این مستند به کارگردانی مهدی فارسی و تهیه‌کنندگی محسن یزدی، تولید شده است.

نمایش مستند «خاطرات خانه متروک» با همکاری مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی، روز چهارشنبه ۲۳ شهریور ساعت ۱۶ در سالن سینمای کاخ موزه ملت مجموعه سعدآباد انجام می‌شود و حضور علاقه‌مندان در این برنامه، آزاد و رایگان است.

مجموعه فرهنگی‌تاریخی سعدآباد در منطقه تجریش واقع شده و دسترسی به آن از دو ورودی زعفرانیه و دربند، امکان‌پذیر است.

نوشته نمایش مستند «خاطرات خانه‌ متروک» در مجموعه سعدآباد اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

«در یک نگاه»، معجزه‌ عشق و ایمان را در قاب دوربین روایت می‌کند. این مستند در ۳۵ دقیقه، گوشه‌ای از زندگی حسین نوری یک نوجوان خراسانی قبل از انقلاب را به تصویر می‌کشد که برای ادامه تحصیل به دبیرستانی در تهران، که شهر آرمان و آرزوهایش می‌‌رود. او آن‌جا را به مثابه کارخانه‌ای آدم‌سازی برای دستگاه حکومتی شاه و فرح می‌بیند، و همه خشمش از وضعیت موجود را در قالب یک تئاتر عدالت‌خواهانه نشان می‌دهد‌. ساواک که کوچکترین نقد به حکومت شاه را در آن سال‌ها سرکوب می‌کرد، حسین را دستگیر می‌کند و با شکنجه‌ ساواک و تزریق سرب سلامتی و تکلمش را به عنوان زهر چشم از او می‌گیرد. ساواک از نوجوان با ذوق و قریحه هنری بالا، یک جسم معلول با ریه‌های مسموم، بر تخت مریض‌خانه تهران به جا می‌گذارد.

مستند «در یک نگاه» روایتی از شگفتی‌هایی زندگی «حسین نوری» پس از معلول شدن را به تصویر می‌کشد. حسینی که به خاطر تلاش و تسلیم نشدنش به جایی می‌رسد که مورد تقدیر و تحسین محفل‌های هنری و رسانه‌ای در جهان قرار می‌گیرد. «نادیا مفتوی» قهرمان دیگر این داستان است که همراه، همسفر و همسر این جوان خراسانی می‌شود.

این مستند داستان زندگی خانواده نوری را با تصاویر آرشیوی و بازسازی صحنه‌ها به خوبی به تصویر می‌کشد و صدای ناصر طهماسب به جذابیت مستند کمک بیشتری می‌کند.

«مهدی فارسی»، کارگردان این اثر با به تصویر کشیدن زندگی حسین نوری، فراتر از یک نگاه به زندگی را در قاب تلویزیون نشان می‌دهد. برخلاف فیلم‌های سینمایی که عزم راسخی در نمایش غیرواقعی و مفلوکانه و سیاه از جامعه ایران دارند، «در یک نگاه» تلالویی از امید، ایمان و کمال در زندگی «حسین نوری» و «نادیا مفتوی» را نمایش می‌دهد.

نوشته نگاهی به مستند «در یک نگاه»/ معجزه‌ عشق و ایمان اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

اما در بخش دوم و پایانی این میزگرد ضلع سومی به نام مردم نیز مطرح شد. مردمی که گاهی علت و گاهی معلول یک معضل در جامعه خود هستند و طی سالیان میراثی از خود به جا گذاشته اند که گهگاه فرشته نگهبان نسل های بعدی شده و گاهی هم عرصه را برای زندگی میراث داران خود تنگ تر کرده اند. اینکه چه شیوه رفتاری باعث چه اتفاقی شده و سینمای مستند چگونه می تواند بازتاب قابل تاملی برای این پدیده ها باشد را مهدی فارسی و لقمان خالدی از منظر تجربیات خود اینگونه بیان کرده اند:

تاثیر رفتار مردم  در ایجاد یا حل معضلات منجر به نقد اجتماعی

* جدا از اینکه رسانه ها و فیلمسازان چه تاثیری در حل و نقد مسایل اجتماعی دارند؛ با توجه به سیر پرفراز و نشیب تاریخ این کشور، مردم (افکار عمومی و رفتار اجتماعی) در ایجاد معضلات یا حل آنها چقدر تاثیر گذار بوده اند که حاصلش منجر به تولید یک مستند اجتماعی شده باشد؟

فارسی: برای پاسخ به این سوال باید یک مقدمه طرح کنیم. انسان ها دو نوع نیاز را در زندگی خود باید تامین کنند نیازهای اولیه و نیازهای ثانویه. دسته اول خوراک، پوشاک و مسکن را شامل می شود و دسته دوم به تفکراتی منوط می شود که در تامین نیازهای اول نقش اساسی دارند. پس نیازهای ثانویه یعنی ابتدا بدانیم چه چیزهایی از نظر روانی برای ما ارزشمند است. وقتی فکر کنم و بدانم باید کجا و چگونه زندگی کنم به من کمک می کند تا کیفیت نیازهای اولیه ام را به درستی تامین و محافظت کنم.

شناخت این نیازها  با توجه به آنچه از دوره پهلوی به بعد در کشور ما رخ داد؛ نشان می دهد از گذشته تا امروز، دولت ها همه تمرکزشان بر نیازهای اولیه بوده است بنابراین بخش مهم هویتی مثل تاریخ، فرهنگ، هنر و هر آنچه در پرورش تفکر مردم تاثیرگذار بوده رها شده و به جهموری اسلامی ارث رسیده است. این یعنی ندیدن نیازهای ثانویه.

به جز روزهای اول انقلاب؛ به قدری درگیر اتفاقات و بحران ها شدیم که بحث توجه به نیازهای ثانویه از یاد مسئولان رفت و کمبود آن امروز تبدیل به دردسر و معضلات اجتماعی شده است. راه حلش هم فقط این است که نیازهای ثانویه را ببینیم یعنی به فرهنگ، ادبیات و تاریخ بیشتر بها دهیم تا هم بدانند دلیل نیاز های اولیه برای چیست هم ارزش و قدر آنچه دارند را بیشتر بدانند. اگر این تفکر و قدرشناسی رخ دهد مردم در نگهداری و حفظ آنچه که دارند بیشتر تلاش می کنند و همین باعث تغییر شرایط می شود. به عنوان مثال وقتی من بدانم چرا تمیزی محیط زندگی ام اهمیت دارد و برایش تلاش کنم دردسر حکومت هم برای مشکلات محیط زیستی کمتر می شود.

اگر بیشتر در تاریخ جستجو کنیم از دوره ناصری تا کنون سوالاتی میان مردم جامعه مطرح شده که تا امروز هنوز کسی پاسخ آنها را نداده و به همین خاطر در دوره های مختلف به مراتب تکرار شدند. بسیاری از مشکلات امروز ما بازتولید همان سوال های بی جواب است که باعث شده در مسایل هویتی مان به جواب درستی نرسیم. پاسخ شان نیاز به تحقیق و سواد دارد تا وقتی این ها را در خود حل نکنیم نمی توانیم با مشکلات کنار بیاییم و به سلامت از کنارشان عبور کنیم.

* می توان اینگونه تفسیر کرد که از منظر تاریخی فرصت خودشناسی از مردم جامعه دریغ شده است؟

فارسی:  بخشی از حل نشدن این سوالات به حاکمیت ها برمی گردد. تضمین نیازهای اولیه مرتفع کردن نیازهای ثانویه را در پی دارد و اگر من در اولین نیازها اقناع نشده باشم؛ پیشرفت و توسعه عمرانی خیلی به دردم نمی خورد چون نمیدانم اصلا به چه کار من می آید. وجود اینترنت در این عصر را می توان یکی از کاربردی ترین نیازهای انسان دانست اما وقتی بلد نباشم از اینترنت استفاده کنم بلای جان خود، خانواده و جامعه ام می شود.

اگر بازهم به تاریخ رجوع کنیم درخواهیم یافت در دوره قاجار تلگراف که آمد مشروطه درست شد و حکومت را زیر و رو کرد. بعد از آن در زمان پهلوی رادیو وارد شد و در مقطعی قهوه خانه هایی که رادیو داشتند پلمب می شدند. پهلوی دوم هم با نوار کاست از بین رفت. الان هم ما با حضور شبکه های اجتماعی دچار این مشکلات هستیم. یعنی در شرایطی قرار گرفایم که حاکمیت نه می تواند فضا را باز کند نه بیخیال فیلتر شود.

در چنین شرایطی نیازهای ثانویه همچنان به شکل سوال باقی می ماند و مدام تکرار می شود. در نهایت حاکمیت کم می آورد، دست و بالش بسته می شود و به جای اینکه به شکل ابزار کاربردی از آن استفاده کند مثل سلاحی علیه خود می شود.

نقش حاکمیت در  جامعه و بازتاب آن در مستند

* و حتی ممکن است مثل حکومت های پیین از بین برود؟

فارسی: جمهوری اسلامی ذاتا از بین رفتنی نیست مگر اینکه از بیرون چنین قصدی را داشته باشند در واقع چیزی شبیه دوره قاجار است.

* احتمالا نقش مستندساز از همینجا پررنگ می شود.

فارسی: نقش مستندساز وقتی مهم می شود که اول ببینیم حاکمیت چقدر به تامین این نیازهای مهم اهمیت می دهد که متاسفانه جواب منفی است. اما در مورد تعهدی که فیلمساز نسبت به خود و جامعه اش دارد باید بگویم اگر از درون تکلیفش با خودش روشن شود نگاهش عمیق تر شده و دیگر مقطعی نمی اندیشد و  صرفا دغدغه اش دیده شدن در جشنواره نیست.

