آقای حکمتی (پرویز فنی‌زاده)؛ فیلم «رگبار» به کارگردانی بهرام بیضایی

بیضایی از همان نام‌گذاری (حکمتی)، نماد «دانش» را بر پیشانی معلمش می‌نشاند. عینک خاص کاراکتر، شیطنت‌های دانش‌آموزان و عشق ناکام، همه استعاره‌هایی از وضعیت روشنفکری و اجتماعی دهه ۵۰ هستند. حکمتی، معلمی است که در بطن ماجراهای روزمره، نماد امید و در عین حال سرخوردگی یک نسل است.

معلم ناشنوایان (خسرو شکیبایی)؛ فیلم «رابطه» به کارگردانی پوران درخشنده

بازی خسرو شکیبایی به‌عنوان معلم ناشنوایان، فراتر از دیالوگ گویی است؛ تسلط کامل بر زبان اشاره و لب‌خوانی، ارتباطی باورپذیر می‌سازد. این معلم، نه ترحم که مسئولیت را به دانش‌آموزش می‌آموزد و به نماد تلاش برای ارتباط تبدیل می‌شود.

عماد (شهاب حسینی)؛ فیلم «فروشنده» به کارگردانی اصغر فرهادی

یکی از ملموس‌ترین و واقعی‌ترین معلم‌های سینمای ایران را در فیلم «فروشنده» می‌بینیم. کلاس درس عماد، شبیه هر کلاس ادبیات امروز تهران است. تدریس خلاقانه با فیلم «گاو» و صحنه‌ معروف «یک آدم چطور گاو می‌شود؟» نه فقط درام را پیش می‌برد، بلکه زیر متن تمام قصه‌ «فروشنده» است.

سامان (جواد عزتی)؛ فیلم «خورشید» به کارگردانی مجید مجیدی

جواد عزتی در میان بازیگران خردسال آن‌قدر صمیمی و خاکی است که انگار خودش یکی از بچه‌های کار است. صحنه‌ «کله زدن» که از علی یاد می‌گیرد، وارونه کردن جایگاه معلم و شاگرد است؛ یک بدآموزی عاشقانه که نشان می‌دهد گاهی بهترین معلم‌ها کسانی‌اند که بلدند شاگردی کنند.

آقای جبلی (رضا عطاران)؛ فیلم «ورود آقایان ممنوع» به کارگردانی رامبد جوان

جبلی، معلم رها و بی‌قیدِ شیمی، در برابر مدیریت فمینیستی مدرسه می‌ایستد. او نه الگو که محرک است؛ ماجرا می‌آفریند و با شوخ‌طبعی، جدی‌ترین تابوهای آموزشی را به باد می‌گیرد. عطاران و جوان با خلق این نقش، طنز را به ابزاری برای نقد سیستم آموزشی تبدیل کردند.

آقا معلم جدی و خشن (محمدعلی میاندار)؛ سریال «قصه‌های مجید» به کارگردانی کیومرث پوراحمد

کلید به‌یادماندنی‌ترین سکانس؛ تسبیحی که برای شمردن غلط‌ها و چوبی که برای تنبیه است. این معلم، نماد نظام آموزشی سنتی و ترس‌آور دهه‌هاست.

شکیبه (آزیتا حاجیان)؛ سریال «دبیرستان خضرا» به کارگردانی اکبر خواجویی

یکی از اولین و تأثیرگذارترین تصاویر از یک مربی تربیتی زن در تلویزیون با بازی آزیتا حاجیان شکل می‌گیرد. شکیبه قرار نیست قهرمان باشد، بلکه همراه است. او دغدغه‌های دختران نوجوان را جدی می‌گیرد و نشان می‌دهد که معلمی فقط انتقال دانش نیست، بلکه فهمیدن «زندگی» دانش‌آموز است.

جمشید مشایخی در فیلم سینمایی «کاغذ بی‌خط» به کارگردانی ناصر تقوایی، محمود پاک‌نیت در فیلم «دل‌شکسته» به کارگردانی علی رویین‌تن، فرشته صدرعرفایی در «حوض نقاشی» به کارگردانی مازیار میری نیز از دیگر معلمان تأثیرگذار و به یادماندنی هستند.

جان کیتینگ (رابین ویلیامز)؛ «انجمن شاعران مرده»

در این فیلم به یادماندنی می‌بینیم که جان قربانی سیستم شد، اما روح دانش‌آموزانش را برای همیشه آزاد کرد. صحنه‌ ایستادن روی میزها، همچنان یکی از قدرتمندترین اعتراضات آموزشی و احساسی تریان لحظات تاریخ سینماست.

