیز (۱۳۹۱) – کارگردانی احمدرضا درویش

این فیلم که تولید آن سال‌ها طول کشید، تنها اثر سینمایی است که مستقیماً به خود واقعه عاشورا می‌پردازد. داستان از نگاه فرزند حر بن یزید ریاحی روایت می‌شود که ابتدا در سپاه یزید است اما پس از آشنایی با امام حسین(ع) به ایشان می‌پیوندد.

فیلم به دلیل نمایش چهره حضرت عباس (ع) با حاشیه‌هایی مواجه شد و هرگز اکران عمومی نشد.

۴- به خاطر هانیه (۱۳۷۳) – کارگردانی کیومرث پوراحمد

این فیلم که مستقیماً به واقعه عاشورا نمی‌پردازد، اما مفاهیم عاشورایی مانند ایثار و مقاومت را در قالب داستانی معاصر درباره پسرکی که نذر پدرش برای شفای دختر بیمارش را ادا می‌کند، به تصویر می‌کشد.

صحنه دمام‌زنی پسرک در میان جمعیت عزادار از سکانس‌های ماندگار سینمای ایران است.

سریال‌های تلویزیونی شاخص

۱- معصومیت از دست رفته (۱۳۸۲) – کارگردانی داود میرباقری

این سریال با بازی درخشان امین تارخ در نقش شوذب، یکی از یاران سابق امام علی(ع) که به طمع قدرت به ابن زیاد می‌پیوندد، روایتی از سقوط اخلاقی یک شخصیت را ارائه می‌دهد.

دیالوگ‌های عمیق و پرداخت روانشناختی شخصیت‌ها از نقاط قوت این اثر است.

۲- مختارنامه (۱۳۸۹) – کارگردانی داود میرباقری

این سریال عظیم که تولید آن سال‌ها طول کشید، زندگی مختار ثقفی با بازی فریبرز عرب‌نیا و قیام او برای انتقام از قاتلان کربلا را روایت می‌کند.

سریال با وجود اختلاف نظرها درباره قرائت تاریخی، به مهم‌ترین مرجع بصری برای پرداخت به واقعه عاشورا تبدیل شده است.

۳- شب دهم (۱۳۸۱) – کارگردانی حسن فتحی

این سریال خاطره‌انگیز داستان حیدر، لات تهران قدیم را روایت می‌کند که شرط ازدواج با معشوقه‌اش اجرای تعزیه در ده شب محرم است.

تماشای تحول شخصیت حیدر در طول این ده شب از جذابیت‌های اصلی سریال است.

۴- سفر سبز (۱۳۸۱) – کارگردانی محمدحسین لطیفی

این سریال با بازی پارسا پیروزفر، داستان یک خارجی را روایت می‌کند که تحت تأثیر مراسم عزاداری محرم در ایران قرار می‌گیرد و در روز عاشورا به جمع عزاداران می‌پیوندد.

سینما و تلویزیون با وجود تمام محدودیت‌ها، آثاری ماندگار در حوزه عاشورا پژوهی و محرم خلق کرده‌اند. در میان این آثار، «روز واقعه» به عنوان شاخص‌ترین فیلم سینمایی و «مختارنامه» به عنوان جامع‌ترین سریال تلویزیونی در این حوزه شناخته می‌شوند.

نوشته قصه‌هایی که رنگ عشق و حماسه دارند اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

در این مطلب به ۵ مستند که به ایام محرم و پیرامون آن پرداخته‌اند، نگاه انداخته‌ایم.

ناصر تقوایی مستند «اربعین» را در سال ۱۳۴۹  ساخته است. «اربعین» با تصاویری از تدارک یک مراسم عزاداری امام حسین (ع) در بوشهر آغاز می‌شود و در ادامه داستان خود را روایت می‌کند.

فرهاد ورهرام دیگر مستندسازی است که مستند «نخل» را کارگردانی است که درباره مراسم نخل گردانی و در سال ۱۳۵۶ تولید شده است. ورهرام در این مستند به سراغ آیین و سنن محرم رفته و مراسم نخل گردانی در روستای ابیانه را روایت می‌کند.

«تکیه دولت» دیگر مستندی است که علیرضا قاسم‌خان آن را کارگردانی کرده است. این مستند درباره یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی شهر تهران است و به چگونگی تاثیر تاریخی، سیاسی، هنری و اجتماعی آن می‌پردازد. قاسم خان با بهره گرفتن از عکس‌ها، نقشه‌ها، نامه‌ها و دستخط‌ها و چند فریم باقی مانده از مظفرالدین شاه در کنار پویانمایی از بنا، اطلاعات بسیار خوبی را درباره تکیه دولت به مخاطب ارائه می‌دهد.

مستند «شیرپوشان» به کارگردانی نرگس آبیار سال ۱۳۸۹ و در ۱۲ دقیقه ساخته شد. این مستند به بازنمایی مراسم شیرپوشان در یزد می‌پردازد. این مراسم براساس این عقیده است که پس از واقعه عاشورا، شیری بر پیکر کشتگان آمده و بر آن‌ها زاری می‌کرده است.

مستند «کاروان و ساربان» در سال ۱۳۹۰ توسط مرجان اشرفی‌زاده ساخته شده است. این مستند درباره کاروانی در شهر دزفول است که هرساله توسط یک خانواده و با هزینه شخصی در روزهای محرم مسیری را طی می‌کنند.

نوشته نگاهی به پنج مستند ماندگار محرم؛ از ناصر تقوایی تا نرگس آبیار اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

همچنین سینماها در روز پنجشنبه ۲۸ تیر مصادف با شهادت امام زین‌العابدین (ع) تعطیل خواهد بود.