فیلمساز اگر کمی جلوتر از زمانه خود را ببیند و ارزیابی و تحلیل درست تری داشته باشد حداقل اتفاق این است که فیلمش تاریخ مصرف بیشتری خواهد داشت و این امیدوار کننده است که خرده تحلیل ها حتی در آینده جریان ساز شوند. مستند ساز در هر حوزه ای که می خواهد کار کند به خصوص در حیطه اجتماعی گریزی ندارد جز اینکه خوب تحقیق و مطالعه کند. نمی تواند خلق الساعه درگیر مساله ای شود.

* نکته ای که در بحث نیازهای اولیه و ثانویه و ارتباطش با حکومت ها اشاره کردید قابل تامل است و رد پایش به وفور در مستندهایی با محوریت نقد اجتماعی دیده می شود. شما به عنوان مستندساز تا چه اندازه شرایط را برای تولید یک اثر عمیق و ماندگار که در آن پرداخت درست و منصفانه ای از نقد صورت بگیرد ، فراهم می بینید؟

فارسی: کشور ما از ۱۵۰ سال پیش تا کنون مدام در بحران های مختلف با مقاطع کوتاه بوده است. تا یک مساله ملی مطرح شد ذهن احاد مردم را درگیر کرد و هنوز آن را حل نکرده بودیم که بلافاصله درگیر یک بحران جدید شدیم. این مسایل و بحران ها در طی سالیان دراز و پشت هم تکرار شدند و ما فرصت نکردیم تک تک شان را درست تحلیل و ارزیابی کنیم. گویا حافظه تاریخی ما سر این بحران ها مدام پاک شده و از نو ذخیره کرده است. همین امر اجازه نداد مردم پیشینه یکدستی در ذهن شان داشته باشند و از این جهت حافظه تاریخی شان مخدوش شده است. مثل همین دوره اخیر که تا آمدیم به انقلاب فکر کنیم جنگ شد و بعد دولت سازندگی و بعد هم دولت مهرورزی و پس از آن هم اصلاحات و … این قصه تا همین امروز ادامه دارد.

حال باید کمی آرام بگیریم و با نگاه دقیق تری ببینیم اطراف مان چه خبر است. به جای اینکه به هر اتفاقی که می افتد این قدر ملتهب نگاه کنیم، از واکنش های زودهنگام بپرهیزیم و با تفصیل شرایط را ببینیم و تاثیرش را در مستند بازتاب دهیم. مستندساز باید بتواند جلوتر از خود را ببیند. امروز برای کاری که ۲۰ سال بعد میخواهد بسازد دورخیز بردارد. افت بزرگ آثار امروز، اجمالی نگاه کردن است در صورتی که کمی باید با تحلیل شرایط را ببینیم.

مثلا اگر مستندسازی دغدغه آب دارد باید چند سال در ذهن خود بپروراند تا آرام آرام بفهمد از چه زاویه ای به موضوع ورود کند و از چه مباحثی حرف بزند بعد تازه اولین قدم را بردارد و شروع به تحقیق کند. اگر اثر چنین عمقی داشته باشد تا سالها ماندگار شده و تازگی خود را حفظ می کند. آثار مستندسازانی چون کامران شیردل، ناصر تقوایی، عباس کیارستمی و پرویز کیمیاوی اگر دیده باشید درمی یابید نگاه های شان به سوژه چنان قوام یافته که هرچه زمان گذشته نه تنها خاکستر زمان آن را مدفون نکرده بلکه همچنان قابل تامل و قابل استناد است.

جامعه، مخاطب مستند است یا بهانه تولید؟

* با این وجود شناسایی مباحث اجتماعی که به نقد نیاز دارند چقدر امکان پذیر است؟

خالدی: شناسایی نیازهای امروز کار سختی نیست، مرحله سخت تر شیوه ارائه آن است. سال ها پیش به من گفتند فیلمی بسازم با هدف اینکه فست فود بد است. به نظر شما در روزگاری که همه رستوران ها در شرایط سخت اقتصادی شلوغ است و خود من یک فیلمسازِ عاشق پیتزا هستم چگونه می توانم این بد بودن را منتقل کنم؟ اصلا این سوال برای بسیاری از مردم مطرح می شود که مگر فست فود بد است ؟ این سوالات را بگذارید کنارِ اینکه من معتقدم در پایان هر کاری که شروع به تولید می کنم اگر خودم چیزی یاد نگرفته باشم حتما کارم ایراد دارد. بنابراین لازم بود تا اول از همه برای خودم دلیل بیاورم و به جواب این پرسش ها برسم.

در این مستند که «غذای بیرون» نام داشت به این نتیجه رسیدم اگر فست فودها شلوغند به این خاطر است که سبک زندگی و دنیای مان فست فودی شده یعنی برای خوب دیدن خیلی وقت نمی گذاریم و همه چیز را با شتاب می خواهیم. انگار که فست فودی فکر می کنیم.  من بعد از ساخت این مستند علاوه براینکه از فست فود خوری فاصله نجومی گرفتم که این بهترین تاثیر اثر بر سازنده اش است؛ بیشتر مطمئن شدم به جای اینکه مستندساز فقط به سرطان اهمیت دهد باید روی سلولی که قرار است تبدیل به سرطان شود متمرکز شود. که در این مستند فست فودی فکر کردن ما سلول سرطانی بود.

به نظر من در هر موردی اگر قرار است نقدی صورت بگیرد اول باید موضوع در چالش تحقیق و تحلیل بیفتد تا بتوان دلیلی برای انتقاد از آن پیدا کرد. اینکه وقت و هزینه ها صرف مستند یک ساعته ای شود که مدام بگوید این بد است و سراغش نرو نه تنها تاثیرگذار نیست بلکه مخاطب را پس می زند.

فارسی: دیگر ادبیات تبلیغی جواب نمی دهد. تا ما مفهومی را در مخاطب درونی نکنیم به حرف مان گوش نمی کنند. مخاطب ظاهر امر را می بیند اما اگر فیلمساز تحلیل ارائه ندهد نزد بیننده هیچ ارزشی نخواهد داشت.

* از نقدهای اجتماعی حرف زدن یک طرف، اینکه چگونه این نقدها را مخاطبانش ببینند نیز در طرف دیگر داستان ما مورد سوال است. این مستندهایی که از دل مردم برآمده اند را چگونه باید به دست مردم رساند؟

فارسی: باید شرایط فراهم شود و این مهم عزم همگانی می طلبد. ضرورت اول اینکه دیدگاه مان را بازتر و ارتباطات را گسترده تر کنیم تا به مرور زمان حل شود.

خالدی: اینکه نگاه منصفانه به جامعه داشته باشیم و هر فیلمی نسازیم وظیفه ماست اما وظیفه یک سری افراد دیگر هم این است که اگر در مقام مسئول هستند و دغدغه این جامعه را دارند، فیلم ها را به دست مخاطب برسانند.

فیلمساز زمان تولید به قدری انرژی مصرف می کند که اگر تهیه کننده  و پخش کننده ای نباشد توانی برای عرضه و ارائه فیلم در جشنواره و اکران ها را ندارد. البته مساله فقط نقص در شیوه نشر نیست بلکه باید قبول کنیم ما در ایران مخاطب مستند کم داریم و بیشتر تماشاچی های ما به سینمای داستانی علاقه دارند.  سینمایی که کمی دروغ در آن باشد خوشایندتر است.

* این علاقه را چطور باید ایجاد کرد؟

خالدی: وقتی مستندهای ما جنس مردم ما باشند و نقدی بیان شود که حرف دل آنها را بازگو کند حتما جایش را بین مردم باز می کند. مهمترین اتفاق در نقد اجتماعی این است که مخاطب با اثر همذات پنداری کند و خود و آدم های اطرافش را در اثر ببیند.

فارسی: البته ایجاد علاقه کردن نیاز به سواد و مطالعه دارد. در کشوری زندگی می کنیم که در فکر، سنت، آداب و رسوم بین مردم بسیار تنوع دیده می شود. تولید یک اثر جهت نقد اجتماعی در نقطه مشخصی از ایران نیاز به شناخت دقیق از خاستگاه اجتماعی مردم آن منطقه دارد. گاهی مستندساز حواسش نیست و اصل ماجرا را خراب می کند. چون بدون شناخت از فرهنگ بومی و صرفا با اتکا بر پیش فرض های ذهنی خود منطقی را مطرح می کند که به ضرر مردم تمام شده و گاهی قصه دوستی خاله خرسه پیش می آید.

خالدی: کاملا موافقم. مثل همان تعریف های غلطی که باعث شد ساختن سدها به یک بلا تبدیل شود. اگر می خواهیم نقد کنیم باید اول به مسیر نقد و سوژه اشراف داشته باشیم . کافیست جنبه های مختلف حقیقت را از زبان دیگران شنیده و کنار هم بگذاریم نه اینکه بر اساس باید  و نباید ها فکر کنیم و تصمیم بگیریم.

* سیاست های فعلی تا چه اندازه باعث ایجاد مسایل قابل نقد شده است؟

فارسی: پیدا کردن راه حل درست نیاز به شناخت خود و محیط اطراف دارد. به نظر من در این زمینه هم جمهوری اسلامی بیشتر از اندازه کوپنش در حوزه فرهنگ هزینه می کند. یعنی اگر اقتصاد را یک بسته ۱۰تایی در نظر بگیرد بیش از نیم آن را در مسایل فرهنگی هزینه می کند اما با این وجود هر روز معضلاتش ریشه ای تر می شود چون آن کسی که هزینه می کند به مسایل پیش رو نگاه درستی ندارد.

