مهدی عوض‌زاده کارگردان مستند «برای دخترم» که در چهل‌وچهارمین جشنواره فیلم فجر حضور دارد در گفتگو با سوره سینما با اشاره به حال‌وهوای نمایش فیلمش در جشنواره‌های سینمایی، در ابتدا توضیحی کلی درباره موضوع مستند و روند شکل‌گیری آن ارائه کرد و گفت: این فیلم به یکی از چالش‌های جدی و کمتر دیده‌شده نظام آموزشی کشور، یعنی مسئله ترک تحصیل و دانش‌آموزان بازمانده از تحصیل می‌پردازد؛ مسئله‌ای که به‌ویژه در مناطق محروم و مرزی، ابعاد پیچیده‌تری به خود می‌گیرد.

وی افزود: سوژه اصلی این مستند، دختری به نام «شکریه» است که در سنین ۱۱ تا ۱۲ سالگی و در مقطع دبستان، در آستانه ترک تحصیل قرار داشت. ما در همان مقطع زمانی به سراغ او رفتیم؛ زمانی که هنوز امکان ادامه مسیر تحصیلی وجود داشت، اما موانع اجتماعی، خانوادگی و جغرافیایی به‌شدت پررنگ بودند. این دختر در یکی از روستاهای مرزی، کُردنشین و کمتر برخوردار استان آذربایجان غربی زندگی می‌کرد؛ منطقه‌ای که ترک تحصیل در آن نه یک استثنا، بلکه یک مسئله فراگیر و جدی است.

عوض‌زاده ادامه داد: فیلم‌برداری این مستند در یک بازه زمانی طولانی انجام شد. ما نزدیک به هشت سال، سوژه را دنبال کردیم تا ببینیم در مواجهه با فراز و نشیب‌های زندگی، سرنوشت تحصیلی او به چه سمتی می‌رود. در ابتدای مسیر، پدر خانواده به‌ویژه در مقطع نخست، اجازه ادامه تحصیل به دخترش نمی‌داد؛ تصمیمی که ریشه در مجموعه‌ای از عوامل داشت و فیلم تلاش می‌کند این تصمیم و پیامدهای آن را در بستر زندگی واقعی خانواده روایت کند.

وی گفت: روایت فیلم صرفاً محدود به مسئله آموزش باقی نمی‌ماند، بلکه به تدریج وارد لایه‌های شخصی‌تر زندگی سوژه می‌شود؛ از اتفاقات درون خانواده گرفته تا تغییراتی که در طول زمان برای او رخ می‌دهد. ما این مسیر را تا حدود ۲۰سالگی سوژه و زمان ازدواجش دنبال کرده‌ایم تا تصویر کامل‌تری از تأثیر این تصمیم‌ها و شرایط بر زندگی او ارائه دهیم.

این مستندساز با اشاره به بازخوردهایی که فیلم در جشنواره «سینماحقیقت» دریافت کرده است، اظهار داشت: خوشبختانه واکنش مخاطبان بسیار مثبت بود. بسیاری از تماشاگران پس از اکران، به چند نکته مشخص اشاره می‌کردند که برایشان اهمیت داشته است. یکی از این نکات، پیگیری بلندمدت سوژه بود؛ اینکه مخاطب می‌تواند یک انسان واقعی را از ابتدای نوجوانی تا ورود به جوانی دنبال کند و تغییرات او را به چشم ببیند.

عوض‌زاده افزود: نکته مهم دیگر، میزان نزدیکی گروه سازنده به خانواده سوژه بود. ما توانسته بودیم به‌مرور زمان اعتماد خانواده را جلب کنیم و همین باعث شده بود که چه خود سوژه و چه اعضای خانواده‌اش، جلوی دوربین راحت باشند. فضای شکل‌گرفته، فضایی طبیعی بود؛ به‌گونه‌ای که زندگی روزمره‌شان را می‌کردند و خبری از تکلف، تصنع یا بازی جلوی دوربین نبود.

وی ادامه داد: برخی مخاطبان به این نکته هم اشاره می‌کردند که در دل این قصه، این پتانسیل وجود داشت که پدر خانواده به‌عنوان یک شخصیت کاملاً منفی، دیکتاتور و زورگو تصویر شود؛ پدری که به‌طور مطلق مانع ادامه تحصیل دخترش است. اما چنین رویکردی در فیلم اتخاذ نشده است. پدری که ما در مستند می‌بینیم، شخصیتی خاکستری دارد؛ اگر در مقاطعی اجازه ادامه تحصیل نمی‌دهد، این تصمیم از سر نگرانی، علاقه شدید، ترس از خطرات مسیر، فاصله زیاد، دشواری رفت‌وآمد و شرایط خاص منطقه است، نه صرفاً میل به سلطه یا مخالفت بی‌دلیل.

