به گزارش سوره سینما، فیلم مستند «حرف معما» به کارگردانی محمدجواد رجب‌بیگی در نهمین جشنواره تلویزیونی مستند حضور دارد و امشب دوشنبه ۴ اسفند از شبکه مستند سیما پخش می‌شود.

رجب‌بیگی درباره سوژه این فیلم توضیح داد: سوژه‌ مستند «حرف معما» از یک مواجهه‌ کاملاً طبیعی و زیسته شکل گرفت، نه از یک تصمیم از پیش‌طراحی‌شده برای یافتن موضوع؛ من اعتقاد دارم سوژه‌ مستند، معمولاً جایی بیرون از زندگی روزمره پنهان نشده؛ ما هر روز با سوژه‌های متعددی روبه‌رو می‌شویم، اما بعضی از آن‌ها آن‌قدر ذهن را درگیر می‌کنند که آدم ناخواسته دنبال‌شان می‌رود. جرقه این فیلم با آشنایی من با پروفسور کامران وفا، فیزیکدان برجسته و از چهره‌های شاخص نظریه ریسمان، در جریان برگزاری جایزه علم و فناوری مصطفی (ص) زده شد. اما خیلی زود مشخص شد که سوژه‌ فیلم صرفاً معرفی یک دانشمند نیست، بلکه پرسشی بنیادین‌تر در مرکز آن قرار دارد: مسئله‌ی آفرینش و راز هستی؛ پرسشی که هم در مرزهای دانش فیزیک امروز مطرح است و هم ریشه‌ای عمیق در فلسفه، عرفان و فرهنگ ایرانی دارد.

وی ادامه داد: این فیلم تلاش می‌کند این پرسش را از چند زاویه دنبال کند: از نگاه علم معاصر و نظریه ریسمان، از زبان یک دانشمند ایرانیِ فعال در سطح جهانی، و در کنار آن از منظر مردم عادی که با وجود دغدغه‌های روزمره، هنوز به این سؤال فکر می‌کنند که جهان چگونه آغاز شده است. به همین دلیل، سوژه‌ی «حرف معما» در نهایت به یک گفت‌وگوی چندلایه میان علم، انسان و فرهنگ تبدیل می‌شود.

او درباره انگیزه خود از ساخت این فیلم مستند گفت: از ابتدا قرار نبود فیلم صرفاً یک پرتره‌ کلاسیک از یک چهره‌ علمی باشد. جذابیت شخصیت پروفسور وفا بدون شک نقش مهمی در شکل‌گیری فیلم داشت، اما آنچه من را نگه داشت، پیوندی بود که میان علم روز، پرسش‌های فلسفی و زیست اجتماعی امروز برقرار می‌شد. با توجه به پیش‌زمینه‌ شخصی من در حوزه‌ مستند علمی و پژوهش‌هایی که در دوره‌ کارشناسی ارشد انجام داده بودم، علاقه داشتم مفاهیم پیچیده‌ علمی در مرز دانش به زبانی قابل‌فهم برای مخاطب عمومی روایت شود. اما در دل همین مسیر، لایه‌ اجتماعی فیلم به‌طور طبیعی شکل گرفت؛ این سؤال که آیا این دغدغه‌های بنیادین در زندگی امروز مردم ایران چه جایگاهی دارند؟ آیا فراتر از معیشت و روزمرگی، هنوز مجالی برای پرسش از آفرینش و معنا وجود دارد؟

رجب‌بیگی در پاسخ به این سوال که فیلمش در چه ژانری ساخته شده است، گفت: فیلم مستند «حرف معما» نه صرفاً پرتره است و نه فقط اجتماعی؛ بلکه تلاشی برای کنار هم نشاندن این لایه‌ها در قالب یک مستند چندرگه است. من «حرف معما» را آگاهانه یک مستند چندرگه یا مولتی‌ژانر می‌دانم. فیلم در عین حال که واجد ویژگی‌های مستند پرتره است، به همان اندازه یک مستند علمی در مرز دانش، یک مستند اجتماعی و حتی فیلمی با رگه‌های فلسفی و عرفانی است. فیلم نه کاملاً در یک ژانر حل می‌شود و نه قصد دارد خود را به یک تعریف محدود کند. به‌نظر من، وقتی موضوعی مثل آفرینش و هستی مطرح است، خودِ موضوع اقتضا می‌کند که از چند زاویه‌ مختلف به آن نگاه شود.