سیاستگذاری حاکمیت ها گاهی این گونه است که می خواهد مردم به اتفاقاتی دلخوش کنند که اصلا منطقی نیست. مثلا در مسابقات جام جهانی امسال؛ اگرچه ایران باخت و در مرحله اول حذف شد اما مردم از خوشحالی در خیابان ها پایکوبی می کردند. کاری به درست و غلط بودن آن ندارم حرفم این است که تا مشکلات را ریشه ای نبینیم و به حل آن ایمان نداشته باشیم جوابش را نمیگیریم. تلاش برای جریان سازی جهت ساماندهی آینده دورتر از عمرمان در سیستم فکری امروز جایی ندارد. نسخه پیچیدن کار مستندساز و متولی فرهنگی نیست در بهترین حالت باید خودمان باشیم و تفاوت ها را درک و تحمل کنیم. کار فرهنگی مثل کاشت بذر است که به بار نشیدنش صبر و حوصله می خواهد.

خالدی: البته به نظر من هنرمندان هم درست عمل نکردند. ما نباید آتش جلوی چشمان مان برسد بعد فریاد بزنیم. هنرمند باید زودتر از همه نشانه ها را بفهمد و هشدار دهد. معضل بزرگ این روزهای ما نداشتن هنرمند متعهد است و بدتر اینکه نیاز جامعه به هنرمند متعهد را نه می شناسیم و نه ایجاد می کنیم.

* و اینگونه است که سیاه نمایی در آثار مستند اتفاق می فتد؟

فارسی: فیلم مستند را می توان به چاقوی دولبه تشبیه کرد به همان میزان که تاثیر می گذارد، می تواند مخاطره هم داشته باشد. مشکلات مطرح شده در یک اثر را باید به اندازه ای که هست ببینیم و خودمان بر بحران ها حس غالب داشته باشیم. چیزی که از واقعیت دور شود یا شعر و شعار است یا پروپاگاندا که به عبارتی همان سیاه نمایی تعبیر می شود. با شلوغ کاری هیچ مساله ای به جواب نمی رسد.

خالدی: نگرانی و نگران جامعه بودن نشانه خوبی است . آدمها از اینکه کسانی نگران آنها هستند خوشحال می شوند  و نگران بودن یک فیلمساز یعنی من دغدغه جامعه اطرافم را دارم و می خواهم قدمی برای بهتر شدن بردارم. البته اگر واقعا نگران باشند و حب و بغضی در آن نباشد. صرف اینکه لایه اول یک موضوع را رصد کنیم نمی توانیم جنجال به پا کنیم . یادمان نرود سینما برای امروز نیست برای یک عمر است و این را فیلم هایی ثابت کرده اند که زمان خودشان هیچ جایزه نگرفته اما الان اعتبار سینمای ما هستند.

* و کلام آخر؟

خالدی: اگر مدیران بفهمند مستند چه قدرتی دارد بیش از اینها به آن بها می دهند. موضوع اینجاست که لازم نیست همدیگر را حتما قانع یا فتح کنیم. به جای اینکه خوب گوش دهیم تا حقایق بیرون از درون مان را بفهمیم مدام در حال پرزنت کردن خودمان هستیم. در صورتی که خوب گوش دادن بیشتر به کمک ما می آید و در ادراک عمیق تاثیرگذارتر است. ما این روزها بیشتر به آینه نیاز داریم و مستند این آینه را به دستمان می دهد.

نوشته فارسی: مستندساز باید جلوتر از زمانه خود را ببیند/ خالدی: اگر پایان فیلم‌هایم چیزی یادنگیرم کارم ایراد دارد اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

بر این اساس به نظر می رسد قبل از اینکه وارد بحث «نقد اجتماعی» شویم لازم است بدانیم مستندساز چه درکی از این عبارت دارد و دغدغه های پیرامون خود را از کدام منظر به چالش می کشد. به این بهانه سوره سینما گپ و گفتی با دو مستندساز جوان لقمان خالدی و مهدی فارسی انجام داده است که به مصاحبتی فراتر از مصاحبه انجامید. لقمان خالدی خالق آثاری چون «فوکوس»، «زندگی من»، «مشترک مورد نظر» و «فصل هرس» ؛ از زوایای مختلفی هر بار آدم های پیرامون خود را روایت کرده است. مهدی فارسی نیز به واسطه آثاری چون مستند سینمایی «خاطرات خانه متروک» و مجموعه مستند «رضاخان» کندوکاو فراوانی در تاریخ داشته و نکات قابل ذکری درباره شکل گیری تفکر مردم بیان کرده است که خواندن بخش اول نظرات شان خالی از لطف نیست.

اصول اولیه نقد اجتماعی

* قبل از اینکه به تعریف نقد اجتماعی بپردازیم بفرمایید مستندساز چگونه راه ورود به نقد یک مساله را انتخاب می کند؟   

مهدی فارسی: نگاه باورمند شرقی من در ورود به عرصه مستند تاثیرگذار بوده است. شاید اگر من یک بلژیکی یا فرانسوی بودم تفکر و نگاه متفاوتی به یک موضوع داشتم اما من ایرانی ام و خاستگاهم شرق اسلامی است. به عنوان مثال در خاستگاه غرب؛ نگاه غربی در مسایل اجتماعی همه چیز را قراردادهایی می بیند که تاریخ مصرف دارند و در نتیجه ارزش ها در هر برهه ای تغییر می کنند. به همین خاطر گاهی قابل دفاع و گاهی مورد نقد قرار می گیرند.

این متفاوت است با نگاه شرقی ما که به یک سری اصول حَقه باور داریم که برای مان تاریخ انقضا ندارد و متناسب با شرایط زمان خودمان آنها را ترجمه می کنیم. مثلا حقوق زن در اسلام اصلش تغییر نمی کند بلکه بررسی می کنیم در زمانه ما واجد چه ویژگی هایی می تواند باشد. اگر اینگونه نگاه کنیم متوجه خواهیم شد که شکل داستان در خاستگاه های مختلف؛ متفاوت هستند.

لقمان خالدی: من فکر می کنم یک هنرمند یا مستندساز باید مثل فشارسنج یک جامعه عمل کند و بر اساس این ویژگی به  مسائلی که در جامعه اتفاق می افتد عکس العمل نشان دهد. مثلا جامعه ای اگر تحت تاثیر شرایط جغرافیایی؛ دچار بحران آب شود ناخودآگاه بازتاب رفتار مردم در مستندساز تاثیر می گذارد و اثری درباره کویر خلق می شود. کار هنرمند این است که صدای جامعه اش باشد. اگر کار فیلمسازان امروز با گذشته فرق می کند به این دلیل است که نظام ارزشی  جامعه در حال تغییر است و همانطور که مهدی فارسی به درستی بیان کرد مستندساز باید این ارزش ها را هدف گیری کرده و مطابق روز ترجمه اش کند. اولین قاعده هنرمند این است که کاشف هویت خود و جامعه اش باشد و آن را بتواند ساطع کند. البته در بیشتر وقت ها کاملا ناخودآگاه اتفاق می افتد ولی هنرمند باید خودآگاه آن را کشف کند.

در نقد اجتماعی فیلمساز دقیقا باید  بداند چه می خواهد و چه ارزش هایی را در فیلمش می خواهد به تصویر بکشد. وقتی بداند چه می خواهد نتایج بهتری هم دریافت می کند. اما این روزها فیلم هایی در جشنواره ها دیده می شود که بیشتر از اینکه  تحت تاثیر ارزش های فیلمساز ساخته شده باشد بیشتر ناشی از این است که فیلمساز با  این نوع ایده ها می تواند بیشتر امکانات به دست بیاورد و فیلم در لایه اولش با ریا ساخته می شود از طرفی متاسفانه فیلمسازهایی داریم که بعضا ارزش هایی که در فیلم های شان مطرح می شود اصلا برایشان مهم نیست اما در اینباره فیلم ساخته و سخن می گویند. قطعا این تناقض و ریا در میزان تاثیرگذاری اثر نیز خودش را نشان می دهد و مردم آنطور که باید در مقابل چنین فیلمی عکس العمل نشان نمی دهند چون فیلمساز به کاری که انجام داده اعتقادی نداشته است.

* خیلی موافق سخن آخرتان نیستم. بارها اتفاق افتاده فیلمساز بر خلاف عقایدش و شاید به خاطر پول فیلم ساخته و مردم هم استقبال کرده اند. شاید من و شما به واسطه شناختی که از او داشتیم می دانستیم به حرفی که می زند اعتقادی ندارد اما اتفاقا مخاطب بسیار تاثیر گرفته است.

خالدی: تبلیغات و تصویر سازی از اثر استقبال شده دست همان کسانی است که پول و امکانات دارند. ما می توانیم این تصویرسازی و استقبال را در یک مقطع زمانی ایجاد کنیم ولی چقدر آن فیلم در جان جامعه تاثیر می گذرد را تاریخ نشان می دهد.  البته اگر جامعه ما امروز به این شکل متزلزل شده یکی از دلایلش این است که ما فیلمسازان و مستندسازان درست به وظایف مان عمل نکردیم. هنرمند باید راهی را که فکر می کند باعث نجات جامعه می شود به تصویر بکشد و این اتفاق وقتی می افتد که جامعه اش را درست رصد کرده باشد. ولی برخی از ما فقط تا نوک بینی مان را می بینیم. متاسفانه دلیلش این است که هنرنما بیشتر از هنرمند داریم. ما در جامعه ای هستیم که انقدر دیده نشدیم دست به کارهای عجیب و غریب می زنیم. یکی از آن کارها فیلمساز شدن است  این افرادی که شما مثال می زنید از جنس هنرنما ها هستند. به هر حال در هر بازاری یک سری جنس اصل و یک سری جنس تقلبی به وجود می آید باید تلاش کنیم جنس اصل باشیم.

