به گزارش سوره سینما، عاشورا و آیین‌های عزاداری محرم از مهم‌ترین ریشه‌های فرهنگی و اعتقادی جامعه ایرانی به شمار می‌روند؛ موضوعی که در طول دهه‌ها الهام‌بخش بسیاری از مستندسازان ایرانی بوده است. از ثبت آیین‌های کهن جنوب و مرکز ایران توسط ناصر تقوایی گرفته تا روایت مداحان، تعزیه‌خوانان، نخل‌گردانان و برگزارکنندگان مراسم مذهبی در آثار نسل‌های بعدی، سینمای مستند ایران تلاش کرده است تصویری ماندگار از سوگواری برای امام حسین(ع) و بازتاب آن در زندگی مردم ارائه دهد. این مستندها تنها ثبت‌کننده یک مراسم مذهبی نیستند، بلکه بخشی از حافظه فرهنگی و مردم‌شناختی ایران را حفظ کرده‌اند.

ناصر تقوایی؛ ثبت‌کننده آیین‌های فراموش‌نشدنی

اگر قرار باشد از مهم‌ترین فیلمساز عاشورایی سینمای مستند ایران نام برده شود، بی‌تردید ناصر تقوایی یکی از نخستین گزینه‌هاست. تقوایی که بیشتر با آثار داستانی ماندگاری چون «ناخدا خورشید» و «کاغذ بی‌خط» شناخته می‌شود، در عرصه مستندسازی نیز سهم مهمی در ثبت آیین‌های مذهبی و عزاداری داشته است.

«اربعین»؛ شاهکار ماندگار عزاداری جنوب

مستند «اربعین» ساخته سال ۱۳۴۹، نخستین اثر عاشورایی تقوایی و یکی از مهم‌ترین مستندهای مذهبی تاریخ سینمای ایران است. این فیلم ۱۹ دقیقه‌ای مراسم عزاداری مردم بوشهر در مسجد دهدشتی را در روز اربعین به تصویر می‌کشد.

ویژگی برجسته «اربعین» روایت کاملاً تصویری آن است؛ فیلم فاقد گفتارمتن است و تنها از طریق تصاویر، موسیقی آیینی، سنج و دمام و ریتم عزاداری با مخاطب ارتباط برقرار می‌کند. تقوایی با تدوینی دقیق و ضرباهنگی منطبق با حرکت عزاداران، مراسم را به بخشی از زندگی روزمره مردم بوشهر پیوند می‌زند؛ از دریا و لنج‌ها گرفته تا نخلستان‌ها و ماهیگیران.

این مستند علاوه بر ارزش سینمایی، سندی تاریخی از شیوه عزاداری جنوب ایران و نوحه‌خوانی مشهور بوشهری «بخشو» نیز به شمار می‌آید.

«مشهد قالی»؛ روایت آیین قالی‌شویان

تقوایی چند سال بعد به سراغ یکی دیگر از آیین‌های منحصربه‌فرد مذهبی ایران رفت و مستند «مشهد قالی» را ساخت. این فیلم به مراسم قالی‌شویان مشهد اردهال می‌پردازد؛ آیینی که هر ساله به یاد شهادت امامزاده سلطان‌علی برگزار می‌شود.

نسخه اصلی این مستند پس از ارسال نگاتیوها برای ظهور در ایتالیا هرگز به ایران بازنگشت و تقوایی ناچار شد یک سال بعد دوباره مراسم را فیلمبرداری کند. او سال‌ها بعد از حسرت نسخه گمشده این فیلم سخن گفت.

«تمرین آخر»؛ تعزیه در قاب یونسکو

علاقه تقوایی به آیین‌های مذهبی پس از انقلاب نیز ادامه یافت. او در سال ۱۳۸۳ مستند «تمرین آخر» را با محوریت تعزیه ساخت؛ اثری که برای ثبت جهانی این هنر آیینی در یونسکو تولید شد. فیلم در دو نسخه کوتاه و بلند ساخته شد و یکی از مهم‌ترین اسناد تصویری درباره تعزیه ایرانی محسوب می‌شود.