نوشته جزئیات اکران سینماها در ایام عزاداری محرم اعلام شد اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

اما در همسانی این سوژه با سینمای ایران و موازی بودن ماجرای مسیحیت با واقعه ناگوار کربلا و عاشورا که هم‌رده آن به‌عنوان مهم‌ترین واقعه تاریخی-مذهبی مسلمانان شیعه است، به جرات می‌توان ادعا کرد که سینمای ایران نتوانسته سهم بزرگی را ایفا کند. البته گاها با مطرح شدن این موضوع بهانه‌هایی از سوی متولیان و سازندگان مطرح می‌شود که از جمله آن‌ها می‌توان به هزینه‌های سنگین تولید پروژه و یا حساسیت‌ها و محدودیت‌هایی اشاره کرد که سبب آن شده تا به سمت این سوژه مهم و بزرگ نروند. به عنوان مثال فیلم «روز رستاخیز» که تنها ساعاتی روی پرده سینماها رفت و سپس به دلیل تصویر شدن چهره حضرت ابوالفضل (ع) توقیف شد تا اینکه پس از ۹ سال، در اسفند ۱۴۰۰ توانست مجوز اکران آنلاین را دریافت کند و پخش شود و یا سریال «امام حسین (ع)» که بیست سال قبل در همان مرحله پیش‌تولید باقی ماند.

با وجود اهمیت بی قید و شرط واقعه کربلا اما دیدگاه کلی به این واقعه در فرهنگ ما یک دیدگاه ماتمزده است، نگاهی که تا زمان موجود بودنش نمی‌توان توقع داشت هر سال اثر جدیدی را در قالب کربلا و عاشورا برای آن تصویر کرد. پرداختن به این مهم را می‌توان از چند منظر نظاره‌گر شد: تصویر کردن اصل واقعه که به طور جد همانند فیلم احمدرضا درویش با ممیزی‌های اساسی رو به رو خواهد شد، به تصویر کشیدن نگاهی نو و عمیق شدن بر مساله اصلی واقعه عاشورا که بتواند مخاطب را با مسائل مربوط به آن پیوند دهد و یا پرداختن به عزاداری و سوگواری محرم که در یک قالب اجتماعی با معیارهای روز جامعه تصویر می‌شوند. عموماً این گروه آخر با موضوع محرم و کربلا اما در حاشیه عزاداری نمایش داده می‌شوند و در راستای داستان؛ تحولات کاراکترهای اصلی را در مواجه با آداب و آیین عزاداری نشان می‌دهند که اتفاقاً تعدد آثار در دسته آخر به مراتب بیشتر از دو گروه قبلی است.

همین می‌شود که با نگاهی به آثار تولیدشده متوجه می‌شویم؛ پرداختن به لایه‌های بیرونی واقعه کربلا برای تولیدکنندگان ما از اهمیت بیشتری برخوردار است تا رفتن به بطن ماجرا در سال ۶۱ هجری!

این در حالی است که نشان دادن مفهوم سوگواری و چرایی آن در کلیشه یک داستان روایی، نگاه عمیق‌تر و مطالبه گری را می‌طلبد. این دقیقاً همان مساله ای است که در همه وجوه فرهنگ و هنر ما چه تصویری و چه مکتوب به عنوان یک مهره گم‌شده هنوز پیدا نشده است!

حال با تمام این تفاسیر اگر کلیشه را کنار بگذاریم و از این موضوع گذر کنیم که چرا دست سینما از فیلم‌های محرمی خالی است، به فیلم‌هایی می‌رسیم که حول محور سه گروه ذکر شده، تولید شده اند و با اینکه تعدادشان محدود است اما می توان به عنوان مرجع اصلی در این زمینه از آن ها یاد کرد. در این گزارش قصد داریم به تعدادی از این آثار که اتفاقا مخاطب نیز با آن ها ارتباط معقولی برقرار کرده است، بپردازیم.

*فیلم سینمایی «رستاخیز»

فیلم سینمایی «رستاخیز» به کارگردانی احمدرضا درویش در سال ۱۳۹۱ تولید خود را تمام کرد و سال بعدش در جشنواره سی و دوم فیلم فجر رونمایی شد. این فیلم تنها فیلمی است که به شکل مستقیم به واقعه عاشورا می‌پردازد. فارغ از حساسیت ها، «رستاخیز» می تواند الگویی مناسب برای کسانی باشد که دغدغه تصویر کردن عاشورا و اتفاقات پس از آن را دارند.

کارگردان برای ورود به واقعه عاشورا، داستانش را از زاویه نگاه بکیر (فرزند حربن یزید ریاحی) روایت می کند. او ابتدا همراه یزید است اما به واسطه ماموریتی که دارد با رفتار و منش امام حسین (ع) آشنا می شود و در صف یاران او قرار می گیرد. فیلم از این منظر به قیام امام حسین (ع) و متن حوادث واقعه عاشورا می پردازد.

آرش آصفی، پوریا پورسرخ، حسن پورشیرازی، فرهاد قائمیان، بابک حمیدیان، بهادر زمانی، بهنام تشکر، انوشیروان ارجمند، علی جاویدفر، انوش معظمی، طلعت حمدی، فؤاد سرور، داوود حسین، یوسف شکرجی، حمید جدیدی، میرطاهر مظلومی، سروش گودرزی، مهتاب کرامتی، کامران حسین‌زاده، لیلا بلوکات، زهره حمیدی، فؤاد ابراهیم، جمال سلیمان، محمدحسین رستمی، حسین رامه گروه بازیگران این فیلم را تشکیل داده اند.

*فیلم سینمایی «روز واقعه»

«روز واقعه» فیلمی به کارگردانی شهرام اسدی و تهیه‌کنندگی مرتضی شایسته و نویسندگی بهرام بیضایی است که در سال ۱۳۷۳ ساخته شده‌است. این فیلم توانست از سیزدهمین دوره جشنواره فیلم فجر سیمرغ بلورین بهترین فیلم را دریافت کند.