فارسی: در یک بحث مفصل با لقمان خالدی هم عقیده ام شما تا به چیزی باور نداشته باشید نمی توانید درباره اش حرف بزنید. به اعتقاد من آدم ها نمی توانند پشت فیلم شان قایم شوند. به هر میزان که به حرف فیلمم باور داشته باشم اثربخش تر است. اما نکته اینکه در هنر دو بحث وجود دارد که طرح آن چنین تناقض هایی را به جواب می رساند. دو وجه چه بگویم و چگونه بگویم مطرح است که اولی محتوا و دومی فرم نامیده می شود و در شکل گیری یک اثر نقش سازنده دارند. برخی فیلمسازان پولساز هستند. اینها شاید به نقدی که می کنند یا حرفی که می زنند باور نداشته باشند اما بلدند خوب بسازند. مخاطب عام هم باور می کند اما اگر کمی دقیق شود پی می برد که جای صداقت خالی است.

ارجحیت جایزه بر نقد درست

* اما همه مخاطب حرفه ای نیستند.

فارسی: بله قبول دارم و این بحث بسیار جدی است. در بستری که ما صحبت می کنیم سینما برای مخاطب عام به تعریف نازل چیزی است که غربی ها می گویند. یعنی سینما برای تفریح و سرگرمی است . مستند و نقد اجتماعی و … خیلی در اولویت این هنر قرار نمی گیرد اما مخاطب حرفه ای کمی که دقیق تر نگاه می کند می گوید چنین فیلمی چرا باید بفروشد؟ بنابراین می توان چنین نتیجه گرفت که لزوما پرفروش بودن یک اثر به معنای کار خوب بودن نیست.

خالدی: از طرفی متاسفانه در رسانه ها منتقد خوب کم داریم. منتقدی که مخاطب را آگاه کند کدام کار اصل است و کدام کار تقلبی. بیشتر منتقدان و رسانه های ما پولکی شده اند و بارها پیش آمده از فیلمی که اعتقادی به آن نداشتند دفاع کرده اند. دقیقا مثل همان فیلمسازی که به خاطر امکانات نه اعتقاد؛ فیلم ساخته و این چرخه ریا در ریا همچنان ادامه خواهد یافت و حالا می فهمیم بزرگترین معضل ما این است که در رسانه های ما کمتر منتقد نکته بین  دیده می شود.

البته سوال این است اگر منتقد نکته بینی هم باشد آیا رسانه ای هست که نقدش را چاپ و منتشر کند؟ چرا که مجله ها نیاز به ورودی مالی دارند پس باید به نفع کسانی صحبت کنند که امکانات در دست آنها است و در چنین شرایطی رسانه ها منتقد نکته بین را نمی خواهند. غالبا خبرنگاران کار نابلدی را دعوت می کنند که فقط می خواهند صفحه ها را پر کنند. این افراد گاهی به ما زنگ می زنند بدون اینکه من فیلمساز یا اثرم را بشناسند. فقط در جهت پر کردن صفحه شان و دریافت حق التحریر متنی را آماده می کنند و این چرخه همچنان ادامه خواهد یافت.

بنابراین وقتی انتقاد درست در جامعه هنری نباشد هنرمند هر کاری دلش بخواهد می سازد. در چنین شرایطی مستندهای حوزه نقد اجتماعی نیز از نظر کمی و کیفی خیلی چشمگیر نخواهند بود چون برخی مستندسازان تحت تاثیر وضع موجود بیشتر به فکر جایزه گرفتن و دیده شدن هستند تا نقد درسته جامعه. ما اگر نقاد و منتقد آگاه و بدون حب و بغض داشتیم بسیاری از مشکلات مان حل می شد. البته در کنار چنین منتقدی باید گوشی برای شنیدن هم باشد و علاقه داشته باشد خودش را تصحیح کند. بدون یکی از این دو، اتفاق ویژه ای نخواهد افتاد.

با تصور اینکه مستندساز بر اساس آنچه باور دارد دست به تولید اثر می زند؛ نقد اجتماعی را چگونه می بیند؟

فارسی: نگاه من ایرانی شرقی می گوید بر اساس اصول، اول باید خودت را بشناسی بعد محیطت را و اگر این دو حاصل شد وارد مستندسازی شوی. من ۴ سال است که وارد حوزه تاریخ شده ام و اولین درگیری با خودم این بود که تاریخ را بی طرفانه قضاوت کنم. هرچه چلوتر رفتم دیدم خیلی حرف درستی نیست و اصلا نمی توان سوگیری نداشت اما به هر میزان که پیش خود به پالایش درونی برسید؛ می توانید سوگیری منصفانه نیز داشته باشید و نقد را در لایه های درونی تری مطرح کنید.

خالدی: البته در چنین شرایطی سوال این است که تهیه کننده به تو اجازه منصفانه دیدن را می دهد؟

فارسی: این بحث دیگری است که به آن هم می رسیم اول می خواهم منشا اثر را بگویم. وقتی آدم خود را قاعده مند کند و هر چه به ذهنش می رسد را نگوید؛ تازه می تواند به ساخت اثر فکر کند با علم به اینکه هیچ تضمینی وجود ندارد آنچه من فکر می کنم و به نقد می کشم درست باشد. اگر همه ما اینگونه نگاه کنیم و قاعده مند پیش برویم نسبت خود را با دیگران و اثر نیز پیدا خواهیم کرد. حالا اینجا اگر تهیه کننده ای بیاید سراغ من از وجناتم خواهد فهمید که جنس تفکرش با من یکی هست که روی کار من سرمایه گذاری کند یا نه. فیلمساز هم به مرور اعتماد به نفسی پیدا می کند که بتواند روی اعتقاداتش بایستند و حرفش را در هر شرایطی بزند. حال در نقد اجتماعی از مستندساز این حوزه انتظار می رود با شناخت از یک سری اصول که درباره آن صحبت شد؛ جامعه اش را ببیند. همانطور که خودسازی اصول دارد؛ نقد اجتماعی هم اصول دارد و خیلی سلیقه ای نیست.

تاریخچه واکنش های جمعی

* این اصول چگونه در اجرا پیاده می شوند؟

– اصل اول اینکه شرایط را نگاه کند و بر اساس آن به دنبال راهکار برود. یعنی موضوع را شفاف نشان دهد. خیلی وقت ها بیان مساله باعث حل آن می شود. فیلمساز دلسوز اگر مسیر انتقاد را درست نشان دهد به جواب می رسد گاهی حل مساله در طرح همان مساله است. به نظر من همه آنچه امروز در جامعه درگیرش هستیم و نیاز به نقد دارند ریشه های تاریخی خیلی روشنی دارند کافی است شما سر نخ را بگیرید تا منشا برسید.

به عنوان مثال اتفاقی که گهگاه و حتی این روزها هم شاهدش هستیم اینکه وقتی جنسی کم می شود همه برای تهیه و خریدش بیش از روزهای معمول هجوم می برند. ریشه این مساله به زمانی برمی گردد که قحطی اپیدمی بوده و در دوره ای همه چیز از بین می رفت. تاثیر رفتار مردم آن روز و انتقال آن به نسل های بعد این واکنش را در ناخودآگاه اجتماعی ایرانیان نهادینه کرده که جنسی اگر کم می شود ممکن است دیگر وجود نداشته باشد.

امروز مردم بدون اینکه دلیلش را بدانند به سمت جنس کمیاب حمله می برند در صورتی که با وجود رسانه و وسایل ارتباطات جمعی دیگر نباید شاهد چنین موضوعی باشیم. چنین مشکلاتی اگر در رسانه باز شود و مخاطب در جریان تحلیل های درست قرار بگیرد نه تنها دیگر آن واکنش تکراری را انجام نخواهد داد بلکه برای عکس العمل درست به فکر فرو خواهد رفت. شاید اگر فیلمساز، تاریخ و پیشینه اتفاق مورد نقد را نداند کل جریان به سمت دیگری هدایت شود و این موضوعی است که در مورد همه سوژه های نقد اجتماعی صدق می کند.

* به مثال درستی اشاره کردید. اما دقیقا در همین اتفاقات روزمره نگاه هایی وجود دارد که به برخی مستندسازان اجازه تولید نمی دهد. چرا تفاوت های فکری در طرح نقد اجتماعی مانع اجازه کار بعضی مستندسازان می شود؟

خالدی: شاید به این خاطر است که مسئولان و تصمیم گیرندگان خوب توجیه نشده اند همه ما گوشه ای از حقیقت هستیم. مشکل از آنجایی شروع می شود که آدم ها فکر می کنند تمام حقیقت پیش خودشان است. در صورتی که هر کدام فقط مبین بخشی از آن هستیم و اینجاست که تناقض ها شروع می شود. مسئولان ابتدا باید باور کنند هر کس بخشی از حقیقت را می داند و می تواند بیان کند. هر زمان به این مرحله رسیدیم می توان امید داشت اگر مستندسازی با یک مسئول مخالفت کرد لزوما اشتباه فکر نمی کند. اینجا بار دیگر نقش رسانه ها پررنگ می شود.

رسانه ها اگر دلسوزانه عمل کنند می توانند رابطه بین مسئول و هنرمند را بهبود ببخشند اما متاسفانه کمتر دیده ام روزنامه نگاری از مستند قابل دفاعی بنویسد که از چشم جشنواره ها پنهان مانده است و از طرفی دیگر جلوی اثری که فقط با پروپاگاندا مطرح می شود را بگیرد. یادتان نرود سینماگران هم بازتاب فعالیت های شان  به صورت ناخودآگاه  در رسانه ها می بینند و جریان سازی های درست و غلط از همین جا شکل می گیرد. ما هیچوقت توسط رسانه ها، منتقدان و داوران ریزبینانه به چالش کشیده نشدیم. در این میان خیلی ها مبارزه می کنند که بمانند اما گاهی کم می آورند.

فارسی: به اعتقاد من فضا باید به قدری گسترده باشد که نقد اجتماعی در تمامی جوانب ساخته شود و مخاطب هم آنچه را که دغدغه اش دارد ببیند. لزومی ندارد همه مستندها را ببیند و دوست داشته باشد.