مجید مجیدی و نگاه شاعرانه به عزاداری

مجید مجیدی پیش از آنکه با فیلم‌هایی مانند «بچه‌های آسمان» به شهرت جهانی برسد، فعالیت حرفه‌ای خود را در عرصه مستندسازی آغاز کرده بود.

«نجوای عاشورایی»

این مستند کوتاه که در سال ۱۳۷۸ ساخته شد، مراسم عزاداری و سینه‌زنی حسینیه کربلایی‌های تهران را به تصویر می‌کشد. مجیدی برای ثبت این آیین از ۱۱ دوربین استفاده کرد تا بتواند نماهایی متفاوت و تأثیرگذار از شور عزاداران خلق کند.

او درباره انگیزه ساخت فیلم گفته بود که خلأ آثار مذهبی با رویکرد هنری را احساس می‌کرده و این فیلم بدون سفارش و صرفاً از دغدغه شخصی او برای تولید اثری با نگاه معرفتی و هنری شکل گرفته است.

بهمن کیارستمی؛ نگاهی متفاوت به مداحی

«تباکی» ساخته بهمن کیارستمی در سال ۱۳۸۰ یکی از متفاوت‌ترین مستندهای عاشورایی ایران است. فیلم گروهی از مداحان را در جریان سفری زیارتی به مشهد دنبال می‌کند و به رابطه آنان با مفهوم عزاداری، گریه و مداحی می‌پردازد.

نام فیلم از واژه «تباکی» گرفته شده؛ اصطلاحی که به حالت گریه گرفتن یا نشان دادن اندوه برای گرم شدن مجلس عزاداری اشاره دارد. کیارستمی در ابتدا قصد داشت درباره کلاس‌های آموزش مداحی فیلم بسازد، اما پس از آشنایی با این گروه، مسیر فیلم تغییر کرد و به مستندی درباره سفر، مداحی و تجربه زیسته مداحان تبدیل شد.

ریتم تند، لحن صمیمی و نمایش چهره انسانی مداحان باعث شد «تباکی» به یکی از آثار شاخص مستند دهه هشتاد تبدیل شود و جایزه منتقدان و نویسندگان جشنواره مستند کیش را نیز دریافت کند.

رضا میرکریمی؛ از حسینیه اعظم تا ضریح امام حسین (ع)

رضا میرکریمی اگرچه بیشتر به‌عنوان فیلمساز سینمای داستانی شناخته می‌شود، اما در حوزه مستندهای مذهبی نیز فعالیت‌هایی قابل توجه داشته است. او در سال ۱۳۹۰ به‌عنوان مشاور ساخت مستند «حسینیه اعظم» به کارگردانی مجید عاشقی حضور داشت؛ مستندی که یکی از بزرگ‌ترین و مشهورترین آیین‌های عزاداری کشور در زنجان را روایت می‌کند.

مهم‌ترین فعالیت عاشورایی میرکریمی اما تکمیل مستند «شش گوشه عرش» بود؛ پروژه‌ای که مرحوم رسول ملاقلی‌پور درباره ساخت و نصب ضریح جدید حرم امام حسین(ع) آغاز کرده بود اما با درگذشت ناگهانی او نیمه‌تمام ماند. میرکریمی این پروژه را به پایان رساند و آن را به اثری ماندگار تبدیل کرد.

محسن امیریوسفی و بازسازی حماسه کربلا در «کاروان»

این مستند که در سال ۱۳۸۰ ساخته شد، یکی از آیین‌های ویژه شهر سده اصفهان را به تصویر می‌کشد؛ مراسمی که در آن شخصیت‌های واقعه کربلا بازسازی می‌شوند.