در این فیلم قهرمان داستان «عبدالله» جوانی نصرانی است که تازه مسلمان شده و در روز عروسی اش در میان شادی دیگران، ندایی می شنود که او را به یاری فرا می خواند. عبدالله به دنبال این ندا مسیری طولانی طی می کند و سرانجام زمانی به کربلا می رسد که عصر روز عاشورا است و … صحنه های پایانی فیلم به خوبی غربت عصر روز واقعه را نشان می دهند.

علیرضا شجاع‌نوری، عزت‌الله انتظامی، جمشید مشایخی، مهدی فتحی، محمدعلی کشاورز، سعید نیکپور، عنایت‌الله بخشی، حسین پناهی، ژاله علو، حمیده خیرآبادی و لادن مستوفی بازیگران این فیلم بوده اند.

*فیلم سینمایی «سفیر»

فیلم سینمایی «سفیر»، فیلمی به کارگردانی فریبرز صالح و نویسندگی فریبرز صالح و کیهان رهگذار است. این اثر سینمایی در سال ۱۳۶۱ ساخته شد و در اولین دوره جشنواره فیلم فجر به نمایش در آمد.

«سفیر» نخستین فیلم ایرانی است که با هزینه پانزده میلیون تومانی در سال ۱۳۶۱ می توان به آن لقب سوپر پروداکشن داد.

داستان این فیلم ماجرای قیس بن مسهر است که با نامه‌ای از سوی حسین بن علی برای سلیمان بن صرد خزاعی راهی کوفه می شود که در راه توسط ماموران ابن زیاد والی کوفه دستگیر و به زندان می افتد. در زندان به او گفته میشود که در صورت سخنرانی علیه حسین بن علی از زندان آزاد خواهد شد، او با پذیرفتن این شرط به روی منبر رفته اما علیه یزید سخنرانی می کند. پس از این سخنرانی قیس به دستور ابن زیاد کشته می شود.

«سفیر»، یک فیلم قصه گو است، قصه ای را تخت و هموار می گوید. هیچگاه ملال آور نمی شود و به رغم طولانی بودن فیلم، تماشاگر را به دنبال خود می کشد.

این فیلم بدون هیچ بازیگر زنی ساخته شده و فرامرز قریبیان، عزت‌الله مقبلی، جلال پیشواییان، کاظم افرندنیا و محمدتقی کهنمویی بازیگران اصلی آن هستند.

*فیلم سینمایی «به‌خاطر هانیه»

این فیلم به کارگردانی کیومرث پوراحمد در سال ۱۳۷۳ تولید شد. «به‌خاطر هانیه» روایتی جذاب و داستانی بدون لکنت دارد و این نخستین امتیاز فیلم محسوب می شود. دیگر اهمیت فیلم، برجسته کردن یک آیین مذهبی در بوشهر یعنی «دمام زنی» است. این آیین در فیلم، میان مرز مستند و داستانی به تصویر کشیده شده است.

در این فیلم ناخدا علو با چهارده مرد دیگر برای صید به دریا می‌روند ولی همه به جز ناخدا صید دریا می‌شوند و مردم ناخدا را مسبب مرگ عزیزانشان می‌دانند و به او و خانواده‌اش حمله می‌کنند و در این بین دختر خردسال ناخدا هانیه فلج می‌شود. ناخدا و خانواده‌اش تنگک را ترک می‌کنند و به بوشهر می‌روند… قهرمان کودک در این فیلم سمبل صبر و پایمردی است؛ جایی که تصمیم می گیرد زیر نگاه سنگین دیگران (که پدرش را متهم به قتل دیگران می کند) نذر پدر (برای شفای دخترش که فلج شده) را ادا کند و شب تا صبح محرم دمام بزند، کاری سخت و طاقت فرسا که فقط از روی مقاوم بر می آید.

مهوش افشارپناه، عباس عالیزاده، علی قربانی، مهدی فقیه، آمنه بارانی و رحیم هودی بازیگران این فیلم هستند.

*فیلم سینمایی «عصر روز دهم»

زنده یاد رسول ملاقلی‌پور در سال ۱۳۸۵ قصد داشت «عصر روز دهم» را کارگردانی کند و پیش تولید فیلم و بازدید از لوکیشن‌ها را نیز آغاز کرده بود که پایان یافتن عمر، فرصت ساخت این فیلم را به او نداد. ملاقلی پور که سال ها فیلم هایی درباره دفاع مقدس ساخته بود در «عصر روز دهم» قصد داشت ماجرایی از جنگ ایران و عراق را در عراق روایت کند و به این ترتیب نیم نگاهی نیز به ماجرای عاشورا داشته باشد، اما کار او نیمه رها شد تا اینکه پس از مدتی منوچهر محمدی؛ تهیه‌کننده فیلم، مجتبی راعی را به عنوان کارگردان این فیلم سینمایی معرفی کرد و در نهایت این فیلم در سال ۱۳۸۷ با کارگردانی مجتبی راعی تولید شد.

در خلاصه داستان این فیلم آمده: دکتر مریم شیرازی با گروهی از پزشکان هلال احمر برای کمک به مردم عراق عازم این کشور می شود و تصمیم به جست وجو برای یافتن خواهر گمشده اش می گیرد. این حضور با عزاداری شیعیان در محرم همزمان می شود.

هانیه توسلی، آفرین عبیسی، احمد مهران فر و سلیمه رنگزن از بازیگران «عصر روز دهم» هستند.

نوشته عاشورا؛ حلقه مفقوده تاریخِ مذهبی سینما اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

با وجود حجم بالای تولیدات مناسبتی در تلویزیون اما تاکنون تولیدات عاشورایی و محرمی به‌اندازه‌ای نبوده که بتوان از آن دفاع جانانه‌ای کرد، شاید کمبود این تولیدات را بتوان به‌واسطه هزینه بالایی که تولید آثار تاریخی آن هم با این ابعاد دارند، دانست اما این موضوع با وجود اهمیتی که دارد، بهانه درستی برای عدم تولید اثر در مورد امام حسین (ع) و یارانش نیست. اینکه چند سالی است تلویزیون در این مورد اثری تولید نکرده و هر سال با شروع ماه محرم شاهد پخش مجدد سریالی چون «مختارنامه» هستیم بدون شک ضعف و کم‌کاری تلویزیون را عیان می‌کند.