* آقای خالدی «فصل هرس» از جمله آثاری بود که مورد توجه اکثر داوران و همین رسانه ها قرار گرفت. این شکل از توجه برای شما چه نتیجه ای داشت؟

خالدی: منظورتان از نتیجه چیست؟ من به عنوان فیلمساز سعی کردم سوژه ام را بدون هیچ جانب داری معرفی کنم. در واقع آینه ای به تماشاچی داده ام تا خودش را ببیند. شاید بهتر است نتیجه را از آنها بپرسید.اما آنچه برای من حاصل شد اینکه بعد از «فصل هرس» حوزه هنری و تهیه کننده های دیگری پیشنهاد کار جدید دادند که ترجیح دادم در این فاصله کم؛ کار بعدی را شروع نکنم چون باید خودم  و جامعه ام را رصد می کردم. البته یک اتفاق ناراحت کننده بعد از این فیلم رخ داد ، در واقع  پایان «فصل هرس» تقریبا با زلزله کرمانشاه و اعتماد نداشتن مردم به رساندن کمک های لازم به منطقه همزمان شد. از آنجا که من در این فیلم از بی اعتمادی صحبت کرده بودم؛ مردمی که کار را دیده بودند این اثر یادشان مانده بود در مورد آن صحبت می کردند و این موضوع من را خوشحال کرد. چرا که دست به انتخابی زده بود که حرف مردم بود. شاید همین هم باعث شد فیلم بین مردم و محافل مختلف دیده شد و مطمئنا تندیس ها به معرفی بیشتر آن کمک کرد. تاثیرش بر من این شد که جامعه ام را درست تر رصد کنم و در مورد کار بعدی دقیق تر شوم.

ادامه دارد…

نوشته خالدی: اگر منتقد بدون حب و بغض داشتیم بسیاری از مشکلات‌مان حل می‌شد/ فارسی: نقد اجتماعی اصول دارد و خیلی سلیقه‌ای نیست اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

موضوع مذکور با توجه به تعدد نگاه هایی که امروزه در فضای سینمای مستند به تصویر کشیده می شود طراحی شده است و بر این اساس سوره سینما فضایی فراهم کرده است تا بعد از این مستندسازان صاحب اندیشه بتوانند در این زمینه نظرات و شیوه های عملکرد خود را با مخاطبان به اشتراک بگذارند.

مشروح  این نشست به زودی در سایت سوره سینما منتشر خواهد شد.

نوشته نشست تخصصی «شیوه نقد اجتماعی در مستند» برگزار شد اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

*فارسی: نه میلیون نفر از ایرانیان در دوران قحطی بزرگ از بین رفته اند

فارسی در ابتدای بحث با اشاره به پیشنهاد حوزه هنری برای کار روی این موضوع، گفت: آقای یزدی کتابی با عنوان «قحطی بزرگ» به بنده دادند که این کتاب گزارش­های تکان دهنده ای درباره ی وقایع جنگ جهانی اول در ایران و آماری از مرگ و میر ایرانیان در این دوران ارائه می دهد.

وی افزود: این کتاب اشاره می کند که نه میلیون نفر از ایرانیان در این دوران از بین رفته اند. سوال اصلی که در ذهن ما شکل گرفت این بود که آیا این موضوع صحت دارد؟ و هنگامی که وارد موضوع شدیم، هر چه جلوتر می رفتیم این ماجرا عجیب تر می شد و عجیب ترین موضوع این بود که چرا ما هیچ مطلبی درباره ی این موضوع نشنیده ایم!

*توکلی : فضای تاریخ نگاری ایران انگلیسی است

یعقوب توکلی پیرامون چرایی مهجور ماندن این موضوع گفت:  ما یک مسأله ای در کشور به نام «روایت تاریخی» یا «وضعیت تاریخ نگاری» داریم. در ایران آنچه که در دوره ی پهلوی اول و پهلوی دوم نوشته شد و بر فضای فکر جامعه ی ما غلبه پیدا کرد؛ متأسفانه شاهد نوعی حاکمیت تفکر انگلیسی بر فضای تاریخ نگاری ایران بوده و هنوز هم در بسیاری از عرصه ها شاهد آن هستیم.

این کارشناس تاریخ ادامه داد: ما همچنین شاهد این مسأله هستیم که «چرچیل» به عنوان کسی که جدی ترین اقدامات را علیه مردم ایران انجام می دهد. در ماجرای کودتای ۱۲۹۹، چرچیل عنصر کلیدی است؛ در جنگ جهانی دوم، تصمیم جدی اشغال ایران توسط او گرفته شد؛ همچنین محور کلیدی کودتای ۱۳۳۲ چرچیل است. اما چرا با وجود این همه جنایت، چرچیل در ایران محبوب و به عنوان یک شخصیت هوشمند و سیاست مدار شناخته می شود؟

توکلی افزود: این مسأله به حاکمیت تفکر انگلیسی بر فضای تاریخ نگاری کشور باز می گردد. لذا شما می بینید که انگلیسی ها در همه جا بر علیه ما اعمال زور، خشونت و ستم کرده ولی در فضای تفکر تاریخ نگاری ما، این مسأله به درستی منعکس نشده است. برای همین بسیاری از موضوعات را ما نشنیده ایم به عنوان مثال، ظلم هایی که بر مردم ما در جنگ جهانی دوم تحمیل شد، ساختن راه آهن شمال و جنوب به جای راه آهن شرقی و غربی که در نهایت ما پل پیروزی متفقین شدیم، همچنین بدون اینکه در جنگ جهانی دوم نقشی داشته باشیم کشور و منابع ما اشغال و تعداد زیادی از مردم به دلیل کمبود امکانات و قحطی جان سپردند و بعد از انقلاب اسلامی، فقط بخشی از این مسائل بیان شد.

توکلی در خصوص قحطی بزرگ جنگ اول، گفت: این موارد از مدل قتل های بی مسئولیت است. امروز کشورهایی که می خواهند بر علیه دیگر کشورها اعمال زور کنند، به سمت قتل های بی مسئولیت می روند؛ یعنی ملتی را به واسطه ی یک تغییر، بارش باران، مواد غذایی و یا نوعی فعالیت اقتصادی در مضیقه قرار داده و از طریق این دخل و تصرف های غیرنظامی، ملت هدف تحت فشار قرار می گیرد.

*فارسی: مجموع فیلم های متحرکی (که از آن دوران) داشتیم در حدود ۷-۶ دقیقه بود

توکلی با اشاره به اینکه مستند خاطرات خانه متروک یک تجربه بسیار خوب است، گفت: ما برای جامعه ای که متأسفانه حتی فضای دانشجویی و نخبگی آن کتابخوان نیستند و می توان گفت که به بیماری کتاب نخواندن مبتلاست و همچنین جامعه ای که گرفتار فضای مجازی است و سیل اطلاعات نادرست به خصوص در موضوعات تاریخی در این فضا جاریست؛ نیازمند یک باب آموزشی جدید مثل فیلم های مستند هستیم  تا بتوانیم اطلاعات را منعکس کنیم. برای همین بنده بسیاری از فیلم های مستند از جمله مستند «خاطرات خانه ی متروک» را با وجود انتقاد به بخش هایی از آن، برای دانشجویان خودم پخش کردم و به تحلیل آنها پرداختیم.

فارسی در خصوص شکل جدید پرداخت مستند گفت:  من پدرم نکته ای درباره ی شکل کار دارد که این کار هم تقریباً به همین شکل شد. کار معمولاً خودش را به فیلمساز تحمیل می کند و شما خیلی نمی توانید به دنبال شیوه های روایتی متفاوت از اصل و محتوای ماجرا باشید. ما از دوره ای صحبت می کردیم که مجموع فیلم های متحرکی که داشتیم در حدود ۷-۶ دقیقه بود و ما چهار دقیقه از آن را در فیلم استفاده کردیم اما مستند ۸۲ دقیقه است. ما فکر کردیم که بهترین حالت این است که به شیوه ای از عکس های قدیمی استفاده کنیم تا جنبه ی اسنادی کار را بالا ببرد و همچنین با تمهیدات گرافیکی بتوانیم آنها را برای مخاطب جذاب کنیم.

*توکلی: اصلا قرار نبود که ما در جنگ دخالت داشته باشیم

توکلی در ادمه برنامه در خصوص نقش ایران در جنگ اول گفت: اصلاً قرار نبود که ما در جنگ دخالت داشته باشیم. این بحرانی بود که در بین دولت های اروپایی به وجود آمد و حس زورگویی و ستمگری بین آنها مطرح بود.

وی افزود: این نکته را باید تأکید کنم که زمانی اروپا کانون شدیدترین وضعیت درگیری و مناقشات بود و جنگ های بی رحمانه و بی حاصل بین کشورهای مختلف واقع شد و مناقشات این کشورها به ما مربوط نبود و ما قصد دخالت در آن را نداشتیم.

دکتر توکلی در توضیح چرایی برگشت ایران از بی طرفی با مواضع دربار، گفت:  افرادی هم که تصمیم هایی را گرفتند الزاماً کارگزاران دربار نبودند بلکه نمایندگان مجلس بودند. نمایندگان بین این مسأله مانده بودند که جهان بعد از جنگ با غلبه متفقین همراه با انگلیس و فرانسه است یا با متحدین همراه با آلمان و عثمانی.

وی در ادامه گفت: یعنی ما به آلمان و عثمانی اعلام جنگ کنیم و یا به انگلیس و روسیه. در حالی که عثمانی و روسیه همسایه ی کشور ما هستند و انگلیس هم از طریق هندوستان در همسایگی ما بوده و در داخل کشور ما ارتش دارد. نمایندگان به این نتیجه رسیدند که دو دولت تشکیل شود، دولت طرفدار انگلیس و دولت طرفدار آلمان تا بعد از جنگ هر نتیجه ای که اتفاق افتاد، بتوانیم با یکی از طرفین وارد مذاکره شویم.