این مستندساز با اشاره به تجربه حضور در جشنواره سینماحقیقت گفت: سینماحقیقت مهم‌ترین و تخصصی‌ترین جشنواره مستند کشور است و طبیعتاً هر مستندسازی دوست دارد فیلمش در چنین فضایی دیده شود. از آن‌جا که فیلم مستند معمولاً امکان اکران عمومی گسترده در سینماها را ندارد، جشنواره‌ها اصلی‌ترین و مؤثرترین بستر نمایش این آثار به شمار می‌روند.

وی افزود: فیلم ما نیز اولین اکران رسمی‌اش را در همین جشنواره تجربه کرد. نسخه نهایی فیلم در اوایل پاییز آماده شد و درست در آستانه جشنواره به نتیجه نهایی رسید. برای ما، مواجهه نخست فیلم با مخاطب در چنین جشنواره‌ای اتفاق بسیار مهم و ارزشمندی بود. امسال هم به‌نظر من از نظر کیفی، سال خوبی برای سینماحقیقت بود و آثار قابل‌توجهی در جشنواره حضور داشتند.

عوض‌زاده در ادامه درباره جشنواره فیلم فجر اظهار کرد: جشنواره فجر به‌طور سنتی ویترین یک‌ساله سینمای داستانی ایران است و همواره بحث‌هایی درباره حضور یا عدم حضور فیلم کوتاه و مستند در آن وجود داشته است. در دوره‌هایی این بخش‌ها بوده‌اند و در دوره‌هایی حذف شده‌اند. به نظر من، اصلِ حضور می‌تواند اتفاق مثبتی باشد، اما مسئله مهم‌تر، کیفیت پرداخت به این بخش‌هاست.

وی گفت: صرف اینکه بخشی برای فیلم کوتاه یا مستند در نظر گرفته شود، بدون توجه جدی و تخصصی، چندان اتفاق مؤثری نیست. مستند و فیلم کوتاه هرکدام جشنواره‌های تخصصی و قدرتمند خودشان را دارند؛ مانند جشنواره سینماحقیقت و جشنواره فیلم کوتاه تهران. اگر قرار است در جشنواره فجر هم حضور داشته باشند، بهتر است این حضور با اکران‌های بیشتر، توجه تخصصی‌تر و دسترسی گسترده‌تر برای مخاطب عمومی همراه باشد.

این مستندساز افزود: در حال حاضر، اکران‌های مستند در جشنواره فجر بسیار محدود است؛ بخشی در خانه هنرمندان و بخشی در پردیس ملت که آن هم عمدتاً در اختیار اصحاب رسانه قرار دارد. در چنین شرایطی، مخاطب عمومی عملاً امکان دیدن این فیلم‌ها را ندارد و این مسئله، کارکرد ویترین بزرگ‌تر را تا حدی کمرنگ می‌کند.

عوض‌زاده تأکید کرد: با این حال، نمایش فیلم‌های مستند در قاب بزرگ‌تر جشنواره فجر، قطعاً بی‌تأثیر نیست. فجر به‌دلیل گستردگی جغرافیایی و دامنه مخاطبانش، می‌تواند به دیده‌شدن بیشتر آثار مستند کمک کند. هرچند فضای آن عمومی‌تر از جشنواره‌های تخصصی است، اما همین دیده‌شدن دوباره و مواجهه با مخاطبان جدید، ذاتاً اتفاق مثبتی محسوب می‌شود.

وی در پایان درباره داوری‌ها گفت: هنوز اسامی داوران اعلام نشده است، اما با توجه به فهرست فیلم‌های حاضر، داوران کار دشواری در پیش خواهند داشت. صرف راه‌یافتن این آثار به جشنواره نشان می‌دهد با فیلم‌های باکیفیتی روبه‌رو هستیم. داوری در جشنواره‌ها همواره ترکیبی از معیارهای فنی و سلیقه‌ای است و نمی‌توان آن را کاملاً صفر و صدی دانست؛ مهم این است که این فیلم‌ها دیده می‌شوند و مسیر حرفه‌ای خود را طی می‌کنند.

مستند «برای دخترم» به کارگردانی مهدی عوض‌زاده، در چهل‌‌وچهارمین جشنواره فیلم فجر حضور دارد.