حال با وجود تمام کم‌کاری‌ها در این زمینه اما سریال‌هایی هم ساخته شده‌اند که بار درام موجود در واقعه کربلا را به‌خوبی تصویر کرده‌اند و توانسته‌اند با مخاطب ارتباط عمیقی برقرار کنند. البته سریال‌هایی که چندین سال از تولیدشان می‌گذرد و حالا دیگر به حافظه تاریخ تلویزیون پیوسته‌اند! ازاین‌رو شاید بتوان سریال‌های عاشورایی را به سه دسته تقسیم کرد: سریال هایی که به خود واقعه عاشورا و تاریخ آن می پردازند مانند سریال «مختارنامه»، سریال‌هایی که در گذشته و با محوریت تعزیه خوانی تولید شدند مانند سریال «شب دهم» و سریال‌هایی که به عزاداری های محرمی در زمان حال می‌پردازند مانند سریال «یلدا».

در طول تاریخ سریال‌سازی بوده‌اند سریال‌هایی که در قالب این سه گروه تولید شده اند اما اینکه کدام یک از آن ها ماندگار و پربیننده شده اند، تامل برانگیز است. آیا اساسا این سوژه مهم تاریخی دست مایه تولید آثار فاخری قرار گرفته است؟ آیا تولیدکنندگان به صورت دغدغه مند به این واقعه مهم تاریخی پرداخته اند؟ و سوال مهمتر در این زمینه اینجاست که اگر قرار است حماسه کربلا و فرهنگ عاشورایی را به‌واسطه آثار تصویری درک کنیم و بشناسیم، چه گزینه‌هایی پیش‌روی ما قرار دارند؟ با مروری بر آثار تولید شده در این زمینه می توان به این سوالات پاسخ داد و با نگاهی به سطح کیفی هر کدام از آن ها می توان نتیجه گرفت که به جز تعدادی انگشت شمار باقی آثار نتوانسته اند به خوبی به این واقعه ادای دین داشته باشند.

در این گزارش و به مناسبت تاسوعا و عاشورای حسینی قصد داریم مروری بر چند سریال پربیننده و محبوب با محوریت محرم داشته باشیم.

*سریال «روایت عشق»

مجموعه‌ای تلویزیونی «روایت عشق» به کارگردانی مشترک علاءالدین رحیمی و زنده‌یاد انوشیروان ارجمند، تولید شد و به عنوان اولین سریال عاشورایی بعد از انقلاب در سال ۱۳۶۴ از شبکه یک سیما به نمایش درآمد. این مجموعه سال های متمادی، همزمان با فرا رسیدن ماه محرم روی آنتن می‌رفت.

«روایت عشق» در کنار روایت حوادث کوفه تا پیش از قیام عاشورا، حرکت کاروان امام حسین(ع) به سمت کربلا و فجایع روز عاشورا را به تناسب بضاعت آن روزها در قالب تلویزیون به تصویر درآورد. زنده‌یاد انوشیروان ارجمند، روانشاد مهین دیهیم، علی اوسیوند از جمله بازیگرانی هستند که در این سریال به ایفای نقش پرداختند.

*سریال «شب دهم»

«شب دهم» به کارگردانی حسن فتحی است. سریالی که می توان به جرات ادعا کرد یک انقلابی جدید در تولید سریال های با مضمون محرم بود. داستان حیدر خوش مرام و ماجرای عاشقی او!

داستان این سریال در اواخر حکومت رضاشاه در تهران رخ می‌دهد. فردی به نام حیدر خوش‌مرام که از لات‌های تهران قدیم است، خواهان ازدواج با دختری از تبار قاجار می‌شود و آن دختر شرط ازدواج با حیدر را اجرای تعزیه در ده شب ماه محرم قید می‌کند، آن هم در شرایطی که حکومت تعزیه ها را جمع می کند و تعزیه خوانی یک تخلف بزرگ محسوب می شود! اتفاق‌هایی که در جریان تعزیه برای حیدر رخ می‌دهد شخصیت او را دگرگون می‌کند و حیدر برای برگزاری ده شب تعزیه همه موانع را به جان می خرد. عشق به امام حسین (ع) در شخصیت حیدر خوش مرام به اندازه ای محسوس می شود که حتی با وجود خواهش های دختری که عاشقش شده مبنی بر این که از ادامه دادن تعزیه خوانی دست بردارد اما او قبول نمی کند و تصمیم راسخ دارد که هر ده شب را تعزیه اجرا کند تا در نهایت در اجرای شب دهم با هجوم ماموران دولتی روی صحنه کشته می شود.

«شب دهم» به کارگردانی حسن فتحی در ماه محرم سال ۱۳۸۰ که همزمان با نوروز بود، روی آنتن رفت. حسین یاری، کتایون ریاحی، رؤیا تیموریان، ثریا قاسمی، پرویز پورحسینی، محمود پاک‌نیت، اکرم محمدی و پرویز فلاحی‌پور از بازیگران این سریال هستند.

*سریال «معصومیت از دسته رفته»

داود میرباقری با تولید سریال «معصومیت از دست رفته» نشان داد می شود با یک قصه نه چندان پایبند بر تاریخ هم به فرهنگ عاشورا نزدیک شد. با همین باور، داود میرباقری یکی از شخصیت‌های فرعی تاریخ یعنی شوذب را محوریت قرار داد و از طریق روایتی عاشقانه، اتفاقات جهان اسلام در سال ۶۱ هجری را به تصویر کشید. این سریال با اینکه مستقیما به واقعه عاشورا نمی پردازد اما در همان سال های در واقع این سریال مستقیما به عاشورا نمی‌پردازد اما در همان سال‌های ۶۱ هجری روایت می شود.

