مسعود زارعیان، مستندساز، با بیان اینکه اربعین همچنان یکی از بکرترین سوژه‌های سینمای مستند است، درباره تجربه خود در این حوزه به سوره سینما گفت: نزدیک به ۱۴ سال است که به عنوان زائر و فیلمساز در مسیر اربعین حضور دارم و طی این سال‌ها چهار یا پنج مستند درباره این رویداد ساخته‌ام. از همان سال‌های نخست، این پرسش برایم وجود داشت که چرا بزرگ‌ترین اجتماع سالانه جهان، با وجود ظرفیت‌های گسترده انسانی، اجتماعی و روایی، هنوز سهم شایسته‌ای در سینمای مستند ندارد.

وی ادامه داد: اربعین پرجمعیت‌ترین رویداد سالانه جهان است. در این سال‌ها مسیرهای مختلف منتهی به کربلا را در فصل‌های گوناگون تجربه کرده‌ام؛ از سرمای شدید سال‌های نخست تا گرمای طاقت‌فرسای امروز. در هر سفر با روایت‌ها، انسان‌ها و تجربه‌های متفاوتی روبه‌رو شدم؛ گاهی از نزدیک و به عنوان یک زائر و گاهی از پشت دوربین و با نگاهی انسانی، فارغ از هر دین و مذهبی. همین تجربه‌ها به من نشان داد که اربعین یکی از غنی‌ترین بسترهای روایت در سینماست.

بایکوت بزرگ‌ترین اجتماع سالانه جهان

زارعیان با اشاره به کم‌توجهی رسانه‌های بین‌المللی به اربعین گفت: همیشه برایم عجیب بود که بسیاری از رویدادهای کوچک‌تر دنیا، سوژه فیلم‌های مهم مستند می‌شوند و در جشنواره‌های معتبر حضور دارند، اما درباره اربعین، با این وسعت و تنوع انسانی، هنوز فیلمی که بتواند در سطح بین‌المللی دیده شود، ساخته نشده است.

وی افزود: احساس می‌کردم این رویداد به نوعی در رسانه‌های جهان بایکوت شده است. البته شاید موضوع‌های مذهبی در جشنواره‌های مهم چندان محل توجه نباشند، اما اربعین فقط یک مناسک مذهبی نیست؛ ده‌ها روایت انسانی، اجتماعی و فرهنگی در دل آن وجود دارد که هنوز کسی سراغشان نرفته است.

«در میان درختان انجیر» حاصل سه سال پژوهش

این مستندساز درباره روند تولید «در میان درختان انجیر» گفت: هدفم این بود که اثری متفاوت از گزارش‌های رایج اربعین بسازم؛ فیلمی با زبان بین‌المللی که کشف تازه‌ای از این رویداد ارائه دهد. درواقع برای این مستند ۲۷ دقیقه‌ای، سه سال پژوهش و تصویربرداری کردم. تولید فیلم در عراق، به‌ویژه برای رسیدن به یک فرم متفاوت، بسیار دشوار است؛ از حمل تجهیزات گرفته تا کار در گرمای شدید و ثبت لحظه‌هایی که به سادگی به دست نمی‌آیند.

پژوهش، حلقه گمشده مستندهای اربعین

زارعیان مهم‌ترین آسیب آثار ساخته‌شده درباره اربعین را فقدان پژوهش دانست و گفت: بسیاری از فیلم‌ها با عجله ساخته می‌شوند. اربعین فقط به پیاده‌روی محدود شده و کمتر کسی به قصه‌های فرعی، شخصیت‌ها، تاریخ، فرهنگ و تمدن عراق توجه می‌کند؛ در حالی که هر کدام از این‌ها می‌تواند سوژه یک مستند مستقل باشد.

وی افزود: هنوز حتی یک مستند جامع و مرجع درباره پیشینه تاریخی اربعین، ریشه‌های این آیین یا نسبت آن با تمدن عراق ساخته نشده است. عراق سرزمین بین‌النهرین و یکی از کهن‌ترین تمدن‌های جهان است و هر گوشه آن ظرفیت روایت دارد، اما اغلب فیلم‌ها فقط از آغاز پیاده‌روی تا پایان مراسم را ثبت می‌کنند.

قصه، مقدم بر مناسک

کارگردان «در میان درختان انجیر» با تأکید بر اینکه مستندساز باید پیش از هر چیز به دنبال روایت باشد، بیان کرد: نخست باید یک قصه انسانی پیدا کرد؛ قصه‌ای که حتی اگر اربعین هم در آن نباشد، برای مخاطب جذاب باشد. وقتی چنین داستانی پیدا شد، اربعین به طور طبیعی در دل آن معنا پیدا می‌کند. در فیلم «در میان درختان انجیر» نیز رابطه یک مادر و فرزند را در بستر اربعین روایت کرده‌ام؛ قصه‌ای که مستقل از زمان و مکان نیز قابلیت ارتباط با مخاطب را دارد.

مستند اربعین باید به جهان برسد

این کارگردان با اشاره به ضرورت نمایش بین‌المللی آثار مستند گفت: پس از تولید، مهم‌ترین مرحله، رساندن فیلم به مخاطب است. رایزنان فرهنگی، پخش‌کنندگان و نهادهای فرهنگی باید برای معرفی این آثار در منطقه و سپس در جهان برنامه‌ریزی کنند. وقتی فیلم‌هایی درباره موضوع‌های بسیار محدود می‌توانند در جشنواره‌های معتبر بدرخشند، طبیعی است که اربعین نیز با این حجم از روایت‌های انسانی ظرفیت حضور جهانی داشته باشد.

مسعود زارعیان در پایان تأکید کرد: هنر بر پایه خلاقیت شکل می‌گیرد و خلاقیت یعنی فاصله گرفتن از الگوهای تکراری. امیدوارم فیلمسازان مستند و داستانی بیش از گذشته به ظرفیت‌های ناشناخته اربعین توجه کنند تا در سال‌های آینده شاهد آثاری باشیم که فقط ثبت یک مراسم نباشند، بلکه به حافظه تصویری و تاریخی این رویداد بزرگ تبدیل شوند.