او درباره روند تحقیق و پژوهش این مستند گفت: پژوهش یکی از زمان‌برترین بخش‌های تولید این مستند بود و چند سال به طول انجامید. بخش مهمی از این تحقیقات با کمک استاد عرفایی، عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی شریف و مترجم آثار پروفسور وفا، پیش رفت. همچنین خود پروفسور وفا نقش مؤثری در معرفی منابع و افراد مرتبط داشتند.

اطلاعات درباره ایشان به زبان فارسی بسیار محدود است؛ نه می‌شود گفت کاملاً کم، نه گسترده. عمده‌ منابع موجود به زبان انگلیسی است؛ شامل مصاحبه‌ها، سخنرانی‌ها و مستندهایی که در حاشیه جوایز و رویدادهای بین‌المللی از ایشان ساخته شده است. به فارسی، اگر اشتباه نکنم، تنها یک کتاب ترجمه‌شده از خود ایشان و یک کتاب درباره زندگی و آثارشان وجود دارد. در کنار منابع مکتوب و ویدیویی، بخش مهمی از تحقیق، مطالعه‌ نظریه ریسمان و گفت‌وگو با اساتید و دانشجویان فیزیک بود تا بتوانیم این مفاهیم پیچیده را هم بفهمیم و هم به زبان ساده در فیلم مطرح کنیم.

این فیلمساز مستند درباره فرم روایی مستند «حرف معما» گفت: فرم روایی فیلم در طول زمان و با آزمون و خطا شکل گرفت. در ابتدا به این فکر می‌کردیم که روایت را با نریشن جلو ببریم، اما در فرآیند تدوین، بارها ساختار را تغییر دادیم؛ مصاحبه‌ها را جدا و دوباره کنار هم گذاشتیم، نریشن را حذف و سعی کردیم روایت به‌صورت ارگانیک از دل تصویر و گفت‌وگوها بیرون بیاید. در نهایت تلاش ما این بود که با وجود تنوع لحن‌ها و موضوعات ــ از فیزیک نظری گرفته تا شعر خیام و گفت‌وگو با مردم عادی ــ یک نخ تسبیح روایی ایجاد کنیم که این صداهای متنوع را به هم متصل کند. این‌که تا چه حد در این کار موفق بوده‌ایم، طبیعتاً قضاوتش با مخاطبان و منتقدان است.

او درباره روند تولید فیلم توضیح داد: انتخاب سوژه و مسیر تولید تقریباً هم‌زمان شکل گرفت. بعد از آشنایی با پروفسور وفا، با اجازه‌ ایشان و هماهنگی با بنیاد علم و فناوری مصطفی(ص) توانستیم در مراسم‌های مرتبط با جایزه مصطفی، در مکان‌هایی مثل دانشگاه شریف، تالار وحدت و پارک علم و فناوری پردیس، با دوربین حضور داشته باشیم. پس از بازگشت ایشان از ایران، ارتباط‌مان حفظ شد و وارد یک دوره‌ طولانی تحقیق، مطالعه و گفت‌وگو با متخصصان شدیم. مدتی عملاً فیلم را کنار گذاشتیم و فقط پژوهش کردیم. بعد از آن، دوباره به میز تدوین برگشتیم و هم‌زمان ایده‌ گفت‌وگو با مردم عادی به فیلم اضافه شد که به شکل‌گیری فرم نهایی کمک زیادی کرد.

رجب‌بیگی در پایان ضمن معرفی عوامل فیلمش گفت: مستند «حرف معما» به‌صورت کارگردانی مشترک ساخته شده و محمدجعفر صفاری‌نیا نیز در مقام کارگردان در کنار من حضور داشتند. بخش عمده‌ پژوهش علمی با همراهی استاد عرفایی انجام شد و خود پروفسور کامران وفا نیز نقش مهمی در شکل‌گیری محتوای فیلم داشتند. سایر عوامل تولید، بسته به بخش‌های مختلف فیلم، در حوزه‌های تصویربرداری، تدوین و پژوهش در کنار ما بودند که حاصل تلاش جمعی آن‌ها به شکل‌گیری این مستند انجامید.

براساس این گزارش، فیلم مستند «حرف معما» امشب دوشنبه ۴ اسفند ۱۴۰۴ ساعت ۱۹ از شبکه مستند سیما پخش می‌شود و بازپخش‌های آن دوشنبه ۴ اسفند ساعت ۲۴ و سه شنبه ۵ اسفند ساعت ۹ صبح است.