میرباقری در این سریال قصد داشت ظلم و فساد دستگاه بنی امیه را با تصویر کردن یک روایت عاشقانه درماتیک کند و این یعنی نشان دادن ابعاد وسیعتری که موجب رخ دادن واقعه عاشورا شد.

داستان این سریال، به سده نخست هجری برمی‌گردد و با محوریت شخصیتی به نام شوذب شکل می‌گیرد. شوذب از یاران علی است و اکنون خزانه‌دار کوفه و امویان شده‌است. میرباقری شوذب را در میانه عشق بین دو زن به نام های ماریا (که زمانی مسیحی بوده است) و حمیرا (که یهودی بوده است) ترسیم می‌کند.

«معصومیت از دسته رفته» در سال ۱۳۸۲ تولید شد و یکی از چرطرفدارترین سریال های آن زمان بود.

امین تارخ، فریبا کوثری، سارا خوئینی‌ها، داریوش فرهنگ، امین زندگانی، حدیث فولادوند، مرضیه برومند، داوود رشیدی، اکبر عبدی، سیاوش طهمورث، سعید نیکپور، رضا رویگری، انوشیروان ارجمند، فریده سپاه‌منصور، سروش خلیلی، محسن قاضی مرادی گروه بازیگران این سریال را تشکیل داده اند.

*سریال «مختارنامه»

بعد از تولید سریال «معصومیت از دست رفته»، داود میرباقری تصمیم گرفت سریال عظیم تری را تولید را تولید کند که واقعه کربلا را به شکل جدی تری به تصویر بکشد. سریالی با عنوان «مختارنامه» که یکی از مهمترین سریال‌های تاریخی و فاخر تلویزیون است و برای سال ها توانست روی دست سریال‌های بزرگ پیشین خود بلند شود.

میرباقری با معرفی شخصیت مختار در این سریال توانست عاشورا را به شکل جذابتری به نمایش درآورد. به جرات می توان گفت این سریال در میان سریال‌های مذهبی و تاریخی که تا به امروز در تلویزیون تولید شده اند، باورپذیری بیشتری را در مخاطب ایجاد کرده است.

از سال ۱۳۸۹ که «مختارنامه» از تلویزیون پخش شد، هر سال به عنوان سریال مناسبتی در ایام محرم از صدا و سیما پخش می شود و جالب این است که با وجود این تعداد تکرار اما هنوز هم مخاطبان جدی خود را دارد.

فریبرز عرب‌نیا، مهدی فخیم‌زاده، فرهاد اصلانی، رضا کیانیان، نسرین مقانلو، محمد فیلی، فریبا کوثری، رضا رویگری، ماه‌چهره خلیلی، ولی‌الله شیراندامی، ژاله علو، بهرام شاه‌محمدلو، ابراهیم‌آبادی، گوهر خیراندیش، شهرام حقیقت‌دوست، الهام حمیدی، صدرالدین حجازی، حدیث فولادوند، آهو خردمند، ویشکا آسایش، داوود رشیدی، امین زندگانی، فرخ نعمتی، پرویز پورحسینی، بهنوش طباطبایی، عنایت شفیعی، جعفر دهقان، محمد صادقی، سیامک اطلسی، کاظم هژیر آزاد، حامد میرباقری، رز رضوی، کریم اکبری مبارکه، اکبر زنجان‌پور، عزیزالله هنرآموز، انوشیروان ارجمند بازیگران این سریال بوده اند.

*سریال «یلدا»

مینی سریال ۱۱ قسمتی «یلدا» آخرین اثر تولید شده داوود میرباقری در تلویزیون است که در مرکز سیما فیلم ساخته شد و سال ۹۱ روی آنتن شبکه یک رفت.

در خلاصه داستان این اثر آمده است: «یلدا» داستان حاج محمدعلی زاهدی مشهور به مندلی بوده که سال‌هاست سنت تعزیه‌خوانی را در شهرستان بسطام حفظ کرده است. وی با نزدیک شدن زمان مرگش احساس می‌کند که خطا یا گناهی در گذشته باعث تنهایی و آشفتگی امروز او و دور افتادن فرزندانش از اصالت‌ها شده است.

محمدرضا شریفی‌نیا، کاظم هژیر‌آزاد، چنگیز جلیلوند، اسماعیل خلج، فریبا کوثری، الهام پاوه‌نژاد، حمیدرضا آذرنگ، سید مهرداد ضیائی، حامد میرباقری، بیژن افشار، اکبر سلطانعلی، سحر افتاده از جمله بازیگرانی هستند که در این سریال به ایفای نقش پرداختند.

*سریال «پریدخت»

مجموعه «پریدخت» به کارگردانی سامان مقدم را می‌توان دیگر سریال ماندگار تلویزیون برای ماه محرم دانست که گریزی به تاریخ معاصر ایران در سده اخیر زده است. این سریال در حقیقت با روایتی عاشقانه – عامیانه در دل محرم، تصویری از اعتراض‌های مردم در زمان رژیم ستم شاهی را به مخاطبان تلویزیون ارائه می‌دهد.

در خلاصه داستان «پریدخت» آمده است: «پریدخت» دختر حاج میرزا یکی از سرشناسان مومن شهر است که در سال ۱۳۱۴ زندگی می‌کند. فراز و فرود این داستان تا فاجعه مسجد گوهرشاد و کشف حجاب جلو می‌رود و تا بعد از ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ را روایت می‌کند.

از بازیگران سریال می‌توان به لیلا حاتمی، علی مصفا، داریوش ارجمند، کامبیز دیرباز و مهرداد ضیایی اشاره کرد.