در این آیین، شخصیت‌هایی همچون شمر، حر، عمر سعد، حرمله، جعفر جنی و دیگر چهره‌های تاریخی و افسانه‌ای مرتبط با واقعه عاشورا با لباس‌ها و نمادهای ویژه در میان مردم حضور پیدا می‌کنند و نقش خود را اجرا می‌کنند. «کاروان» بیش از آنکه یک مستند صرفاً مذهبی باشد، اثری مردم‌شناسانه درباره شیوه بازنمایی واقعه عاشورا در فرهنگ عامه ایران است.

«کاروان و ساربان»؛ روایت یک نذر خانوادگی

مرجان اشرفی‌زاده در مستند «کاروان و ساربان» به سراغ آیینی در دزفول رفته است. فیلم داستان خانواده‌ای را روایت می‌کند که هر سال با هزینه شخصی کاروانی نمادین برای عزاداری محرم برپا می‌کنند. مستند بیش از آنکه بر خود مراسم تمرکز داشته باشد، تلاش و اعتقاد مردمی را به تصویر می‌کشد که برای زنده نگه داشتن سنت‌های عاشورایی از جان و مال خود مایه می‌گذارند.

«پولکه؛ یک آیین مذهبی»

مجید صباغ بهروز در سال ۱۳۸۱ یکی از متفاوت‌ترین آیین‌های عزاداری ایران را ثبت کرد. «پولکه» مراسمی است که در روستای شیشوان آذربایجان شرقی برگزار می‌شود و عزاداران با مشعل‌های آتشین در مراسمی ویژه شرکت می‌کنند. فیلم ضمن ثبت جزئیات این مراسم، به ریشه‌ها و باورهای مرتبط با آن نیز می‌پردازد و تصویری کم‌نظیر از یکی از ناشناخته‌ترین آیین‌های عاشورایی ایران ارائه می‌دهد.

«نخل»؛ سوگواری در ابیانه

فرهاد ورهرام در سال ۱۳۵۶ مستند «نخل» را درباره مراسم نخل‌گردانی روستای تاریخی ابیانه ساخت. این فیلم علاوه بر ثبت آیین عزاداری، فضایی شاعرانه و رازآلود از معماری و زندگی مردم ابیانه ارائه می‌دهد. بسیاری از منتقدان معتقدند «نخل» از قالب رایج مستندهای مردم‌شناختی فاصله گرفته و با بهره‌گیری از موسیقی و ساختار تدوینی خاص، به اثری سینمایی و تأثیرگذار تبدیل شده است.

«تکیه کن»؛ تاریخ عزاداری در تهران

محسن خان‌جهانی در مستند کوتاه «تکیه کن» سراغ تاریخچه تکیه‌ها در تهران رفته است. این فیلم با مرور تکیه دولت، تکیه تجریش و برخی تکیه‌های قدیمی دیگر، روند شکل‌گیری این فضاهای مذهبی را بررسی می‌کند.

«تکیه کن» یادآور این نکته است که عزاداری محرم تنها در مراسم خیابانی خلاصه نمی‌شود و معماری، شهرسازی و فرهنگ عمومی ایران نیز تحت تأثیر آن شکل گرفته‌اند.

مرور مستندهای عاشورایی سینمای ایران نشان می‌دهد که فیلمسازان هر یک از زاویه‌ای متفاوت به این واقعه و آیین‌های مرتبط با آن نگریسته‌اند؛ از نگاه مردم‌شناسانه ناصر تقوایی و فرهاد ورهرام تا روایت‌های اجتماعی بهمن کیارستمی، مجید مجیدی و محسن امیریوسفی.

این آثار تنها ثبت‌کننده مراسم عزاداری نیستند؛ بلکه اسنادی ارزشمند از فرهنگ، هویت، باورها و شیوه زندگی مردمی هستند که قرن‌هاست واقعه عاشورا را در حافظه جمعی خود زنده نگه داشته‌اند. به همین دلیل مستندهای عاشورایی را می‌توان بخشی مهم از گنجینه فرهنگی و تصویری ایران دانست؛ گنجینه‌ای که هر سال با فرارسیدن محرم، ارزش و اهمیت آن بیش از پیش آشکار می‌شود.