توکلی افزود: دولتی که به نخست وزیری نظام السلطنه مافی شکل گرفت و مرحوم مدرس هم در دل این دولت قرار داشت و تحولاتی که در آذربایجان و دیگر بخش ها اتفاق افتاد و رقابت انگلیس و عثمانی در تصاحب این مناطق را مواظبت می کردند.

این کارشناس تاریخ ادامه داد: روایتی وجود دارد که وقتی مرحوم مدرس به آنکارا رفته بود در جلسه ای با سران دولت عثمانی در پاسخ به این سوال که اگر سربازان عثمانی وارد ایران شوند، با توجه به اینکه آنها مسلمان هستند شما چه موضعی دارید؟ ما موظفیم هر سرباز خارجی که وارد ایران می شود ابتدا او را با گلوله می کشیم و سپس بررسی می کنیم تا اگر مسلمان باشد او را به شیوه ی مسلمانان دفن کنیم و در غیر این صورت به شیوه کفار او را دفن می کنیم. لذا این یک نوع مصلحت اندیشی بوده است.

*فارسی: در اصل ماجرای قحطی هیچ شبهه ای وارد نیست

کارگردان مستند خاطرات خانه متروک در پاسخ به این سوال که آیا منابع دیگری جز کتاب«قحطی بزرگ» در خصوص این واقعه وجود دارد، گفت: ما با منابع فراوانی برخورد داشتیم که بخشی از آنها مکتوبات و گزارشات حکام مناطق مختلف بوده که بسیار هولناک و تکان دهنده است و بخشی نقل قول های شاهدان عینی بوده که برای اطرافیان خود تعریف کرده و بعداً این نقل قول ها تبدیل به کتاب شده است.

وی افزود: بحثی که وجود دارد درباره ی اعداد و ارقامی است که آقای مجد در کتاب قحطی بزرگ مطرح شده است. نکته ای که وجود دارد این است که چون ایشان آمریکا بودند، به اسناد و مدارک وزارت امورخارجه آمریکا و گزارشات میسیونرهای آمریکایی درباره ی این واقعه دسترسی داشته اند اما در اصل ماجرا هیچ شبهه ای وجود ندارد.

فارسی در توضیح برخی منابع افزود: بخشی از این منابع را ایرانیان نوشته اند و امکان دارد شما بگویید که با حب و بغض نوشته شده است و این مسائل را عمداً پر رنگ تر جلوه داده اند اما کتاب خاطرات ژنرال دنسترویل که یکی از بانیان این ماجرا در همدان موجود است. کتاب هربرت چیک کنسول انگلیس در بوشهر که نوشته چطور قحطی را ایجاد کردند، چگونه بازار بوشهر را به هم ریخته و… یعنی همه ی جزئیات را به طور کامل بیان می کند.

یعقوب توکلی در پاسخ به این ادعا که مشکلات کشور داخلی بوده است و برخی بی جهت قصد ربط دادن قضیه به انگلیس بوده اند، گفت: در جواب نوع نگاه برخی افراد باید بگویم، آنچه که به انگلیسی ها منسوب است، بیان می شود. انگلیسی ها عادتی در فضای تاریخ نگاری خود دارند که در هر جایی که حضور داشتند نقش خود را پنهان کرده اند و  هر جایی که حضور جدی نداشته اند، برای خودشان نقش ساخته اند. لذا آقای پیتر آوْری در مقدمه ی کتاب تاریخ ایران معاصر دانشگاه کمبریج نوشته است:« تجزیه ی ایران در طول دوره ی قاجار محصول گستردگی جغرافیایی بوده است و به سیاست های خارجی مربوط نمی شود».

وی ادامه داد: مطالعه ی اسناد و نامه های جیمز موری به میرزا آقا خان نوری-که به او فشار می آورد و میرزا آقا خان نوری به او می گوید که من هر بار که در برابر خواسته های شما کوتاه می آیم شما خواسته ی دیگری را مطرح می کنید- نشان می دهد که انگلیسی ها همه ی دخالت های خود را انکار می کنند.

*توکلی: تلخ است ولی بخشی از جامعه ی نخبگی ما به آینده ی معیشتی خود در غرب توجه دارند

توکلی افزود: مشکل اینجاست که بخشی از جامعه ی نخبگی ما به آینده ی معیشتی خود در غرب توجه دارند و باید این واقعیت تلخ را پذیرفت. بنده نمی خواهم بگویم که این افراد دست در جیب انگلیسی ها دارند زیرا انگلیسی ها اگر بخواهند دست شخصی را به جیبی ببرند، آن دست را در جیب ملت آن شخص می برند. یعنی این افراد به علت امید به زندگی در غرب، بی میل نیستند که در این گونه موضوعات از غرب حمایت کنند.

دکتر توکلی با اشاره به معضل کتاب نخواندن در جامعه، اظهار داشت: فجایعی که بر ملت ما وارد شده آنقدر گسترده است که متأسفانه نوشتن آنها خیلی کار می خواهد . همچنین بخش اعظم مدیریت فرهنگی کشور ما، متوجه این مسائل نیست زیرا بسیاری از مدیران فرهنگی کشور ما، مهندسانی هستند که نتوانسته اند در جای مرتبط با تخصصشان مشغول به کار شوند. بنابراین اصلاً در این فضا امکانات فراهم نشده است. افرادی هم که در حوزه ی تاریخ نگاری متوجه هستند از باب وظیفه آمده اند و محصول فضای مدیریت فرهنگی کشور نیستند؛ یعنی این افراد خودشان تلاش کرده اند.

*توکلی: وقتی به یکی از مدیران اعتراض کردم که چرا به فلانی پول دادید، گفت اگر نمی دادیم فحش میداد

این مورخ در پاسخ به این سوال که آیا از سمت مدیریت فرهنگی منعی برای نگارش تاریخ وجود دارد، گفت: بنده کتاب تاریخ مصور فلسطین را می نوشتم و هزینه ی چاپ کتاب پنج میلیون تومان بود. بنده خدمت یکی از بزرگوارانی که در حال حاضر از اعضای موثر انقلاب فرهنگی هست، رسیدم اما ایشان پولی بابت چاپ کتاب پرداخت نکرد ولی ۷۰۰ میلیون تومان بابت فیلم «پرچم های قلعه ی کاوه» پرداخت کرد.

توکلی افزود: ایشان در جواب اعتراض بنده گفت:« اگر ما پول را پرداخت نمی کردیم، ایشان به ما فحش می داد» و من هم گفتم پس به ما هم بگویید که از این به بعد فحش بدهیم. مسأله این است که بخش وسیعی از تاریخ و فرهنگ کشور دست این قبیل مدیران بوده و امروز هم هست. امروز اگر شخصی از مدیران فرهنگی کشور با شما همراه باشد، موفق می شوید و در غیر این صورت نمی توانید کار خود را پیش ببرید؛ یعنی ما باید خون دل بخوریم تا کاری را انجام دهیم.

فارسی در خصوص سندیت ماجرای ارومیه، اظهار داشت: درباره ی این ماجرا بخشی از کتاب هایی که آقای کاوه ی بیات تألیف کرده اند که بخشی گردآوری خاطرات و بخشی وقایع نگاری است را مطالعه کنید تا حد زیادی به شما کمک می کند.

مهدی فارسی در توضیح پژوهش مستندش، گفت: در این کار به سراغ پژوهش تطبیقی رفتیم و برای بیان یک روایت منابع مختلفی را کنار هم قرار می دادیم؛ یعنی شاید در پشت یک سکانس هشت دقیقه ای هزار صفحه مطلب وجود داشته باشد مثلاً یکی از منابعی که برای خود من خیلی حیرت آور بود، کتاب همسر کنسول آمریکا بود که در سال۱۹۲۸ با تیراژ محدود چاپ شده است و تمامی وقایع را با جزئیات بیان می کند.

این مستند ساز ادامه داد: تاریخ اتفاق می افتد و باید از آن گذشت یعنی ملتی موفق خواهد بود که تاریخ را روی دوش خود حمل نمی کند و این بار را باید به زمین گذاشت. در ارومیه که اقلیت های مختلف کنار هم زندگی می کنند، این ملاحظات وجود دارد که این تاریخ بازگو نشود تا اختلافات دوباره زنده نگردد.

*فارسی: امیدوارم از گفتن حقیقت نترسیم

وی افزود:این در صورتی است که اسناد نشان می دهد که کشتار از طرف ایرانیان انجام نشده و افراد دیگری این کار را انجام داده اند. در این مستند ما می خواستیم بگوییم که این نگاه ها را کنار بگذارید ولی این مسأله رخ نداد و من امیدوارم که از گفتن حقیقت نترسیم.

این مستندساز با اشاره به سفر به سیاهکل در زمان پژوهش گفت: ما در سیاهکل خدمت مرحوم «افشین پرتو» رسیدیم و یکی از منابع اصلی ما در ماجرای بوشهر خاطرات هربرت چیک بود که ایشان ترجمه ی کرده بودند. مرحوم پرتو به من گفتند که با نگفتن بعضی مسائل بنا به هر مصلحتی، به گذشتگان خود بی احترامی می کنیم ولو اینکه آن گذشته را نقد کنیم و صحبت ایشان به عنوان یک اصل در ذهن من حک شد.