آقای چیپس (رابرت دونات)؛ «خداحافظ آقای چیپس»

این فیلم که برنده‌ اسکار شد، شصت سال از زندگی معلمی را روایت می‌کند که با گذشت زمان از یک فرد خجالتی به محبوب‌ترین چهره‌ مدرسه تبدیل می‌شود.

پروفسور جان نش (راسل کرو)؛ «ذهن زیبا»

اگر معلم الهام‌بخش باشد، حتی با وجود بیماری روانی (اسکیزوفرنی) می‌تواند برنده‌ نوبل شود. بی‌شک جان نش یکی از به یادماندنی ترین نقش‌های راسل کرو به شمار می‌رود؛ بازیگری که فیلم‌های به یادماندنی کم ندارد و قطعاً یکی از آن‌ها کاراکتر پروفسور جان نش است.

هرمن بون (دنزل واشنگتن)؛ «تایتان‌ها را به خاطر بسپار»

یک معلم ورزش که با رهبری درست، تیمش را تبدیل به نمادی برای شکستن دیوارهای نژادی می‌کند. دنزل واشنگتن، اقتدار را با عدالت تلفیق می‌کند.

از حکمتی بیضایی که در «رگبار» نماد یک نسل سرخورده بود، تا کیتینگ که برای رؤیاهای شاگردانش از شغلش گذشت؛ از شکیبه که دغدغه‌های دخترانه را جدی گرفت تا پروفسور نش که خود نیازمند نجات بود؛ سینما نشان داده معلم فقط به کسی نمی‌گویند که پشت میز می‌نشیند. معلم، همانی است که یک جمله، یک اشاره، یک فیلم در کلاس، می‌تواند مسیر یک زندگی را عوض کند و این دقیقاً همان پیامی است که امروز، روز معلم، بیش از هر وقت دیگری به آن نیاز داریم.

نوشته از طنازی عطاران تا تعصب عزتی؛ یک خاطره‌بازی با معلمان سینمایی اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

با نگاهی به سینمای ایران می‌توان دریافت اساساً معلم چندان در مرکز توجه کارگردانان ایرانی نبوده است؛ جز معدود فیلم‌هایی که می‌توان تأثیر سینمای غرب بر آنها را درک کرد. حتی تلویزیون نیز چندان در بازنمایی زندگی معلمی نقش پررنگی ایفا نکرده است. شاید دو سریال «دبیرستان خضرا» و «بچه‌های مدرسه همت» استثناهایی در این عرصه باشند؛ اما با کمی دقت می‌توان دید این موضع هم محصول شرایط اجتماعی و فرهنگی دهه هفتاد است؛ جایی‌که تلاش می‌شود برای رسیدن به نوعی طبقه‌ متوسط نو، میان امر سنتی و مدرن، پیوندی ایجاد کنند. در نهایت معلم در تلویزیون و سینمای ایران به یک کلیشه دم‌دستی بدل می‌شود که یا ردای شر به تن می‌کند و کودک را در مقام موضوع فیلم، زیر یوغ استبداد می‌برد یا چنان خنثی است که بود و نبودش اهمیتی ندارد. همانند شخصیت شهاب حسینی در «فروشنده» اصغر فرهادی که معلم بودنش صرفاً وصله‌ای است برای پیش برد داستان.

اگر نگاهی به سینمای جهان بیاندازیم درمی‌یابیم معلم بودن و اساساً نقش معلمی محدود و بسته نیست. از دید سینمای جهان معلم می‌تواند یک مربی ورزشی باشد یا یک مرشد (Mentor) که قهرمان را از سراشیبی سقوط نجات می‌دهد. برای مثال «دوشنبه‌ها با موری» را به یاد آورید که چگونه رابطه میان مردی از گذشته و میانسال اکنون، بدل به رابطه مرید و مراد می‌شود، همان‌چیزی که در سنت ما بایستی میان آموزگار و شاگرد رقم خورد.

می‌توان یکی از دلایل چنین حذفی را در ریشه واژگان جستجو کرد. در دوتایی معلم/دانش‌آموز همه چیز به علم و دانش خلاصه می‌شود، چیزی که باید در مدرسه رقم خورد و برای این امر زمان و مکان برای روایت محدود به ابژه‌های مشخصی می‌شود. اما در دوتایی آموزگار/شاگرد این وضعیت دچار گسست می‌شود و حالا زمان و مکان از محدودیت سابق خارج می‌شود. حتی یک استاد مکانیک هم می‌تواند آموزگار باشد که حرفه‌ای به شاگرد خود می‌آموزد. جالب آنکه واژه شاگرد فراگیری وسیعی در گفتار فارسی دارد. حتی در ساده‌ترین مشاغل نیز نوآموز، یک شاگرد به حساب می‌آید؛ اما آنکه می‌آموزد آموزگار محسوب نمی‌شود.