*سریال «طفلان مسلم»

سریال «طفلان مسلم» به کارگردانی و تهیه‌کنندگی مجتبی یاسینی، نویسندگی بابک صفی‌خانی در سال ۱۳۸۷ تولید شد. این سریال با وجود ۹ بار بازنویسی و بازی موثر جهانگیر الماسی در نقش «قاضی شریح»، قاضی کوفه که نقش او خیلی‌ها را یاد نقش منفی‌اش در سریال «پس از باران» می‌انداخت، اما در مابقی نقش‌ها دچار افت بود. شاید اوج این افت در شخصیت‌پردازی و قصه‌سازی برای ابراهیم و محمد، دو پسر مسلم بود که نه، چندان همراهی مخاطب را در پی داشت و نه فضای به‌شدت مثبت‌شان، مخاطب را تحت‌تاثیر قرار می‌داد.

اما در هر حال یکی از سریال هایی است که در مورد واقعه کربلا تولید شده است و با وجود تمام نقس هایش اما داستان و محوریت قصه ای که دارد تحسین برانگیز است.

شهرام عبدلی، جهانگیر الماسی، آذر سماواتی، شمسی فضل الهی، محمد احسان عارف، محمد عمرانی، محمود جعفری و منیژه دلدار گلچین بازیگران این سریال بوده اند.

*سریال «آخرین دعوت»

سریال «آخرین دعوت» به کارگردانی حسین سهیلی زاده در سال ۱۳۸۷ تولید شد. حسین سهیلی زاده سریال «آخرین دعوت» را ساخت تا به نوعی زمان حال را به آنچه در دوران امام حسین(ع) در سال ۶۱ هجری وجود داشت، پیوند دهد.

یوسف با بازی فرامرز قریبیان؛ نماینده سابق مجلس در جاده‌ای به‌طور اتفاقی سر از کوفه سال ۶۱ هجری در می‌آورد. کوفه‌ای که در آستانه مهمان‌کشی است. سریال ۱۳ قسمتی سهیلی‌زاده برش‌هایی مداوم بین زمان گذشته، قصه یوسف در کوفه و زمان حال و تلاش نزدیکان یوسف برای پیدا کردن او بود. البته این برش‌ها و فضای نامتعارف برای بیننده سنتی تلویزیون جالب به‌نظر نمی‌رسید اما نکته مهم در مورد این سریال موازی کردن تمام این اتفاقات در زمان گذشته و حال بود که خودش یک تصویر جدیدی را از کوفه به مخاطب ارائه می داد.

نوشته مرثیه‌ای برای یک جای خالی اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

عبدالحمید قدیریان نقاش و طراح صحنه، احمد علوی شاعر آئینی، حاج اصغر زنجانی و حاج غلامرضا سازگار پیرغلام، شاعر و مداح پیشکسوت، سید جواد حیدری و مهدی امین‌فروغی شاعر آئینی از جمله مهمانان این برنامه هستند.

مستند «اشک» کاریست از مرکز رسانه‌ای سازمان تبلیغات اسلامی به تهیه‌کنندگی و کارگردانی سیدعباس حسینی و تیم تولید مهدی حسینی منفرد و محمدجواد حسنی که پنجشنبه ۱۳ مرداد ساعت ۱۸:۰۰ از شبکه دو سیما روانه آنتن می‌شود.

نوشته روایتی متفاوت از سوگواری بر سالار شهیدان در مستند «اشک» اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

اجرای یکی از بخش‌های این برنامه با نام «روزشمار» را صبا سلیمانی دختر زنده‌یاد علی سلیمانی بازیگر سینما و تلویزیون بر عهده دارد. در این بخش یک داستان از واقعه کربلا متصل به روزهای مختلفِ دهه اول محرم روایت می‌شود.

مهمانان این برنامه با سال‌ها خدمت خالصه‌شان به مجالس عزای حسینی تعریف می‌شوند.  پیرغلامان و خادمان، آشپزها، عکاسان، چای‌ریزان، شعرا و نویسندگان آئینی، کفش‌دارها، میان‌داران‌، علم‌کش‌ها، خیاطان و تمام نقش‌های تشکیل دهنده هیات‌های مذهبی که تا کنون دوربین سمت‌شان نیامده مهمان این برنامه می‌شوند.

موضوع گفت‌وگو در «خانه‌زاد» حول تجربیات سالیان، شیرینی‌های خدمت، اتفاقات نزدیک به معجزه، چگونگی گره خوردن معنوی افراد به مجالس سوگ اباعبدالله (ع) و … خواهد بود.

یکی دیگر از بخش‌های «خانه‌زاد» پرداختن به روضه‌های خانگی به صورت رئالیتی شو از مرحله آماده شدن خانه تا خرید وسایل، آمدن مهمانان و مداح، برپایی علم‌ها و … خواهد بود.

چایخانه حسینی و نوارخانه (با معرفی معرفی و پخش نوحه‌های خاطره‌انگیز) و پخش مستندهای مربوط به مهمان برنامه  از دیگر بخش‌های برنامه «خانه‌زاد» است که برای هر یک دکوری متفاوت تولید شده است.

«خانه‌زاد» کاریست از گروه معارف شبکه دو به تهیه‌کنندگی سیدصادق حسینی که در ۱۳ قسمت هر شب ساعت ۲۲:۳۰ از شبکه دو روانه آنتن می‌شود.

از دیگر عوامل برنامه می‌توان به فرشاد کلباسی جانشین تهیه‌کننده، مهدی قربانی کارگردان و مجری طرح، نویسنده علی رکن‌الدین و سلمان فرخنده و صبا سلیمانی مجری اشاره کرد.