*توکلی: با برخی ادعاهای طرفداران انگلیس نمی شود قسمت از تاریخ را پاک کرد

دکتر توکلی در خصوص نقش احمدشاه در شکل گیری قحطی و نسبت دادن احتکار به او، گفت: این مطلب را گروه های طرفدار انگلیس بیان می کنند. حتی اگر این فرض را هم بپذیریم؛ این یک فاجعه ی ملی بوده و در حقیقت قدرت دست احمد شاه نبوده است. احمد شاه به عنوان پادشاه مشروطه مواظب بود تا در مسائل دخالتی نکند. احمدشاه زمین دار بزرگ نبود بلکه رضاشاه زمین دار بزرگ آن زمان است. این مطلب را طرفداران رضا شاه هم دامن می زنند. بنده اولین بار این مطلب را از مرحوم آقای شیخ الاسلامی شنیدم که به شدت طرفدار رضاشاه هست اما احمدشاه چقدر اختیار داشت؟ و یا او چقدر گندم داشت؟

وی افزود: فاجعه در سراسر ایران است. عدم حرکت کشتی های حاوی کالا از هندوستان باعث شد تا انگلیسی ها برای نپرداختن هزینه ها، مردم ایران را مجبور کنند و اموال و منابع را مردم ایران بدست آوردند که این امر سبب قحطی شد. انگلیسی ها در قرارداد ۱۹۰۷ کشور را تقسیم کردند، در قرارداد ۱۹۱۵ کشور کاملاً دست انگلیسی ها و در قرارداد ۱۹۱۹ همه ی کشور تحت الحمایه انگلیس شد. اعمال زور در عرصه ی نظامی و اقتصادی و… توسط انگلیسی ها و روس ها اتفاق افتاد و با یک ادعا نمی توان این موضوع را از صفحه ی تاریخ حذف کرد. امیدواریم این موجی که جوانان و محققان کشور ما به راه انداخته اند باعث بیداری طیفی از مسئولان فرهنگی ما شود و به روشن شدن حقایق تاریخی کمک کنند تا از گسترش جعل و سفسطه ی تاریخی در اذهان عمومی جلوگیری شود.

فارسی نیز پیرامون لزوم تاریخ نگاری در بین فیلمسازان افزود:  پدر من فیلمساز و جزء اولین نسل از مستندسازان بعد از انقلاب است و ما هم به نوعی ارتقاء یافته ی همان نسل هستیم. در شروع انقلاب جنگی رخ داد که اگر کسی تاریخ را خوانده باشد و با این نگاه با این جنگ برخورد کند به انسان ها احترام می گذارد . من انسانی را ندیدم که مطلع از گذشته باشد و وقتی به این مقطع می رسد به احترام این انسان ها تعظیم نکند. کاری که این انسان ها در آن مقطع هشت ساله کردند، ارزشش وقتی پر رنگ می شود که شما گذشته و تاریخ را بدانید که چه کسانی در قدرت بودند و مردم در کجای ماجرا قرار داشتند.

*فارسی: اگر تاریخ را با دستکاری به مردم نشان دهیم مطمئن باشید اتفاقات سال ۷۸ و ۸۸ تکرار می­شود

وی افزود: نکته ی دیگر این است که نسل ما نسبت به گذشته بسیار پرسشگر است. شاید به این دلیل که دسترسی به اطلاعات آسان تر است و ابهامات خیلی پررنگ در ذهن آنها شکل می گیرد. به نظر من همه ی این سوالات دارای پاسخ های مستدل است. حال اگر این تاریخ از مردم گرفته شود و یا آن را کم رنگ یا به صورت سفارشی به صورت دستکاری (تحریف) به مردم نشان دهیم مطمئن باشید که اتفاقات سال ۷۸ و ۸۸ تکرار می شود.

این مستند ساز تصریح کرد:  این سوالات در پس ذهن مردم انباشته شده و در یک زمانی فوران می کند. در صورتی که اگر به تاریخ بها بدهیم و این وقایع روایت شود بخش زیادی از سوالات مردم پاسخ داده می شود. مردم نسبت به شرایط آرامش پیدا می کنند.

فارسی در تکمیل صحبت های خود گفت: اولین تفاوت انسانی که تاریخ می داند با کسی که نمی داند، صبور بودن است. اگر مشکلات به وجود بیاید احساسی برخورد نمی کند و می داند که این مشکل ممکن است به چه فاجعه ای تبدیل شود. کار تاریخی سخت و هزینه بر است و برای فیلمساز علاوه بر این هزینه ها، نقدها و فحش های بعد از کار هم هست اما ای کاش فضایی به وجود بیاید تا بتوان کار کرد. جای تأسف دارد که در منابعی که داریم، تعداد کمی تاریخ چاپ سال ۹۰ به بعد را دارند. انگار که تاریخ مثل قرص ویتامین، اضافه بر نیاز است. لذا دانستن تاریخ لازم است و اگر این اتفاق نیفتد تکرار آن وقایع دور از انتظار نیست.

نوشته در اصل ماجرای قحطی هیچ شبهه ای وارد نیست/ سانسور تاریخی کشتار ۹ میلیون ایرانی اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

این نشست با حضور عوامل فیلم و کارشناسان تاریخ از جمله سیروس سعدوندیان فردا یک‌شنبه ۱۶ اسفند، ساعت ۱۶ در سالن شهید دلبری دانشگاه شهید بهشتی برگزار می‌شود.

گفتنی است، ورود عموم افراد به دانشگاه شهید بهشتی برای تماشای اثر و شرکت در نشست آزاد بوده، همچنین دیگر علاقه‌مندان می توانند برای هماهنگی اکران در دانشگاه خود با شماره های ۰۹۳۸۴۴۶۰۳۴۴ – ۰۹۱۰۸۸۸۵۵۷۰ تماس حاصل فرمایند.

نوشته اکران «خاطرات خانه متروک» در دانشگاه شهید بهشتی اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

«خاطرات خانه متروک» اولین مستند بلند مهدی فارسی است که محسن یزدی تهیه کنندگی آن را برعهده دارد. این فیلم  که از تولیدات مرکز مستند حوزه ی هنری است، نگاهی است گذرا به پاره‌ای از رخدادهای پراکنده، جنگ جهانی اول در ایران که پیش از این در هیچ فیلمی به آن اشاره نشده است.

اکران این مستند و نشست نقد و بررسی فیلم، با حضور عوامل و اساتیدی چون سیروس سعدوندیان و کاوه بیات در ۳ اسفند ساعت ۱۵ در تالار فردوسی دانشگاه تهران برگزار خواهد شد.

گفتنی است ورود عموم افراد به دانشگاه تهران برای تماشای اثر و شرکت در نشست آزاد می باشد. برای هماهنگی اکران دانشگاهی با شماره های ۰۹۳۸۴۴۶۰۳۴۴ – ۰۹۱۰۵۳۹۳۰۷۳ تماس حاصل فرمائید.

نوشته افتتاحیه اکران دانشگاهی مستند «خاطرات خانه متروک» در دانشگاه تهران اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

در این جشنواره فیلم مستند «فصل هرس» به کارگردانی لقمان خالدی که پیش از این جایزه بهترین فیلم جشنواره حقیقت را کسب کرده بود در رشته‌ی کارگردانی و مستند «خاطرات خانه متروک» به کارگردانی مهدی فارسی در رشته دستاوردهای فنی و هنری و مستند A157 در هر سه رشته مستند نامزد شد.

نوشته حوزه هنری باز هم در صدر جوایز مستند/ «A157» بهترین مستند فجر شد اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

بر اساس اعلام دبیر اجرایی اکرانهای مردمی جشنواره عمار، اکران کنندگان مردمی سراسر کشور می‌توانند مستند «خاطرات خانه متروک»، به کارگردانی مهدی فارسی را به صورت بلیت فروشی به نمایش درآورند.

رضا کبودبند، دبیر اجرایی اکران مردمی جشنواره عمار، در همین باره به عمارفیلم گفت: این جشنواره، به دلیل رسالتی که در نشان دادن هنر انقلابی در قالب فیلم دارد و همچنین با توجه به تجربه اکران بلیتی فیلم سینمایی «خانه‌ای کنار ابرها» که نشان داد مردم برای رشد فیلم و فیلم‌ساز انقلابی آماده مشارکت هستند، پیوست اقتصادی اکران‌ها را از اولویت‌های کاری خود قرار داده است.

وی ادامه داد: امسال، مستند «خاطرات خانه متروک»، اولین اثری است که به صورت بلیط فروشی در اکران های مردمی جشنواره عمار حضور پیدا می کند. «خاطرات خانه متروک» اولین مستند بلند مهدی فارسی در مقام کارگردان است که محسن یزدی و مرکز مستند سوره حوزه هنری، تهیه کنندگی آن را برعهده دارند. این فیلم فاخر، نگاهی ا‌ست گذرا به پاره‌ای از رخدادهای پراکنده، تلخ و شیرین و در عین حال فراموش شده جنگ جهانی اول در ایران.

رضا کبودبند گفت: مردم ایران، یکصد سال قبل و در جریان جنگ جهانی اول، تجربه های متعدد ولی پرهزینه ای از مواجهه با استکبار و استعمار کسب کرده اند ولی عده ای کمر همت بسته اند تا مبادا این تجربه ها به جامعه امروز ایران یادآوری شود.

کبودبند گفت: در مستند خاطرات خانه متروک، روایتهایی از وقایع آن دوران شهرهای مختلف کشور مثل ارومیه، خوی، قزوین، بوشهر، رشت، تهران و… بیان شده است که به رغم بزرگی آن وقایع، امروز تقریباً هیچ چیز از آنها گفته نمی شود و کمتر کسی است که با دیدن مستند غافلگیر نشود.

کبودبند در خصوص شرایط نمایش این فیلم گفت: هر سانس نمایش این مستند بسته به مکان اکران با پرداخت مبلغی بین ۱۰۰ تا ۴۰۰ هزار تومان هزینه برگزار می شود.

وی در خصوص جزئیات هزینه اکران فیلم گفت: نمایش فیلم در مجموعه هایی مثل دانشگاه های سراسری، فرهنگسراها و مجموعه های دولتی بین ۲۵۰ تا ۴۰۰ هزار تومان است ولی جشنواره برای فراهم کردن امکان مشارکت حداکثر مجموعه های مردمی تصمیم گرفته است مبلغ دریافتی از آنها را کاهش دهد و حتی برای مکانهایی همچون مساجد و هیئات به ۱۰۰ هزار تومان برساند.