با نگاهی به سینمای جهان و نسبت معلم و فیلم می‌توان دید دوتایی آموزگار/شاگرد خودش را به خوبی تثبیت کرده است. در جستجوی مهمترین معلم‌های سینمای جهان برای مثال می‌توان به شخصیت دنزل واشینگتون در فیلم «تایتان‌ها را به یاد آور» اشاره کرد که او نقش یک مربی (آموزگار) ورزشی را ایفا می‌کند. آنچه شخصیت مربی را برجسته می‌کند، وجه آموزنده اوست، مردی که می‌آید و در تقابل با شاگردهای سفیدپوستش باید با کلیشه‌های نژادی مبارزه کند و به آنان درس تازه‌ای بیاموزد. داستان فیلم براساس رویدادی واقعی است، پس برآمده از تخیل نیست. در مواجهه با چنین امری این پرسش مطرح می‌شود در میان اسطوره‌های مربی‌گری در ایران، آیا داستانی برای بازنمایی رابطه آموزگار/شاگرد ورزشی وجود ندارد؟ برای مثال این همه داستان از پرویز دهداری کجای سینمای ایران بازتولید شده است؟

مشکل دیگر در تضاد منافع میان سینما و سیستم آموزشی است. آنچه موجب موفقیت «انجمن شاعران مرده» می‌شود، تضاد میان منافع سیستم آموزشی و معلمی است که می‌خواهد قهرمانی سینمایی باشد. به جز پاره‌ای کوچک در «قصه‌های مجید» هیچ معلمی را نمی‌توان یافت که در برابر سیستم فاسد یا دگم آموزشی در ایران بایستد. اصل تصور این موضوع آسان هم نیست که وزارت آموزش و پرورش تاب و تحمل دیدن فیلمی انتقادی از نظام آموزشی داشته باشد. بدون‌شک معلم‌های قهرمانی که بدون توقع از وضعیت مالی در کمرکش کوه‌های صعب‌العبور، در کپرهای دور از شأن دانش‌آموزان، کمر همت به آموزش بسته‌اند جایی در سینمای ایران ندارند.

در سیستم سریال‌سازی نیز وضعیت مشابهی حاکم است. تلویزیون باورش آن است سری که درد نمی‌کند را دستمال نمی‌بندند؛ پس به‌جای جدال بر سر تصویر قهرمانانه از آموزگار، مربی یا معلم، او را حذف می‌کند یا حداقل به حاشیه می‌برد. معلم می‌شود آن تصویر کلیشه‌ای، آدمی عینکی که اندکی لفظ قلم سخن می‌گوید، جدی است و در اوج بحران، کمی خردورز است؛ اما کافی است کمی به سریال‌های اخیر مهم یک دهه اخیر نگاهی بیاندازیم که چگونه معلم‌ها هم می‌توانند دچار تزلزل شوند. آنان هم انسانند. با چنین شرایطی باید تا سال‌های سال تنها تصویر سینمایی از معلم را در نگاه نافذ و مادرانه هما روستا جستجو کرد و لاغیر.

نوشته معلم، تصویر محذوف سینمای ایران اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

محمدجواد کاسه‌ساز کارگردان سینما درباره تحلیل خود از فعالیت تبلیغاتی فیلمسازان در انتخابات ریاست جمهوری گفت: جامعه هنرمندان هر کشوری به عنوان یک نهاد پیشرو می‌توانند آینده را زودتر و بهتر از دیگران تشخیص دهند. بنابراین حضور آنها در صحنه تبلیغات ریاست جمهوری می‌تواند تأثیرگذار باشد.

وی افزود: اما به یاد داشته باشیم که هنرمندان همواره مستقل عمل می‌کنند. یعنی می‌توانند برای یک نامزد فیلم تبلیغاتی و سفارشی بسازند اما به نامزد دیگری رأی بدهند. شاید فکر کنیم که حضور هنرمندان در صحنه انتخابات به آغشته شدن هنر و سیاست دامن می‌زند اما این دو یکی نیستند. فیلمساز فیلم تبلیغاتی‌اش را به عنوان یک وظیفه و یا سفارش با اتکا به صداقت می‌سازد و از هرگونه اغراق و بزرگ‌نمای دوری می‌کند. در این صورت چیزی از سیاست به هنر او الصاق نمی‌شود. او تنها دید سیاسی خود را در قالب یک فیلم بیان می‌کند.