نوشته قرار شبانگاهی شبکه دو در ایام محرم با برنامه «خانه‌زاد» اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

تفکیک موضوعات در این مجموعه مستند عبارتند از:  نذری (لقمه‌های قیمتی)، پرچم‌ها و نوشته‌های مجالس عزا ( کتیبه‌های نورانی)، حضور اقلیت‌های مختلف دینی در مرسم سوگواری محرم (رحمت واسعه)، گریه بر سالار شهیدان (اشک)، کودکان در محرم (پا به پا از کودکی)، شیرخوارگان (به روی دست پدر)، بانوان (ای اهل حرم)، پیرغلامان (جوانمرد جهانم گر چه پیرم)، کرونا (پسندم آنچه را جانان پسندد)، دستمال اشک (سنت‌ عزا).

این برنامه به تهیه‌کنندگی و کارگردانی سید عباس حسینی، تدوین رضا دهقانی و سجاد علی‌پور و تصویربرداری محمود احمدی دهه اول محرم از  شنبه تا پنجشنبه قبل از اذان ظهر حوالی ساعت  ۱۲:۵۵ از شبکه دو سیما روانه آنتن می‌شود.

نوشته «شرح شوق»؛ عاشقانه‌هایی بر محرم در شبکه دو سیما اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

بر این اساس،  مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی نیز به مناسبت فرا رسیدن ایام سوگواری شهادت امام حسین (ع) و یاران با وفایش، ۱۰ محصول مستند خود با موضوع عاشورا را  از امروز شنبه ۸ مردادماه در پلتفرم هاشور به صورت رایگان به نمایش می‌گذارد. این مستندها عبارتند از  «عاشورا در ماسوله» (پیمان زندی، حسین مکرمی)، «اربعین» (محمدتقی یازرلو)، «دهوم» (نیما مشهدی مهدی)، «مخالف خوان» (ماکان عاشوری)، «نقل نخل» (علی محمد ناصر بافقی)، «تکیه کن» (محسن خانجهانی)، «اینجا خورشید می‌درخشد» (الله‌کرم رضایی زاده)، «نامیرا» (پناه بر خدا رضایی)، «شیرپوشان» (نرگس آبیار) و «تکیه دولت» (علیرضا قاسم‌خان).

همچنین،  انجمن سینمای جوانان ایران با اکران ۱۰ فیلم کوتاه قدیمی با موضوع محرم از ۱۰  فیلمساز کشور، برگزاری هیئت سوم محرم، برپایی نمایشگاه عکس در تعدادی از دفاتر به اجرای مراسم دهه محرم پرداخته است و با تفاهمات انجام شده در نظر دارد نسبت به برگزاری مشترک آفرین‌واره عاشورا زنجان اقدام نماید.

«سینما تکیه»،محفل عاشورایی سینمای ایران، پرده خوانی عاشورایی، تحلیل فیلمنامه و نشانه‌شناسی عاشورا در سینمای ایران، تحلیل و بررسی فیلم‌های منتخب عاشورایی، تجلیل از خالقان آثار و انتقال تجربه سازندگان فیلم‌ها همچنین، ، «سینما – محرم» نمایش فیلم های سینمایی از جمله این برنامه ها است.

همچنین مجموعا ‌۱۶ فیلم سینمایی با محوریت محرم و عاشورا در روزهای آتی در دو مجموعه ‌موزه سینما و بنیاد سینمایی فارابی به‌ نمایش در می آیند. فیلم های «روز واقعه» به کارگردانی شهرام اسدی، «شب دهم» به کارگردانی جمال شورجه، «به خاطر هانیه» به کارگردانی کیومرث پوراحمد، «دست‌های خالی» به کارگردانی ابوالقاسم طالبی،«عصر روز دهم» به کارگردانی مجتبی راعی، مستندهای «اربعین» به کارگردانی ناصر تقوایی،  «کربلا جغرافیایی یک تاریخ» به کارگردانی داریوش یاری،، هیهات به کارگردانی هادی نائیجی- دانش اقباشاوی- روح الله حجازی و هادی مقدم‌دوست، پرواز در شب و افق به کارگردانی زنده یاد رسول ملاقلی پور،، ناسور به کارگردانی کیانوش دالوند، من و زیبا به کارگردانی فریدون حسن پور، سینه سرخ به‌ کارگردانی پرویز شیخ طادی،  بال‌های سپید به کارگردانی مهدی و ناصر هاشمی از جمله فیلم های پیش بینی شده برای نمایش در این ایام، در دو‌ مرکز سازمان سینمایی( فارابی و  ‌موزه سینما) خواهد بود.

در این میان ۱۰ عنوان از این آثار در محوطه باز  موزه سینمای ایران هر شب از ساعت ۲۰ به صورت رایگان برای عموم به نمایش گذاشته می‌شود.

همچنین، برنامه «سینما تکیه» با نمایش ۶ فیلم به همراه برنامه هایی چون پرده‌خوانی عاشورایی، تحلیل فیلمنامه، نشست نشانه‌شناسی عاشورا در سینمای ایران، تحلیل و بررسی فیلم‌های منتخب عاشورایی، برنامه تجلیل از خالقان آثار و انتقال تجربه سازندگان فیلم‌ها هم، از امروز ‌شنبه ۸ تا پنجشنبه ۱۳ مردادماه از ساعت ۱۷ الی ۲۰  در مکان ساختمان شماره یک بنیاد سینمایی فارابی، سالن زنده‌یاد عباس کیارستمی برپا خواهد شد.

نوشته تشریح برنامه‌های سازمان سینمایی در ماه محرم اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

این پوشش با استقبال مداحان و سخنرانان و هیئت‌های مذهبی همراه بود. به واسط این همراهی و بستری که آپارات برای عزاداری آنلاین فراهم کرد، شاهد افزایش چشمگیر عزاداران اباعبدالله در هیئت‌های آنلاین آپارات نسبت به سال گذشته بودیم.

پخش زنده هیئت‌های عزاداری در محرم امسال در آپارات، ۶۲۹ هزار و ۸۴۳ بازدید یکتا داشته است. این آمار نسبت به سال گذشته رشد ۶۰ درصدی را تجربه کرده است.