مسئول اکران مردمی جشنواره عمار اضافه کرد: اکران کنندگان جهت تامین هزینه نمایش این مستند، می توانند از خیران فرهنگی منطقه خود هم استفاده کنند، اما اولویت و پیشنهاد جشنواره، اکران به صورت بلیت فروشی و تامین هزینه از طریق مشارکت توده مردم است.

رضا کبودبند در خصوص نقش مجموعه های مردمی در سینمای ایران گفت: در کشور ۸۵ هزار مسجد و حدود همین رقم هیئت و مدرسه وجود دارد که می توانند با نمایش فیلمها، نقش تعیین کننده ای در اقتصاد سینمای انقلاب اسلامی داشته باشند اما از طرف نهادهای رسمی جدی گرفته نمی شوند و این همه ظرفیت هدر می رود.

کبودبند خاطرنشان کرد: علاقه‌مندان برای اکران مستند «خاطرات خانه متروک» می‌توانند عبارت «درخواست اکران خاطرات خانه متروک» را به سامانه پیامکی ۳۰۰۰۱۸۰۱ ارسال کنند و در صورتی که با مشکل مواجه شدند با شماره ۰۹۱۴۸۵۵۵۶۰۸ (غیب اله زاده) تماس بگیرند.

رضا کبودبند مخاطب اصلی مستند را، قشر جوان و نوجوان برشمرد و افزود: توقع می رود نمایش این فیلم در دانشگاه ها، حوزه های علمیه و دبیرستانها با استقبال بیشتری مواجه شود.

نوشته بلیط فروشی مستند «خاطرات خانه متروک» در اکران مردمی عمار / مستندی که همه را غافلگیر می‌کند اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

مهدی فارسی درباره روند تولید «قحطی بزرگ» به سوره سینما گفت: در مرحله پایانی تدوین قرار داریم و کار تا دو هفته دیگر برای نمایش آماده می‌شود. این فیلم یک نسخه سینمایی و یک نسخه تلویزیونی دارد و صرفا درباره قحطی نیست. بلکه به دوره جنگ جهانی اول در ایران و حاشیه‌هایش می‌پردازد که اکثریت از آن بی خبرند.

وی افزود: از این دوره منابع تصویری بسیار محدودی داریم. کل فیلمی که موجود است مربوط می شود به فیلم ۲۰ دقیقه ای مراسم تاجگذاری احمدشاه و تصاویری کوتاه از فعالیت انگلیس در غرب کشور که در آرشیو ملی استرالیا موجود بود. البته منابع مکتوب فراوانی با جزییات از آن دوره در دسترس است ولی مخاطبین عام و حتی افراد اهل مطالعه از این مقطع اطلاعات چندانی ندارند به همین خاطر بخشی از مستند به توضیح اطلاعات اولیه می پردازد تا بیننده در جریان قصه قرار بگیرد و با وقایع خود را همراه کند.

فارسی گفت: «قحطی بزرگ» مستندی گفتار محور است که به واسطه دو راوی بیان می‌شود. یکی دانای کل و دیگری تعریف نقل قول هایی که اسناد و مدارکش در فیلم تصویر شده است. همانطور که می دانیم کشورهای روسیه و انگلستان نقش بزرگی در تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران آن روزگار داشتند. سعی کردیم از حالت های کلیشه یعنی بیان بد بودن و حق کشی و مظلومیت فاصله بگیریم و بیشتر از سند های موجود استفاده کنیم که راوی دوم به نقل نامه ها و بیانات مکتوبی می‌پردازد که در مستند به آن ها اشاره شده و نقش بیگانه در بحران‌های داخلی را نشان می‌دهد.

وی ادامه داد: تحقیقات ابتدایی ۳ ماه طول کشید تا به وقایع دوره قاجار و ادبیات مرسوم آن زمان تسلط پیدا کنیم. چراکه برخی کلمات مثل مردم، سرزمین … اگرچه امروز هم بکار برده می‌شوند اما از نظر مفهوم کاربرد دیگری داشتند. در سه ماه دوم بعد از فصل بندی‌ها به کمک سیروس سعدوندیان که تحقیقات فراوانی بر دوره قاجار دارد منابع مان را تکمیل کردیم و در مرحله آخر هم به کمک تصاویر روند مستند را طراحی کردیم. به این معنی که بخش های تصویری ترکیبی است از عکس های دوره قدیم با شواهدی که در اینترنت و جراید موجود است.

فارسی گفت: دوره قاجار در طول تاریخ کشورمان یکی از عجیب ترین دوران است و کارکردن روی وقایع خاص، دشواری های خاص خود را دارد. مثلا عکس های زیادی از کاخ گلستان در آن زمان موجود است اما از اتفاقی که ما در یک روز و یک ساعت خاص می خواستیم هیچ عکسی موجود نبود به همین خاطر از تصاویر نزدیک به آن واقعه استفاده کردیم که تقریبا در مدت کمتر از یک ماه با سوژه فاصله داشت. بخش های زیادی هم تصویرسازی شد، اما در عوض عکس هایی در این مستند رونمایی خواهد شد که تا الان به نمایش در نیامده‌اند. مثلا از قحطی همدان منابع تصویری موجود برای اولین بار است که نشان داده می‌شود.

وی گفت: در این مستند به جای اینکه به کلی‌گویی بپردازیم سعی کردیم به شکلی داستان محور پیش برویم. ما ده فصل داریم که هر یک دارای قهرمان و ضد قهرمان است. با توجه به وقایعی که برای این افراد و گروه ها پیش آمده بود یک سیر دراماتیک طراحی شد و ما به بهانه ماجراهای شان به آن مقطع تاریخی ورود می کنیم. این قهرمان ها از شهرهای مختلف ایران از جمله تهران، اردبیل، تبریز، بوشهر ، رشت و … هستند و افرادی چون معتمدالملک، میرزاکوچک خان جنگلی، رییسعلی دلواری، آیت‌الله مدرس، رضاشاه، مستوفی الممالک و.. که بخشی از سرنوشت شان با جنگ جهانی اول گره خورده را به تصویر بیان می کند.

این مستندساز افزود: اگرچه این شخصیت ها بارها در آثار مختلف مورد توجه قرار گرفته اند، اما خیلی بسته به این بخش نگاه شده است. بیشتر تمرکز روی زندگی شخصی کاراکترها بود و شرایط جامعه چندان مورد اهمیت قرار نگرفته. مثلا در «هزاردستان» علی حاتمی اگرچه درباره کمیته مجازات صحبت شده، اما تمرکزی بر این واقعه وجود نداشت و موقعیت ایران نسبت به وقایع جهانی خیلی ارزیابی نشد.

مهدی فارسی ادامه داد: ابتدا قرار نبود مستند به این شکل باشد. منبع ما کتابی بود به نام «قحطی بزرگ» نوشته محمدقلی مجد که محتوای کتاب گزارشی است از آرشیو وزارت امورخارجه درباره قحطی و ما قرار بود بر اساس آن فیلم بسازیم. هرچه بیشتر پیش رفتیم متوجه شدیم در برخی مستندات شک و شبهه فراوان است. مثلا در آمار و ارقامی که وجود داشت یا نقل قول‌ها علاوه بر تکرار گاهی منطقی هم نبود به همین خاطر تصمیم گرفتیم کمی با دید بازتر نگاه کنیم و با وسعت دید بیشتر به شرایط جنگ جهانی اول بپردازیم.

وی گفت: جالب اینکه اگر درست به آن وقایع بنگرید متوجه خواهید شد که تاریخ قابل تکرار است. به خصوص که این روزها مذاکرات هسته ای را می‌بینیم و جامعه جهانی هنوز درگیر برخی مشکلات است. با دیدن این مستند و مقایسه بررسی شرایط فعلی، بیننده از نگاه سیاه و سفید فاصله می‌گیرد و تحلیل عمیقتری از جامعه خود خواهد داشت.

این فیلم محصول مرکز مستند سوره حوزه هنری است.

نوشته «قحطی بزرگ» هم سینمایی، هم تلویزیونی/ رد پای سیاست و تاریخ در یک بحران ملی اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.

محسن یزدی تهیه‌کننده این مستند به سوره سینما گفت: «قحطی بزرگ» درباره نقش انگلستان در قحطی بزرگی است که اواخر دوره قاجار اتفاق افتاد و تعداد زیادی از مردم در این ماجرا از بین رفتند. در آن سال که این قحطی به وجود آمد، ایران اسیر خشکسالی و بی آبی نبوده و مشخص است که این قحطی به دلیل سیاست‌های استعماری انگلستان اتفاق افتاده است. اسناد و مدارکی هم در این باره وجود دارد که فیلم به آنها ارجاع می‌دهد.

وی ادامه داد: در این مستند نقش روحانیون، مردم و انگلیس در ماجرای قحطی بررسی شده است. تولید این مستند از یک سال پیش شروع شده و در حال تدوین آن هستیم. امیدوارم شرایط خوبی برای دیده شدن این فیلم فراهم شود. سینمای مستند همواره مهجور بوده و فضا برای دیده شدن آن محدود است. تلویزیون بهترین رسانه برای دیده شدن این آثار است و البته حضور جشنواره‌ای هم می‌تواند به دیدن این فیلم به ویژه برای مخاطب خاص و اهالی سینما کمک کند. هر چند که این مستند برای جشنواره‌ها ساخته نشده است و مخاطب اصلی ما مردم هستند.

«قحطی بزرگ» را مهدی فارسی کارگردانی می‌کند. این فیلم محصول مرکز مستند سوره حوزه هنری است.

نوشته مستند تازه فارسی درباره قحطی بزرگ اولین بار در سوره سینما پدیدار شد.