این کارگردان ادامه داد: این حرف درست نیست که هنرمند نباید حرف سیاسی بزند. هنرمند هم دید سیاسی دارد و ملزم به بیان دیدگاهش است. فکر نمی‌کنم این شکل از حضور کارگردانان در صحنه سیاسی به جایگاه هنری آنها لطمه‌ای وارد کند. من در دوره قبلی انتخابات ریاست جمهوری پیشنهاد ساخت فیلم تبلیغاتی داشتم و در این زمنیه همکاری داشتم و شاهد تبعات منفی بعد از آن نبودم.

وی گفت: چیزی که می‌تواند هنرمند را از حضور در صحنه تبلیغاتی دلزده و سرد کند این است که بعد از پایان انتخابات در شیوه مدیریت سینما، شاهد ضرباتی از ناحیه نامزد برنده انتخابات باشد. به عنوان مثال اگر یک نامزد بعد از پیروزی برای کسانی که فعالیت تبلیغاتی‌شان را در دفاع از دیگری معطوف کرده‌اند خط و نشان بکشد و یا آنها را از صحنه هنری حذف کند هنرمند از تکرار تجربه حضور در تبلیغات ریاست جمهوری می‌ترسد و کنار می‌رود.

نوشته کاسه‌ساز: سینماگران در شکل‌دهی به آرای سیاسی مردم موثرند اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

پرویز شیخ طادی درباره حساسیت و نحوه ورود اهالی سینما به فضای انتخابات ریاست جمهوری و ساخت فیلم‌های تبلیغاتی نامزدها به سوره سینما گفت: ورود فیلمسازان به فضای سیاست و بعضا ساخت فیلم‌های تبلیغاتی، باید با شناخت کامل اتفاق بیفتد و اثری که تولید می‌شود نگاه کاملا واقعگرا به نامزد مورد نظر داشته باشد. هنرمند سرباز مردم است. نباید جانب غیر از مردم را بگیرد. حضور هنرمندان در فضای انتخابات باید طوری اتفاق بیفتد که آنها نمکگیر خواص نشوند تا بتوانند در طول کار قوه مجریه عملکرد آنها را مورد انتقاد قرار دهد.

وی افزود: اغلب ستادهای انتخاباتی وقتی سفارشی برای ساخت فیلم تبلیغاتی را به فیلمسازان می‌دهند، فضا را به گونه‌ای طراحی می‌کنند که نقاط قوت و توانایی نامزد بزرگنمایی شود و ضعف های وی را نادیده یا کوچک بشمرند. اما چقدر خوب است که فیلساز با شرایط و نگاه خود وارد عمل شود و تحت تاثیر قرار نگیرد تا بتواند منصفانه آن نامزد را به مردم معرفی کند.

کارگردان فیلم سینمایی «دایناسور» ادامه داد: تاکنون حضور هنرمندان و فیلمسازان در جبهه خاصی در کلیات فرهنگ و هنر دولت منتخب تاثیر پررنگی نداشته است. اغلب در این فصل زمانی از هنرمندان به عنوان تزیین در راستای سیاست استفاده می‌کنند و سعی می‌کنند ویترینی از هنرمندان جمع کنند. متاسفانه نگاه بنیادین به تاثیر فرهنگ و هنر در زیرساخت‌های سیاسی، اجتماعی واقتصادی نمی‌شود و همواره بحث سوخت و اقتصاد و غیره برای دولتمردان مهم تر از فرهنگ بوده است. :بعد از انتخابات بیشترافرادی از فیلمسازان سود می‌کنند که کاملا به شکل قبیله ای عمل می‌کنند و با گرفتن پست‌های مدیریتی و شرایط مساعد فیلمسازی برای خودی‌ها راضی می‌شوند و تعداد زیاد اهالی بیکار سینما برایشان اهمیتی پیدا نمی‌کند.

شیخ طادی در پاسخ به این سوال که اگر به خودتان پیشنهاد ساخت فیلم تبلیغاتی برای نامزدهای ریاست جمهوری شود قبول می‌کنید گفت: اگر شناخت کاملی از آن نامزدی که پیشنهاد داده داشته باشم و شرایطم را بپذیرند قبول خواهم کرد.

نوشته شیخ طادی: زمان انتخابات سینماگران اهمیت پیدا می‌کنند اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.