در دهه اول محرم امسال، آپارات میزبان ۸۴۲ هیئت بود که میانگین پخش زنده هر هیئت در هر شب ۶۰ دقیقه بوده است.

در دهه اول محرم ۱۴۰۰ ویدئوهای دسته‌بندی مذهبی، ۳۵۹ میلیون و ۹۹۳ هزار و ۳۱۲ دقیقه تماشا را به ثبت رسانده است که رشد ۶۴ درصدی را نسبت به سال گذشته نشان می‌دهد.

مخاطبان می‌توانستند از طریق آپارات، ارتباط مستقیم با کربلای معلی و بین‌الحرمین داشته باشند تا در دوران کرونا از راه دور ضریح امام حسین (ع) را زیارت کنند.

محرم امسال مراسم عزاداری مداحان اهل‌بیت همچون محمود کریمی، عبدالرضا هلالی، مجید بنی‌فاطمه، میثم مطیعی، سعید حدادیان، محمدرضا طاهری، مهدی رسولی، حنیف طاهری، حسین سیب سرخی، محمدحسین پویانفر، حسین طاهری و … پوشش داده شد.

نوشته میزبانی «آپارات» از پخش زنده ۸۴۲ هیئت مذهبی در ایام محرم اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

نوشته لحظاتی از فیلم سینمایی «روز واقعه» اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

مستندهای مذهبی در موضوع مشخص عاشورا و محرم به چند دسته تقسیم می‌شوند. یکی به تصویری کردن تعزیه‌های شهرهای مختلف کشور اختصاص دارد که یا با چاشنی مستند داستانی ما را درگیر زندگی واقعی بازیگرهای این تعزیه‌ها می‌کند و گاهی حتی همان اسب و شتر تعزیه را دست‌مایه خود قرار می‌دهد تا حرف‌های قشنگی در لفافه هنر بیان کند.

دسته دیگر این مستندها، به فیلم‌برداری واقعی از آداب‌ورسوم و سبک و سیاق خاص عزاداری هر شهر و هر محله می‌پردازد که با نمایش دادن تفاوت‌های اقلیمی و بومی و نحوه خاص ابراز ارادت شیعیان به مولایشان، به‌خوبی در دل مخاطب جا باز می‌کند و بیننده را در مسیر این عزاداری باشکوه با خود همراه می‌سازد.

همچنین تکیه زدن و نذری پختن و نذری پخش کردن و گرفتن یکی دیگر از آداب و رسومی است که تقریباً به این ایام گره‌خورده و به طرز جدایی‌ناپذیری وارد واجبات عزاداری شده و بعضاً روایت دوربین مستندساز از ماجرای تهیه یک پرس غذا به‌شدت ماجرایی و تماشایی می‌شود.

بخش دیگری از مستندهای عاشورایی به نذر و وقایع خاص این ایام اختصاص دارد. درختی که ظهر عاشورا خون می‌چکاند. آسمان منطقه‌ای که ظهر عاشورا قرمز می‌شود. نذر افرادی که باید مسیری را پیاده طی کنند. یا در جاده‌ای دورافتاده آب به دست مردم بدهند. اتفاقاتی که ظهر عاشورا در حرم امام رضا (ع) می‌افتد. کودکی که رفتار آسمانی خاصی دارد و … همه اینها از سوژه‌های نابی است که هر تعداد فیلم مستند هم درباره آن ساخته شود باز جای ادامه دادن دارد و می‌توانیم از زوایای مختلف به عظمت یک داستان عمیق پی ببریم.

به‌علاوه آن گروهی از مستندها به بازتاب اعتقادی این ایام و مناسک خاص آن در بین پیروان سایر ادیان پرداخته‌اند و روایت‌های جذابی از اعتقاد مثلاً دانشجویان یهودی به خوردن غذای نذری یا شفا گرفتن دختر مسیحی در حرم امام حسین (ع) در ظهر عاشورا و غیره دارند که به لحاظ بین‌المللی کاربرد قوی داشته و برخلاف سایر مستندهای مذهبی ما این دسته به دلیل داشتن موضوع فرا ایرانی و فرا شیعه، قابل‌ارائه در بازارهای جهانی است و یکی از بهترین شیوه‌های تبلیغ دین به شمار می‌آید.

مستندهای «شبیه‌خوانی» به کارگردانی بهمن کیارستمی، «آن‌سوی دیوار» به کارگردانی وحید چاووش، «گل گیران» به کارگردانی محمد غفاری، «اربعین» به کارگردانی ناصر تقوایی، «پولکه یک آیین مذهبی» به کارگردانی مجید صباغ بهروز، مستند «آینا» و «صفورا» به کارگردانی داور نجفی، مستند «شام» به کارگردانی محمدرضا اصلانی، مستند «نخل» به کارگردانی بابک بهداد، مستند «من شمر هستم» به کارگردانی داریوش کرم یار، مستند «آیین دیگر» به کارگردانی سید مهدی میرشرف، مستند «به خشکی لب‌های فرات» به کارگردانی حمید تقوی، مستند «شور عشق» به کارگردانی حمید قربان نژاد، مستند «ترکیب‌بند» به کارگردانی امیر آذین، مستند «کاروان» به کارگردانی محسن امیر یوسفی، مستند «عاشورا در مه‌ریز» به کارگردانی جمال زارع‌زاده عزیزی، مستند «روز پایان» به کارگردانی نرگس آبیار، مستند «کربلا جغرافیای یک تاریخ» به کارگردانی داریوش یاری و … از مهم‌ترین مستندهای عاشورایی است که همه دسته‌‌های عنوان شده در متن را در برمی‌گیرد و هرکدام به‌نوعی پیام‌آور مفهوم اصلی قیام امام حسین (ع) برای مخاطب است.

نوشته عاشورا از دوربین مستند/ وقتی مستند جور سینمای داستانی را می‌کشد اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.